Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Naród znikąd: niepozorne niebezpieczeństwo Bełej Lubomyr. „Rusiński” separatyzm: narodotwórstwo in vitro. — Kijów: Tempora, 2017. — 392 s. il.

Слово Просвіти, №27 за 2018 рік

Switłana BRESŁAWSKA Niestety, jego gruntowna praca „Rusiński” separatyzm: narodotwórstwo in vitro”, która została zaprezentowana przez wydawnictwo „Tempora” na lwowskim Forum w 2017 roku, tak i nie została godnie zaprezentowana we wszystkich miastach Ukrainy, chociaż bez wątpienia na to zasługuje. Zważywszy na to, jak zaktywizowały się w ostatnim czasie siły odśrodkowe na Ukrainie, a w szczególności na Zakarpaciu, książka jest bardziej aktualna niż kiedykolwiek. Wydanie jest popularnonaukowe, do pewnego stopnia nawet publicystyczne, przystępne w odbiorze dla każdego, kto pragnie zrozumieć prawdziwy stan rzeczy i zagłębić się w źródła „neorusinizmu”. Możemy uznać książkę Lubomyra Bełeja za godną, naukowo uzasadnioną odpowiedź tak zwanemu „profesorowi z Kanady”, a w rzeczywistości ideologowi „rusińskiego” separatyzmu Paulowi-Robertowi Magocsiemu i wszystkim, którzy za namową tego „profesora” poprzez teorię o „osobnym narodzie” marzą o wcieleniu w życie autonomii Zakarpacia, rozdmuchaniu ognia niezgody na naszych zachodnich terenach. Lubomyr Bełej to naukowiec, który przez lata badał historię języka ukraińskiego, ukraińską i słowiańską onomastykę (dział językoznawstwa zajmujący się zbiorem nazw własnych), język starosłowiański, kulturę ukraińskiej diaspory w krajach Europy Środkowej i na Półwyspie Bałkańskim. Jak widzimy, krąg zainteresowań badawczych autora nie tylko pozwala, ale i zobowiązuje do wypowiadania się z głęboką znajomością rzeczy na temat wspomnianego w tytule książki problemu. Wydanie posiada trzy główne rozdziały: 1) Historyczne przesłanki; 2) współczesny neorusinizm: separatyzm, polityka mniejszościowa oraz biznes; 3) technologie rusińskiego narodotwórstwa in vitro. Czwarty rozdział — nie mniej ważny dla naświetlenia tematu — to Dodatki: mapy, dokumenty. Co stało u źródeł tego zjawiska społecznego — „politycznego rusinizmu”? Jak by to dziwnie nie brzmiało — imperialne ambicje dwóch totalitarnych systemów: węgierskiego i rosyjskiego. Dążąc do panowania, zarówno Węgry, jak i Rosja starały się wszelkimi sposobami zaszkodzić zjednoczeniu narodu ukraińskiego, dlatego idea etnicznej odrębności ludności, która od wieków zamieszkiwała brzegi Użu-Cisy-Latoricy, na zachodnich stokach gór Karpackich, stała się zadziwiająco żywotna, gdyż jest systematycznie podsycana przez byłych okupantów. Właśnie węgierskie koła oficjalne, rękami miejscowych naukowców-sprzedawczyków, promowały przekonanie, że na Zakarpaciu nie ma żadnych Ukraińców, że mieszkają tu tak zwani „karpatorosi”, których inteligencja jest całkowicie zmadziaryzowana. „Będąc w niewoli szowinistycznych wielkomocarstwowych mitów — rosyjskich i węgierskich — zakarpacka inteligencja, przeważnie moskalofilska w przekonaniach, nie rozumiała idei ukraińskiego odrodzenia narodowego, a dlatego panicznie bała się przyjścia zdemonizowanego ukraiństwa, w którym widziała polsko-austriackie intrygi lub socjalistyczne zakusy, a co najważniejsze — zagrożenie dla swojego uporządkowanego, na swój sposób sytego, staroświeckiego trybu życia” (mowa o XIX – pierwszej połowie XX w.) [s. 27—28]. Aby zilustrować niełatwy proces formowania się świadomości ludności ukraińskiej na zachodnich terenach, Lubomyr Bełej analizuje działalność, publikacje i stanowiska ideowe umownej „Rusińskiej trójcy” — Ewmenija Sabowa, Hiadora Strypskiego oraz Augustyna Wołoszyna, którzy pod wpływem węgierskiego wielkomocarstwowego szowinizmu zaczynali jako przekonani „karpatorosi” lub „karparusini”, a ostatecznie uformowali otwarcie moskalofilski, madziarofilski i proukraiński nurt. Ogólnie rzecz biorąc, ówcześni historycy i filolodzy, wykonując zamówienie oficjalnego Budapesztu, z trudem zdobywali argumenty na korzyść „osobnego węgierskiego języka rusnackiego”, ponieważ mimowolnie znajdowali potwierdzenie ścisłego pokrewieństwa zakarpackiego dialektu języka ukraińskiego z dialektami tejże Galicji. Analizując źródła historyczne, autor dochodzi do wniosku, że „z pochodzenia neorusinizm jest reakcją sił imperialnych (rosyjskich, węgierskich) na ukraińskie odrodzenie narodowe; wyraźnie daje się zauważyć bezpośrednią zależność między aktywnością ruchu neorusińskiego a sukcesami narodowego samostanowienia Ukraińców. Fale aktywności neorusinizmu zbiegają się w czasie z okresami aktywizacji procesów ukraińskiego odrodzenia narodowego i budowy państwa” [s. 74—75]. Czymże jest neorusinizm dzisiaj? Śledząc wydarzenia od 1989 roku na Ukrainie w ogóle, a na Zakarpaciu w szczególności, można wyraźnie zrozumieć, po co został wskrzeszony i komu opłaca się ten projekt, kto był i pozostaje głównymi graczami brudnej gry, jaką rolę odgrywa w tej historii miejscowy feudał W. Bałoha, który za przykładem donbaskich oligarchów próbuje szantażować Kijów „autonomią rusińską”. Znamienne, że na każdym etapie ewolucji „politycznego rusinizmu” finansowo i medialnie wspierały go siły rewanżystowskie Rosji, Węgier, Czech (fundacja „Russkij mir”, Instytut Krajów WNP K. Zatulina, czeska partia „Świt bezpośredniej demokracji” oraz jej przewodniczący i założyciel T. Okamura, węgierska partia „Jobbik” i in.), dzięki czemu tzw. „problem rusiński” nie znika z ukraińskiej i europejskiej przestrzeni medialnej. Nie drugorzędną rolę w lobbowaniu „kwestii rusińskiej” odgrywa wspomniany już przez nas „kanadyjski historyk” P.-R. Magocsi. Jako wprawny manipulator, ten naukowiec „kosztem mecenasów” (pytanie, skąd wyrastają mecenasowskie nogi, powinno zainteresować Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy!) wydaje i rozpowszechnia nawet na Ukrainie pustą „Ilustrowaną historię Ukrainy” (wydawnictwo „Krytyka”), a wszystko po to, by za czterystoma stronami ukryć dwa rozdziały z historii Zakarpacia z lat 1938—1939, gdzie wyraźnie akcentuje się, że ludność tego kraju nigdy nie była ukraińska, mówiła i uczyła się w języku rusińskim, czy nawet rosyjskim. Dystansując się od ekstremistycznych deklaracji I Światowego Kongresu Podkarpackich Rusinów, którego liderzy zmuszeni byli odejść na margines, P.-R. Magocsi i jego zwolennicy umiejętnie pozycjonują się „jako zwolennicy umiarkowanych, demokratycznych poglądów i wzywają do budowy tzw. kultury rusińskiej, która w praktyce opiera się na otwartych fałszerstwach i manipulacjach faktami, bezpodstawnym zaprzeczaniu ukraińskiej naturze rodzimych zjawisk kultury zakarpackiej, za czym wyraźnie przeziera interes polityczny — dezintegracja ukraińskiej przestrzeni etnicznej, a może i państwa ukraińskiego” [s. 100]. W tworzeniu „narodu znikąd” nie powstrzymuje Magocsiego ani ten fakt, „że w drugiej połowie XIX w. etnonim Rusin był dość popularny także w Galicji”, ani myśl wybitnego działacza słowackiego odrodzenia Ludovita Štúra, który uważał węgierską nazwę „Rusnak” dla mieszkańców Zakarpacia za obraźliwą i otwarcie występował przeciwko jej używaniu w prasie węgierskiej. Szczególnie oburzające są manipulacje liderów neorusinizmu w kwestiach demograficznych, którzy z niesłychaną bezczelnością zapisują w szeregi „Rusinów” „cały szereg rdzennych Zakarpatczyków, w tym także preszowian — Ołeksę Myszanycza, Wasyla Nimczuka, Jurija Bałehę, Jurija Baczę, Iwana Wanata, Josypa i Nadię Warchołów, Kyryła Hałasa, Wasyla Dobosza, Omelana Dowhanycza, Wasyla Lavera, Mychajła Molnara, Myrosława Sopoliha, Mychajła Tywodara, Pawła Czuczkę, Mykołę Sztecia i wielu innych, którzy nie tylko zostali zapisani jako Ukraińcy, ale i poświęcili swoje życie badaniu kultury ukraińskiej” [s. 209]. W osiąganiu swojego celu pseudonaukowcy nie gardzą żadnymi metodami. Dla P.-R. Magocsiego i jego współpracownika W. Padiaka (skandal wokół wydawnictwa którego niedawno wybuchł w Użhorodzie) „nie jest ważne, jak identyfikował swoją przynależność narodową konkretny zakarpacki pisarz, czy tożsamość narodowa tego ostatniego odbijała się na twórczości; ignorując fakty, realizują oni sztywną metodologiczną zasadę doktryny neorusińskiej: wśród Zakarpatczyków okresu międzywojennego Ukraińców nie było” [s. 219]. Szczególne miejsce w książce L. Bełeja poświęcone jest kwestii stworzenia tak zwanego języka „rusińskiego”. Zaprzeczając istnieniu i funkcjonowaniu na ukraińskich terenach różnorodnych dialektów i gwar, P.-R. Magocsi i jego zwolennicy (prawdopodobnie z powodów geopolitycznych — aby nic ukraińskiego nie pozostało na zachodnich rubieżach Karpat), skierowali swoje wysiłki na dowodzenie faktu istnienia samoistnego języka — „rusińskiego”. Ponieważ takie zadanie nie ma nic wspólnego z lingwistyką i nie leży w płaszczyźnie naukowej, do jego rozwiązania ideolodzy neorusinizmu konsekwentnie wykorzystują techniki, które jedynie imitują metody naukowe. W tym celu próbują manipulacyjnie dowieść odrębności gramatyki, fonetyki i leksyki najbardziej zachodnich gwar ukraińskich lub też miejscowej tradycji literacko-językowej itp.” [s. 222]. Różnorodni rusińscy aktywiści w ciągu XIX—XX w. próbowali nie tylko wydawać utwory w nieistniejącym języku, ale i stworzyli mnóstwo różnorodnych gramatyk, które w istocie swojej przeczą sobie nawzajem. Wyraźnie i lakonicznie śledzi profesor L. Bełej wysiłki językotwórcze „lingwistów” od rusinizmu: od używania rosyjskich liter do oddawania dźwięków i dążenia do maksymalnego zbliżenia „rusińskiej” pisowni do norm słowackiego języka literackiego, aż po propozycje przejścia na alfabet łaciński. Podsumowując działalność pisowniową neorusinów, autor trafnie cytuje zakarpackiego humorystę Marka Barabolę, „który jeszcze w XX w. wyśmiał tutejsze preferencje językowe: Dajcie nam język w szkole Każdy — choćby i chiński, Choć węgierski, choć kacapski, Byle nie ukraiński” [s. 239]. Szczególne zdziwienie i oburzenie wywołuje to, że narzędziem separatyzmu na Zakarpaciu występuje cerkiew. I nie tyle cerkiew prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego, która panuje niemal w każdej wsi, co Mukaczewska eparchia greckokatolicka, która mimo całkowitej jedności kanoniczno-obrzędowej funkcjonuje niezależnie od Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. Jeszcze w 1888 roku plan papieża Leona XIII, by przyłączyć eparchie Mukaczewską i Preszowską do metropolii galicyjskiej, wywołał falę oburzenia oficjalnego Budapesztu. Właśnie tak! Prymas Węgier, kardynał J. Simor nazwał go „wielką obrazą uczuć narodowych Węgrów” [s. 27]. Znowuż widzimy, w czyim interesie działają „rusińscy” separatyści, bo właśnie eparchia Mukaczewska budzi w nich szczególne zainteresowanie. Ponieważ oficjalny Watykan, który w 1993 roku tymczasowo nadał Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej status sui iuris, nigdzie nie nazywa tej eparchii rusińską, „aby naprawić to »drobne niedopatrzenie«, neorusini uciekają się do świadomego, ulubionego chwytu manipulacji i oświadczają, że Mukaczewska eparchia greckokatolicka ma oficjalny status eparchii Rusińskiej Cerkwi Katolickiej” [s. 281]. Biorąc na uzbrojenie kwestię językową, od lat 90. ubiegłego wieku kierownictwo eparchii nie męczy się powtarzaniem, „że język starosłowiański jest ojczystym dla miejscowych Zakarpatczyków, podczas gdy używanie w nabożeństwach języka ukraińskiego, ich zdaniem, nie jest w stanie zapewnić należytej ich uroczystości i jest sprzeczne z miejscowymi tradycjami. Doszło do absurdu, ale w katedrze w Użhorodzie od ponad 25 lat działa wspólnota, którą półoficjalnie nazywają ukraińską tylko dlatego, że wierni tej wspólnoty dopięli swego, aby w niedziele i święta odprawiana była jedna liturgia w języku ukraińskim. Niechętny stosunek do języka ukraińskiego w Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej jest tak wielki, że, jak przyznają niektórzy księża, kierowano ich do określonych parafii tylko pod warunkiem odmowy prowadzenia nabożeństw w języku ukraińskim” [s. 290]. Znając, jaki wpływ ma cerkiew na Zakarpaciu, niektórzy działacze Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej, wspierani przez wysokich rangą watykańskich hierarchów słowackiego lub węgierskiego pochodzenia, w swoich „religijnych” wydawnictwach próbują zasiać niechęć Zakarpatczyków do swoich braci w wierze z Ukrainy, a zwłaszcza do Galicjan, głoszą odmienność, odrębność etnosu zakarpackiego od ogólnoukraińskiego. Dopiero wraz z wydarzeniami lat 2013—2014 — zaznacza L. Bełej — nastąpiło wyraźne osłabienie neorusińskiego” W maju tego roku Użhorod żegnał wybitnego ukraińskiego językoznawcę, doktora nauk filologicznych, profesora, dyrektora i założyciela Naukowo-Badawczego Instytutu Ukrainistyki imienia Mychajła Molnara, autora prac naukowych poświęconych zagadnieniom języka, współtwórcę słownika starosłowiańsko-ukraińskiego — Lubomyra Omelianowycza Bełeja.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn