Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Krzemieniecka „Sprawa 35”

Слово Просвіти, №27 за 2021 рік

Mija 80 lat od tragicznych wydarzeń na Zachodniej Ukrainie, kiedy w pierwszych dniach natarcia wojsk niemieckich enkawudziści zaczęli gorączkowo oczyszczać więzienia, przepełnione aresztowaną ukraińską młodzieżą. W więzieniu w Krzemieńcu na Tarnopolszczyźnie, według różnych danych, w czerwcu 1941 roku rozstrzelano od 200 do 359 więźniów. Wśród nich – ucznia krzemienieckiej szkoły Fedina Ksenofontowycza Puhacza, którego sądzono w sfabrykowanej „Sprawie 35”. Halyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZCZUK, historyk „Byłem człowiekiem o ukraińskich poglądach” Sprawę „lepiono” ponad pół roku – od jesieni 1940 do czerwca 1941 roku. Początkowo enkawudziści aresztowali kilku krzemienieckich studentów i uczniów. Z czasem doklejano nowe i nowe nazwiska, z których pod torturami tworzono kontrrewolucyjną organizację, mającą na celu „obalenie władzy radzieckiej na Zachodniej Ukrainie”. Ogólny protokół zaczyna się od zeznań Wołodymyra Jaremczuka, pochodzącego z Wiśniowca, o tym, że Andrij Nowak („Czornobrywyj”), który przybył „od strony niemieckiej”, zwerbował go wiosną 1940 roku do organizacji OUN. „Poszliśmy na Górę Dziewiczą, Nowak zaczął mówić, że istnieje organizacja, która stawia sobie za zadanie obalenie drogą zbrojną władzy radzieckiej w celu stworzenia Samodzielnego Państwa Ukraińskiego”. Jaremczuk zeznaje, że wstąpiwszy do OUN, on z kolei wciągnął do organizacji kilka osób, wśród nich Fedina Puhacza, ucznia 9 klasy. „Wychodząc ze szkoły w listopadzie, opowiedziałem mu o istnieniu organizacji OUN i zaproponowałem wstąpienie, na co Puhacz wyraził zgodę”. 21 grudnia 1940 roku już aresztowany Fedin Puhacz był przesłuchiwany przez enkawudzistów. „Wejście Armii Czerwonej na Zachodnią Ukrainę przyjąłem wrogo, mieszkając w kapitalistycznej Polsce, która gnębiła naród ukraiński, naturalnie miałem przekonania nacjonalistyczne i byłem człowiekiem o ukraińskich poglądach. Te poglądy pozostały u mnie i po ustanowieniu władzy radzieckiej w zachodnich obwodach Ukrainy. Przyznaję, że rzeczywiście jestem uczestnikiem antyradzieckiej organizacji powstańczej OUN, której celem jest obalenie władzy radzieckiej drogą zbrojną. Wołodymyr Jaremczuk, z którym wspólnie uczyłem się w szkole średniej, znając moje nacjonalistyczne przekonania, pewnego wieczoru zaproponował mi spotkanie w umówionym miejscu, przy ulicy Karola Marksa, która prowadzi w góry. Spotkawszy się, zaproponował wstąpienie do organizacji. Ponieważ nie kłóciło się to z moimi przekonaniami, a wręcz przeciwnie, imponowało mi, na propozycję Jaremczuka odpowiedziałem pozytywnie. Formalnego werbunku i wstąpienia do OUN nie było. Pamiętam, że w tamtym czasie w Krzemieńcu ktoś został aresztowany i Jaremczuk powiedział, że trzeba tymczasowo zaprzestać działalności. Zadań żadnych nie otrzymywałem. Manifest OUN, który dał mi Jaremczuk, wkrótce zwróciłem. Z uczestników OUN nikogo nie znam. Zeznania zapisano wiernie z moich słów, w czym podpisuję się: Puhacz”. Przesłuchał: naczelnik Krzemienieckiego Miejskiego Oddziału NKWD porucznik Kowalenko. „Do Krzemienieckiego Oddziału NKWD napłynęły dane o tym, że w Instytucie Pedagogicznym grupa studentów, pod kierownictwem Mykoły Bohusławskiego, prowadzi działalność nacjonalistyczną, rozpowszechnia wśród studentów literaturę nacjonalistyczną. Na podstawie tych danych Bohusławski 28 października 1940 roku został aresztowany, przeciwko niemu wszczęto śledztwo. Podczas śledztwa, pomimo bezpośrednich dowodów na przynależność do organizacji ukraińskich nacjonalistów, Bohusławski stanowczo zaprzeczał swojemu udziałowi, a także udziałowi innych w organizacji OUN”. Ale enkawudziści musieli zakończyć sprawę o „kontrrewolucyjną organizację”, a tutaj wystarczyło czyjeś doniesienie tajnego współpracownika lub po prostu oszczerstwo. „Do Krzemienieckiego Oddziału Miejskiego NKWD napłynęły dodatkowe dane o przynależności do OUN osób, które 14 grudnia 1940 roku zostały aresztowane. Na podstawie zeznań aresztowanych przeprowadzono dodatkowe aresztowania uczestników OUN w liczbie 19 osób, w tym Krawcia I. A., który podczas przesłuchań wskazał na swoją przynależność do OUN. Jednocześnie wskazał, że Hloba H. F. jest kierownikiem takowej. Będąc zdemaskowanym, Hloba H. F. przyznał, że utrzymuje łączność w sprawie organizacji OUN z niejakim Storozumem Antonem – pracownikiem Krzemienieckiego Muzeum Krajoznawczego, od którego otrzymuje polecenia. Na potwierdzenie tych danych 26 stycznia 1941 roku aresztowano Mudrynecia i Mereszczuka, którzy wskazali na Storozuma jako kierownika organizacji OUN, utrzymującego łączność z Galicją. Przeprowadzone śledztwo ustaliło, że w dawnym powiecie krzemienieckim, na początku 1940 roku, została utworzona podziemna kontrrewolucyjna organizacja OUN, której kierownikiem był Storozum A. H. Ponadto ustalono, że osobiście utrzymywał on łączność z kierownikami okręgowego prowodu, którzy spotykali się w lesie i innych miejscach, w szczególności na chutorze jego brata. Takie spotkania odbywały się z przedstawicielami Prowodu Wołyńskiego: „Dubem”, „Ptaszką”, „Jurkiem” i „Bohdanem”, a z Prowodu Galicyjskiego – z „Hrycem” i „Szatanem”. Będąc w kierownictwie organizacji OUN, uczestnicy za główne zadanie stawiali sobie obalenie drogą zbrojną władzy radzieckiej i ustanowienie „Samodzielnego Państwa Ukraińskiego”. W tym celu prowadzono: dobór i werbunek nowych członków; zbieranie informacji gospodarczych po wsiach na temat posiadania: pogłowia koni zdatnych do pracy, transportu, zboża i spichlerzy, specjalistów – szewców, rzemieślników obuwniczych, stolarzy, ślusarzy itd., liczby ludności zdatnej do służby wojskowej, broni i jej rodzajów, zbieranie informacji o rozmieszczeniu stacji Szepietówka oraz liczbie magazynów wojskowych i wojsk przy niej; zdejmowanie planów oddziałów pogranicznych wraz z ich opisem i stanem personelu, zbieranie środków na fundusz bojowy organizacji OUN. Na podstawie powyższego oskarżeni zostają: Storozum Anton, ur. 1911, pochodzący z Krzemieńca, z rzemieślników, Ukrainiec, do momentu aresztowania – przewodnik Krzemienieckiego Muzeum; Hloba Heorhij, ur. 1917, Jakimowce, rejon katerburski, z urzędników, ojciec służył w latach 1918–1919 w policji, Ukrainiec, do momentu aresztowania urzędnik-leśnik; Bohusławski Mykoła, ur. 1919, pochodzący z Krzemieńca, Ukrainiec, członek WŁKSM, do momentu aresztowania – student Instytutu Pedagogicznego; Puhacz Feodosij, ur. 1921, pochodzący ze wsi Kordyszów, rejon szumski, Ukrainiec, wykształcony, do momentu aresztowania – uczeń szkoły nr 1 w Krzemieńcu; Nykontczuk Ołena, ur. 1922, pochodząca ze wsi Mołotków, rejon łanowiecki, Ukrainka, do momentu aresztowania – studentka technikum handlowego w Tarnopolu; (…) – łącznie 35 osób. Do winy się przyznali. Na podstawie powyższego i kierując się art. 204 KPK USRR, niniejszą grupową sprawę śledczą nr 26050 z oskarżenia (…) Puhacza Feodosija – wszystkich z artykułów 54-2, 54-11 KK USRR; Krawcia Iłariona – z artykułów 54-2, 54-11, 54-13 KK USRR; Romaniuka Kuźmy – z artykułów 54-2, 54-11, 196 KK USRR oraz Horobcia Pawła – z artykułów 54-12, 54-11 KK USRR – skierować do sądu obwodowego w obwodzie tarnopolskim. Zastępca naczelnika Krzemienieckiego Miejskiego Oddziału NKWD młodszy porucznik Bezpieczeństwa Państwowego Ponomariow. Aresztowani (...) przebywają w areszcie w więzieniu w Krzemieńcu. Był czerwiec 1941 roku, na podwórzu krzemienieckiego więzienia grzmiała wojna niemiecko-radziecka. A dla NKWD najważniejszą sprawą było pozbycie się świadomego ukraińskiego ludu, nielojalnego wobec nowej władzy. W jaki sposób wykonywano wyroki skazanych w „Sprawie 35” – siedmiu skazano na karę śmierci, reszcie dano od 10 lat więzienia – tego dokumentalnie już się nie dowiemy, chyba że ze świadectw naocznych świadków, którzy widzieli skutki enkawudzistowskiej „pracy”. „Na ojca doniósł nieuczciwy pop Czyrski” W 1962 roku córka skazanego na rozstrzelanie w „Sprawie 35” Jakiwa Mudrynecia, Ałła Jakiwna Hołub, napisała list do przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR L. I. Breżniewa z prośbą o ponowne rozpatrzenie sprawy ojca. W liście opowiedziała, że ojciec służył jako diak we wsi Lidychiw w rejonie poczajowskim. W 1940 lub 1941 roku został aresztowany i, według opowieści babci, osadzony w krzemienieckim więzieniu. „Do niego z paczkami jeździła moja mama i dowiedziała się, że skazali ojca na karę śmierci. Czy go stracili, czy nie, nie wiedziała. W 1941 roku Niemcy, którzy wkroczyli do Krzemieńca, otworzyli doły z trupami na podwórzu więzienia i ludzie rozpoznawali swoich bliskich. Ani babcia, ani mama ojca nie rozpoznały ani po ubraniu, ani po wyglądzie. Moją matkę – Jewheniję Mudryneć w 1945 roku bandyci wrzucili jeszcze żywą do studni… Zostałyśmy z babcią. Babcia opowiadała, że ojciec był w konflikcie z popem cerkwi we wsi Lidychiw, Czyrskim, z powodu tego, że ten oszukiwał ojca oraz członków wspólnoty cerkiewnej, gdy dzielił się dochodem. Według słów babci, Czyrski doniósł na ojca, po czym go aresztowano. Obecnie Czyrski służy jako pop w Krzemieńcu. Usilnie proszę o Pańskie wsparcie w odnalezieniu w archiwach sprawy śledczej ojca i ponowne rozpatrzenie, na ile jest winny wobec władzy radzieckiej i czy możliwe jest jego pośmiertne zrehabilitowanie”. List z Moskwy został przekazany do Tarnopola, a starszy śledczy UKGB przy Radzie Ministrów USRR w obwodzie tarnopolskim, kapitan Biedowka, wziął „do produkcji” archiwalną sprawę karną sprzed dwudziestu lat. W związku z tym rozpoczęły się poszukiwania dokumentów archiwalnych i świadków. 29 czerwca 1962 roku przesłuchano Sorokę (Nykontczuk) Ołenę Stepaniwnę, pielęgniarkę krzemienieckiego szpitala międzyrejonowego, karaną, która pozostała w istocie jedynym świadkiem. „W 1940 roku mieszkałam w Tarnopolu, gdzie uczyłam się w technikum handlowym. W grudniu 1940 roku za przynależność do nacjonalistycznej organizacji „Krew Hajdamackiej Młodzieży” zostałam aresztowana i pociągnięta do odpowiedzialności karnej. Pod koniec śledztwa przewieziono mnie do Krzemieńca i w maju 1941 roku sądzono. W sądzie w Krzemieńcu zobaczyłam, że w tej samej sprawie co ja pociągnięto inne osoby, łącznie było ich do 40. Około ośmiu zostało skazanych na karę śmierci – rozstrzelanie, większość została skazana na 10 lat pozbawienia wolności, w tym i ja. W sądzie dowiedziałam się, że w rejonie krzemienieckim została utworzona OUN, która stawiała sobie za cel walkę przeciwko władzy radzieckiej. W sądzie wszyscy oskarżeni przyznawali się do winy i oświadczali, że chcieli stworzyć Samodzielną Ukrainę. Po sądzie ja i Wira Hloba przebywałyśmy w jednej celi. Pod koniec czerwca 1941 roku, nie pamiętam jak, ale straż więzienna i wojska radzieckie wycofały się z Krzemieńca. Ktoś wybił zamki w więzieniu i ja, a także Hloba i inni więźniowie wyszliśmy z więzienia. Około 3-4 dni później wojska radzieckie ponownie zajęły Krzemieniec, ale ja się ukrywałam i mnie nie znaleźli, a Hlobę Wirę zatrzymali i wsadzili do więzienia, a potem wywieźli i gdzieś zmarła. W okresie okupacji niemieckiej i po zakończeniu wojny nikogo ze skazanych w tej samej sprawie co ja nie widziałam i o ich losie nic mi nie wiadomo. Po wygnaniu Niemców nikt mnie do więzienia nie wsadzał i nie przesłuchiwał”. Na kolejne długie 30 lat została pogrzebana „Sprawa 35”, która bolała przez cały czas w każdej rodzinie rozstrzelanych w 1941 roku. W 1990 roku z Karagandy do Tarnopolskiego Zarządu KGB napisał list Iwan Puhacz, który opowiedział o tym, że miał starszego brata Puhacza (Fedina) Teodozjusza, ur. w 1921 r., który ukończył szkołę wiejską, uczył się w Szumsku, miał zdolności do nauki, w ciągu jednego roku ukończył klasy 6–7 i wstąpił do Krzemieńca, gdzie uczył się w liceum, a 20 grudnia 1940 roku został aresztowany przez organy NKWD. „I do dzisiaj, 50 lat, nic o nim nie wiem. Kiedy żyli nasi rodzice, to mówili, że Fedin poszedł do Krzemieńca na prywatną kwaterę do jakiejś babci, a po aresztowaniu sądziła go „trójka”, za co aresztowali i ile mu dali, rodzice nie wiedzieli, mówili, że studentów wielu aresztowali, głównie tych, którzy nie byli komsomolcami. Proszę Komitet Bezpieczeństwa Państwowego o rozpatrzenie wniosku w sprawie brata Puhacza F. K. i przywrócenie mu dobrego imienia. Nie był przestępcą, a był uczciwym obywatelem”. 22 października 1990 roku prokurator wydziału prokuratury tarnopolskiej. Dmytro Wasyluk (siedzi), Kuźma Łypka (po lewej), Wasyl Wasyluk, Stepan Kołesnyk — aresztowani w Kordyszowie 29.04.1941 r. przez organy NKWD, byli uwięzieni w więzieniu krzemienieckim, ale w innej sprawie. Publikowane po raz pierwszy. Pomieszczenie byłego więzienia krzemienieckiego, od 1959 roku — szkoła mechanizacji.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn