Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Wyrazić niewyrażalne Nadija Czornomoreć. Znaleźć siebie… – Kijów, 2021.

Слово Просвіти, №27 за 2021 рік

Ołena O’LIR Przede wszystkim dziękuję Nadiji Czornomoreć za przywilej bycia jedną z pierwszych czytelniczek jej podsumowującego zbioru poetyckiego „Znaleźć siebie…”. Rozkoszując się tymi wierszami, pytasz siebie: jakaż ona jest, poezja Nadiji Czornomoreć? I odpowiedzi nie każą na siebie czekać: żywa i konkretna, świeża i szczera, całkowicie pozbawiona banalności, abstrahowania, „koturnów” i „wody”, niezwykle subtelnie zniuansowana – w kreowaniu obrazów i przekazywaniu emocji, fantastycznie bogata leksykalnie, różnorodna pod względem form (właściwie form sonetu, o czym dalej), ogrzana miłością do tych dorosłych i małych, którym dedykowane są te wersy, a także miłością do każdego Bożego stworzenia, czasem rozjaśniona lekkim samoironicznym uśmiechem… Jeśli chodzi o świeżość i konkretność, to przykłady same pchają się do rąk. Powiedzmy, taki sonet: Lotnisko. Śnieży. Ponuro-wcześnie. Drzemią samoloty błękitnoogoniaste. W którymś zaraz powędruję w gości. Pozagraniczna – w przestrzeni czekania. W chmurach – słońce – w białym oceanie. W iluminatorach – ażurowe naloty. Płynna jednostajność wysokości. Tylko w strefach turbulencji chwianie. Srokatych pasteli skrawki i smugi, Oliwkowe wstążki, srebrzyste łuki, Drżą klapy na skrzydle. W setkach mil rozpuszczone godziny. Coraz bliższe i ważniejsze obrazy. I przejmujące szarpnięcie – odczucie ziemi… Atrybutyka lotu samolotem przedstawiona jest dokładnie i szczegółowo: lotnisko – samoloty – iluminatory – strefy turbulencji – klapy na skrzydle… A jednocześnie – ileż tu świeżych obrazów poetyckich: samoloty nie byle jakie, a „błękitnoogoniaste” – „przestrzeń czekania” (jako metafora codziennej hali odlotów) – „pozagraniczna” liryczna bohaterka (gotowa do lotu ponad wszystkimi granicami i limitami) – słońce w „białym oceanie” ponad chmurami – „ażurowe naloty” na iluminatorach (pokryte szronem szkło)… A w tercetach po mistrzowsku rozwija się obraz niezwykłej urody ziemi, widzianej z wysokości, zmniejszonych odległością pól, gajów i rzek („Srokatych pasteli skrawki i smugi, // Oliwkowe wstążki, srebrzyste łuki…”), ziemi, która w końcu, po kilkugodzinnym locie, zbliża się do samolotu (a dokładniej, samolot do niej) i wita go „przejmującym szarpnięciem” – i to szarpnięcie daruje bohaterce sonetu „odczucie ziemi”, za którą zdążyła już zatęsknić, latając ponad chmurami… A jakiż filigranowy obraz – „W setkach mil rozpuszczone godziny”! Tu i sucha matematyka lotu, i niesamowity poetyzm artystycznego widzenia czasu, który płynie w locie, jakby „rozpuszczając się” w pokonanych odległościach! I takich świeżo-konkretnych poetyckich rysunków w zbiorze Nadiji Czornomoreć jest bardzo wiele. Również na „transportowy” temat są sonetoidy „Metro” i „Dworzec”. I tutaj należy poczynić uwagę, że w sonetowej różnorodności pani Nadiji tylko pojedyncze utwory są kanonicznymi sonetami (nawet cytowanemu wyżej sonetowi „Lotnisko. Śnieży…”, napisanemu 5-stopowym jambem, można zarzucić zbędną stopę w 6. wersie i brak konsekwencji w zakończeniach: w kwartetach są one – w całości żeńskie, a w tercetach żeńskie przeplatają się z męskimi). Ogólnie odstępstwa od kanonu sonetu u poetki mogą być zarówno foniczne (najczęściej – niedokładne rymy), jak i metryczne (zamiast kanonicznego 5-stopowego lub 6-stopowego cezuralnego jambu – inne rozmiary: jambiczny 6-stopowiec, wydłużony na cezurze o 2 sylaby, 3-, 4- lub 5-stopowy amfibrach, 3-taktowy dolnik, 3-taktowy wiersz akcentowy itp.). Ale byłoby niesłusznie uważać sonetoid za „zepsuty sonet”: to osobny rodzaj strofy sonetowej i osobny podgatunek sonetu, nieprzypadkowo przecież tak błyskotliwy sonetysta jak Mykoła Zerow napisał szereg sonetoidów, nierzadko o epigramatycznym brzmieniu, i połączył je w osobnym cyklu. Najwyraźniej „sonetoidu sznurów kraty”, według wyrażenia Zerowa, nie tylko dają poecie możliwość swobodniejszego obchodzenia się z formą sonetu, ale i urozmaicania sonetowej stylistyki intonacjami swobodnej rozmowy, pełnymi szczerości, czasem ironicznymi… A te intonacje w liryce Nadiji Czornomoreć przeważają, więc nic dziwnego, że forma sonetoidu należy do jej ulubionych. Oprócz tego poetka sięga też po poboczne formy sonetu, które również wcale nie świadczą o „zepsuciu” sonetu, a są utrwalonymi w światowej literaturze wariacjami strofy sonetowej, a używanie ich świadczy właśnie o dobrej szkole wersyfikacyjnej autorki. Wśród takich pobocznych form spotkamy w tej książce odwrócony sonet i odwrócony sonetoid (gdzie najpierw idą tercety, a potem – kwartety), a także sonetino (sonet napisany rozmiarem krótszym od kanonicznych – tutaj 4-stopowym jambem). Oczywiście, świeżość i konkretność języka obrazowego w poezji Nadiji Czornomoreć nie ogranicza się do „transportowej” tematyki – potrafi ona powiedzieć po swojemu, oryginalnie i żywo, także o miłości (piękny cykl „Z Pieśni nad Pieśniami”), i o świecie dzieciństwa (nie mniej piękny cykl „Wieczne głosy dzieci”, przesiąknięty ciepłym humorem), i o zwykło-niezwykłych obrazach przyrody, jak choćby, spośród wielu cudownych szkiców, „Zawieja, topolowa zamieć. / Niepowstrzymana łaskocząca zawieja…” albo taki obrazek: Bredziesz skrajcami chrupiącymi Po ścieżki startej płachcie. Ślady dwukropkami chwiejnymi Znikają w sennej dali… (sonetino „Sopel dojrzały zmatowiał…”) Potrafi autorka także dostrzec (i wyrazić!) poezję w takich sferach ludzkiej działalności, gdzie nikt przed nią, albo prawie nikt, nigdy poezji nie szukał – chodzi, ni mniej ni więcej, o fizykę, którą pani Nadija wybrała jako swój zawód i której poświęciła lata pracy w Instytucie Fizyki NAN Ukrainy, a także o medycynę, którą obserwuje oczami pacjentki, wdzięcznej swoim lekarzom i ironicznej wobec samej siebie („Swój sadomasochizm już nie ukrywam”), a jeszcze – o fizjologię, w której specjalizuje się jej syn Petro! I, z entuzjazmem, nawet z zacięciem poetyzując te nieoswojone przez poetów sfery, znajduje ona dla tego szczególny język – na przecięciu języka poezji i języka nauki, przesypując swoje wiersze terminami znanymi tylko specjalistom. A jednak i nieobeznany czytelnik znajdzie w tych terminologicznych fajerwerkach przyjemność, wszak istotą ich nie jest akademickie mędrkowanie, a gra słowem, gra wirtuozerska i porywająca… Tak właśnie narodziły się przeurocze obrazy i tropy, w rodzaju: Sfazowanych atomów rybki rozmarzone… …Gorącej plazmy charakter łobuzerski. (sonetoid „Wszystko lejki i wichry...”, dedykowany E. A. Paszyckiemu, z cyklu „A fizyce bujać między naukami”)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn