Strona · s. 9strona oryginału ↗
„Prawdziwość nie wymaga podporządkowania intelektowi. Prawda ma pierwszeństwo przed wiedzą. Prawdziwością jest zgodność rzeczy z Bożym rozumem” (Z dzieła „Traktat metafizyczny”)
Слово Просвіти, №27 за 2021 рік
niejednoznaczność materialnej i idealnej przyczyny pierwszej w powstawaniu przyrody i człowieka. Według Gizela filozofia to proces „poznawania rzeczy przez ich przyczyny”. Innymi słowy, nauka filozoficzna, a wraz z nią inne sposoby poznawania świata przyrody, opierają się na zmysłowym doświadczeniu człowieka, które jest skutkiem działania, wpływu przedmiotów świata materialnego na jego narządy zmysłów. Ostatnim etapem poznania staje się rozumowe (racjonalno-intuicyjne) przemyślenie danych zmysłowych.
I. Gizel szczególną uwagę poświęcał problemom moralności. Powołując się na nadrzędne znaczenie wartości chrześcijańskich, propagował wśród swoich zwolenników idee renesansowego humanizmu, popularne wówczas w Europie. Największą wartością, jego zdaniem, poza samym człowiekiem, jest wiara w możliwości ludzkiego rozumu, by poznać prawdy stwórczej natury (Boga) i na podstawie prawdy prawdy pokonać panujące na świecie zło, aby osiągnąć Bożą łaskę – życie szczęśliwe, wieczne i nieskończone. Filozof dowodził, że człowiek staje się twórcą własnego szczęścia, a nie jest nieodpowiedzialnym narzędziem Bożej opatrzności. Głównym kryterium działalności i czynów człowieka ma być jego sumienie. Tylko sumienie gwarantuje moralnie uzasadnione (sprawiedliwe) życie człowieka.
I. Gizel – jeden z pierwszych ojczystych filozofów, który zaproponował użycie jako kryterium działalności i czynów człowieka (oprócz sumienia) pojęcia prawa naturalnego, które, jego zdaniem, stoi wyżej,
listu do rosyjskiego cara, aby poinformować go o panoszeniu się w podległym mu świecie zła, obłudy, łapownictwa, bezprawia urzędników, niesprawiedliwości sądów, lichwiarstwa, okrucieństwa panów wobec chłopów itd. Zrozumiałe, że takie stanowisko filozofa nie spodobało się carskiej administracji i kierownictwu kościelnemu, dlatego I. Gizela oskarżono o herezję, zakazano mu propagowania idei moralizatorskich, a książkę „Pokój z Bogiem dla człowieka” wpisano na listę zakazanych.
Gizel krytycznie odnosił się do przedstawicieli chrześcijańskiej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
