Strona · s. 10strona oryginału ↗
Sianożeć z Mychajłem Sydorżewśkym. Wzorzyste desenie na pergaminie czasu. – Kijów, TOV „Wydawnyctwo „Prometej”, 2021.
Слово Просвіти, №27 за 2021 рік
Walerij HERASYMCZUK
Kiedyś Petro Soroka, szczerze troszcząc się o wysoki poziom i czystość literatury ukraińskiej, napisał w swoim dzienniku „Zastygły ogień”: „…chcę, żeby słowo pachniało mi szczawiem, rutą, dojrzałym żytem i świeżo upieczonym chlebem…” Jestem przekonany, że większość czytelników też tego chce. Bo w tym trudnym życiu człowiek tak bardzo potrzebuje choć czasem odpocząć duszą wśród bujnego ziołowego kwiecia artystycznych obrazów, nabrać sił przy pachnących duchowych chlebach!
Takimi rozmyślaniami chciałoby się rozpocząć poważną rozmowę o nowej książce Mychajła Sydorżewśkiego „Wzorzyste desenie na pergaminie czasu”, bo sama książka jest poważna, głęboka, wymowna. Powiedziałbym nawet: rzadka – mężną szczerością, granicznym odsłonięciem, ozonową świeżością słowa, głębokim filozoficznym pisarstwem. W tej książce słowo właśnie pachnie „szczawiem i świeżo upieczonym chlebem” w dosłownym i przenośnym znaczeniu, bo została napisana sercem, i to jeszcze o rodzinnym domu ojca!
Do tych bolesnych i poruszających wspomnień-rozważań Mychajło Sydorżewśkyj dążył od dawna. Już w 2013 roku wydał książkę „Pamięć naszego rodu”, w której przytoczył wspomnienia swoich rodziców i starszych wsi, podał informacje zaczerpnięte z dawnych cerkiewnych ksiąg metrykalnych, opublikował rodzinne fotografie i inne unikalne materiały. Tę książkę wdzięczny syn zadedykował swoim rodzicom – Marynie Jewdokimiwnie i Ołeksijowi Serhijowyczowi Sydorżewśkim. Jednak pisarz nie byłby pisarzem, gdyby, opowiadając o swoich rodzicach, krewnych i dalekich przodkach, nie wyszedł na szerokie uogólnienia i przez ich okaleczone w bezlitosnych wojnach i srogich hołodomorach losy nie opowiedział historii całego naszego narodu, częścią którego była i jest jego wielka rodzina…
Już tam autor dołączył do fotografii i innych materiałów swoje niewielkie komentarze liryczne. Lecz wtedy sama forma prezentacji, zbudowana na skrupulatnym doborze oficjalnych dokumentów, nie pozwoliła Mychajłu Sydorżewśkiemu szeroko sięgnąć do własnych jasnych wspomnień, jak na przykład zrobił Ołeksandr Dowżenko w swojej nieśmiertelnej „Zaczarowanej Desnie”.
Dlatego na końcu książki „Pamięć naszego rodu” autor napisał: „Moich dziecięcych wspomnień, gdyby zebrać je razem, uzbierałoby się, zapewne, wiele. Jednak raczej nie jest to temat tej książki, bo w niej starałem się możliwie szeroko opowiedzieć o przeszłości naszego rodu”. Lecz te wspomnienia nie dawały mu spokoju, natarczywie domagały się papieru, i już po kilku akapitach pisarz dodał: „…Napływają jedno za drugim, piętrzą się, i każde prosi, krzyczy wniebogłosy: napisz o mnie, przypomnij mnie! Bo obraz, nieodtworzony w słowie, odejdzie z tego świata razem ze swoim twórcą, utonie w mroku czasów, tak i nie stawszy się…”
Oczywiście te wspomnienia (drogie każdemu człowiekowi, a tym bardziej pisarzowi, który dorastał i najpierw kształtował się właśnie w tych błogosławionych, rodzinnych rodzinnych stronach) musiały mieć swoją kontynuację i odbicie! I oto wreszcie pojawiły się w postaci niewielkiej, ozdobnej książki „Wzorzyste desenie na pergaminie czasu”, starannie złożonej, szerokiej w swojej podstawie i troskliwie a wysoko ułożonej, jak niezapomniana dla Mychajła kopa siana, którą z ojcem i matką kiedyś układali we troje: „Oto tata zgrabnie zgrabia grabiami w wały skoszoną suchą trawę, a mama i on, mały, znoszą, nabijając na widły, puchate siano na środek szerokiej doliny, gdzie na pagórku ma stanąć kopa; on jeszcze się dziwi, po co tata zakłada kopę tak szeroką przy ziemi, i posłusznie zabiera się do ubijania bosymi nogami siana, ostrożnie je ugniatając i czując małymi stopami podatną i szorstką sprężystość trawy wysuszonej letnimi południami; tata ostrożnie podaje widłami siano, i kopa rośnie, sprężynuje, wznosi się nad ziemią, a on chodzi dookoła, ubija nogami, ostrożnie stąpając po brzegach i zręcznie, z rozkoszą zanurzając się do środka kopy, tam, gdzie zawrotnie miękko, aż zrobi mu się straszno od wysokości, która odbiera głowie przytomność, i on, zmęczony i dumny po ciężkiej pracy, powoli schodzi na dół, ostrożnie opierając się nogami o dwoje wideł wbitych przez tatę w kopę; z dołu kopa wydaje się zdumiewająco wysoka, a jeszcze bujna i smukła; »jak młódka«, mówi tata, starannie zgarniając dookoła pozostałości nasypanej trawy i zręcznie podając je długimi grabiami na sam szczyt kopy, wieńczy ją, ubijając grabiami, i podziwia, obchodząc ze wszystkich stron”…
Tę jasną wiejską scenę z kopą siana Mychajło Sydorżewśkyj nieprzypadkowo umieści w książce jako jedną z pierwszych, bo przecież i on tą samą zasadą – najpierw starannie (po wielu, wielu latach!) zebrawszy wreszcie razem swoje najcenniejsze wspomnienia – zacznie z nich wieńczyć swoje spowiedziane dzieło. I tu, jak kiedyś jego doświadczony ojciec, pisarz również dobrze będzie znał swoje rzemiosło. Choć to, oczywiście, będą zupełnie inne środki i sposoby układania i wieńczenia (teraz już literackie), ale równie zręczne i skuteczne jak wtedy.
Ach, jakie błyskotliwe chwyty znajduje Mychajło Sydorżewśkyj, by opowiedzieć o swoich rodzicach, najbliższych krewnych i sąsiadach, najdroższych i najbliższych sercu ludziach! Wyobraźcie sobie: zima, głębokie śniegi, Boże Narodzenie, mały chłopiec Mychajło wraz z innymi kolędnikami przebiega od chaty do chaty i, podczas gdy oni kolędują, teraz już Mychajło-pisarz opowiada czytelnikowi także o swojej rodzinnej babci Mokrynie, u której na Boże Narodzenie zbierał się cały ich pracowity i śpiewny ród, i o bezdzietnej babie Marcie, która go też doglądała i bezgranicznie kochała, i o jej ciężkim, bardzo ciężkim losie, i o wszystkich, wszystkich, wszystkich…
„…a my, chrześcijanie, weselmy się, Bożemu Narodzeniu pokłońmy się… i lecą w zamieci lata, i czas nieubłaganie ucieka, ulatuje, wysnuwa się ze swojej istoty, zwijając się w niezwykłą spiralę; i oddala się w zawiłym splocie i nieodwołalnie przechodzi w promienistą wieczność przycichłą, zasypaną śniegami wieś…”
Cała książka „Wzorzyste desenie na pergaminie czasu” jest wypełniona właśnie takimi twórczymi znaleziskami, szerokimi metaforami, poruszającymi lirycznymi dygresjami, filozoficznymi rozważaniami. I… nawet tragicznymi, po prostu porażającymi stronicami… Do nich jeszcze dojdę… A na razie napawajmy się wśród jasnych poetyckich obrazów, którymi bogata jest proza Mychajła Sydorżewśkiego, i podziwiajmy naprawdę artystyczne pisarstwo. Na przykład o porach roku… O wiośnie: „…nieposadzone przez nikogo, niewymagające, śliwy co wiosnę zgodnie zakwitają, oblewając się oślepiającym – aż boli oczy patrzeć – białomlecznym koralem, i stoją falistym murem, bujnie dumne wobec całego cudownego świata, tak wdzięczne i uroczyste, odświętne, niewiarygodnie uroczyste, każdym płatkiem radujące się pierwotnym cudem istnienia…”
O lecie „…wciąż nie zapomniał, jak oszałamiająco-odurzająco pachnie siano upalnego czerwcowego południa, kiedy słońce nieporuszone, jakby przybite przez Pana gwoździami do bezdennego nieba, zawisa nad ogłuszonymi polami i nieustannie prażą ziemię wysuszoną na wiór; …pamięta niezwykłe zapachy pola, wylegującego się na dzikich trawach, rozgrzanego wysokim południowym słońcem i zmęczonego niekończącym się dniem…” O jesieni „…ukośnie, na przemian, wymieszane z ognistymi strzałami, padały zimne deszcze, i krew podchodziła do gardła, a rozmoczona ziemia przyjmowała je jak matka, i one zagłębiały się w nią, wgryzały zębami i rozdzierały zakrwawionymi paznokciami, czując, jak bije jej wielkie serce…” O zimie „…czyste śniegi tamtej zimy, niewymownie białej i nieznośnie jasnej, aż do oślepienia w oczach, zasypią ślady czarnej ciężkiej jesieni i zimnych niepokojów…”
Takich perełek w książce jest wiele. Lecz mogą nie od razu rzucać się w oczy. Forma podania samego tekstu jest bowiem nieco nietypowa. Nie ma tu akapitów ani wielkich liter. Na końcu każdego zdania stoi średnik, a następne zdanie zaczyna się od małej litery. Taka forma pisma może być dla kogoś nieco trudniejsza w odbiorze. Ale tutaj jest ona uzasadniona i jedynie możliwa. Książka nazywa się bowiem „Wzory na pergaminie czasu”. Zatem to pismo musi nawet wizualnie przypominać nieprzerwany, zwinięty w rulon zwój pergaminu. Choć ta forma, jak sądzę, zawiera w sobie znacznie głębszy podtekst – takie pismo przypomina nieprzerwane ludzkie życie, które (i pismo, i życie) może się przerwać jedynie wtedy, gdy ostatecznie się urwie…
Najwyraźniej sam autor wyczuł, że odbiór takiego pisma będzie dla pewnej części czytelników nieco trudny. Dlatego swoją książkę-pergamin pisał i układał, choć dość gruntownie, to jednak dość zwięźle. Te 84 strony starał się też urozmaicić nie tylko ciekawymi twórczymi znaleziskami, ale i czysto wizualnie: tekst podano raz petitem, raz kursywą, a w autorską opowieść wplatane są (także kursywą) fragmenty pieśni ludowych, kolęd i modlitw, które wpisują się w utwór bardzo naturalnie i organicznie, urozmaicają go i wzmacniają. Lecz najbardziej urozmaicają i wzmacniają tę książkę swoiste miniopowiadania (tak bym je nazwał) – niewielkie, na kilka stron, wspomnienia, spisane przez autora z szczególnym drżeniem duszy, a czasem nawet z tragizmem – opowieść o samotnej babie Marcie; o tym, jak na prośbę ojca wyciął starą jabłoń pośrodku ogrodu; o małym zajączku, którego omal nie zranił swoją kosą; o ptaszku, który z zewnątrz bił w okno rodzinnego domu tak, jakby to przylatywała czyjaś dusza; o małym kociątku, utopionym na jego oczach przez starszych chłopców (odważę się przypuścić
…właśnie o tych bolesnych wspomnieniach Mychajło Sydorżewski pisał na końcu książki «Pamięć naszego rodu»: «Napływają jeden za drugim, piętrzą się, i każde z nich prosi, krzyczy: napisz o mnie, przypomnij sobie o mnie!»). Oto więc napisał i przypomniał sobie. I raz jeszcze przepuścił to przez swoje serce, tak jak wiele lat temu. Bo te bolesne epizody to nie fikcja literacka. To działo się z nim, z nim! To jego chata! Jego jabłoń! Jego koszenie i jego rodzice, najbliżsi ludzie, którzy odeszli już na zawsze: «…dlaczego tak często wspominam o tym? dlaczego pamiętam takie, zdawałoby się, nieistotne i krótkie, mimowolne chwile, gdy obok mnie na tym świecie, w tym życiu, byli tata i mama? dlaczego tutaj, w tym maleńkim kąciku bezmiernej przestrzeni, słońce jest najcieplejsze i najbliższe?.. bo tu jest mój dom, tu zawsze mieszkają moi tata i mama – i na podwórku pod gruszą, i w pasiece między pszczółkami, i na wydeptanej ścieżce, która prowadzi na ogród, i w sadzie między śliwami, wiśniami, jabłoniami, gruszami, i w chacie z obrazami i starymi fotografiami na ścianach, i wszędzie-wszędzie-wszędzie, bo wiem: wszystko, co najlepsze we mnie, pochodzi od mojego taty i mamy…» Przyznajcie: gdyby te słowa wypowiedział zwykły, abstrakcyjny bohater liryczny – nie wzruszałyby nas tak i nie poruszałyby…. Głęboko to rozumie także sam pisarz. Dlatego w swojej książce wspomnień Mychajło Sydorżewski świadomie unika fikcji literackiej, słusznie uważając, że choć fikcja urozmaiciłaby utwór, to jednak zabiłaby w nim pierwotną świeżość jego własnych, rzeczywistych przeżyć. Jak na przykład w przypadku ściętej jabłoni. To najmocniejsza z jego nowel-wstawek. Jest nie tylko najpełniej wypisana, bo zajmuje prawie cztery strony, ale też najdoskonalsza spośród innych, które również głęboko zapadają w duszę. Nie lubię górnolotnych porównań, lecz ze względu na swoją tragiczność ta scena wstrząsa mną jak jedna z nowel Stefanyka…. «…była późna, zimna jesień, prawie zima, gdzieś koło Michała, a może i później, krótki szary dzień nieubłaganie gasł, i jabłoń stała naga i bezbronna, gdy on podszedł do niej, trzymając w jednej ręce siekierę, a w drugiej – piłę; …odrzuciwszy siekierę na bok, dotknął ręką pnia jabłoni, pogłaskał dłonią jej szorstką i zaskakująco ciepłą korę, a potem uniósł głowę, usiłując przywołać z dna pamięci to wspaniałe uczucie gorzkiej rozkoszy, które czuł, gdy wdrapywał się na sam czubek jabłoni i stamtąd rozglądał się dookoła… wtedy, z jabłoniowego wierzchołka, po raz pierwszy zobaczył skraj wsi… jabłoń czekała, skulona bezradnie i pokornie, nagie konary sięgały ku górze w przeczuciu ostatniej chwili – jakby jabłoń prosiła niebo o pomoc, a gdy podniósł siekierę z ziemi i dotknął ostrym ostrzem jej kory, jabłoń napięła się jak struna… pierwszy cios siekiery odbił się echem w najbliższej dolinie… jabłoń zaniepokojona zadrżała, jej wielkie i wspaniałe ciało drobno, żałośnie zadrgało – zdawało się, od ziemi aż po sam czubek… zamierzając się po raz drugi, nagle się zatrzymał… właśnie wydało mu się, jakby to wcale nie on podniósł siekierę na jabłoń, nie on uderzył ją ostrym ostrzem, lecz ktoś obcy, zupełnie inny mężczyzna w jego ciele; on sam, mały i tak samo bezbronny jak ta jabłoń, siedzi na jej wierzchołku i z przerażeniem patrzy w dół, na nieznajomego, okrutnego i bezlitosnego; wydało mu się, że ten mężczyzna z siekierą w rękach zamierzył się i na jabłoń, i na niego, małego i bezradnego, i poczuł w swoim ciele głęboki strach…» Przyznaję szczerze, że po wieloletnich odważnych i ostrych wystąpieniach publicystycznych Mychajła Sydorżewskiego w prasie oraz po jego książce «Czas faryzeuszy i bohaterów», wydanej w 2015 roku, był dla mnie przede wszystkim bezkompromisowym pisarzem-publicystą. Ale w książce «Wzory na pergaminie czasu» otworzył się przede mną z zupełnie innej strony – jako pisarz-liryk i pisarz-filozof. I po prostu jako człowiek, którego wszystko bardzo boli! To jego zaleta – tak obnażyć swoją duszę i pokazać swoją ludzkość (którą dziś często traktuje się jako słabość) w tym okrutnym świecie odważy się niewielu…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
