Strona · s. 15strona oryginału ↗
Zaleszczyckie wakacje Małaniuka
Слово Просвіти, №27 за 2021 рік
z żoną i synem, którzy przyjechali z Warszawy…” Nie chce się od razu koncentrować na ideowym i tematycznym dziedzictwie Jewhena Filimonowicza: o tym wszystkim dużo pisano i mówiono (zob. Encyklopedia historii Ukrainy, Filozoficzny słownik encyklopedyczny, Encyklopedia ukrainoznawstwa, a także w pracach H. Siwokonia, L. Kuceńki, I. Huszczy, W. Szełesta, J. Ławrynenki, S. Biłokonia, S. Hrabowskiego, E. Cychowskiej, W. Żadźko, M. Krupacza, W. Panczenki oraz wielu innych). Nie uda się jednak pominąć wspomnień Jarosława Daszkiewicza, bo to właśnie w „Postaciach” na stronach 545–547 opisał swoje wrażenia o „podolskiej Riwierze” – jak wtedy lubiano nazywać nasze barwinkowe Zaleszczyki nad Dniestrem – oraz wspomnienia o wysokim, przystojnym, krzepkim i pogodnym Małaniuku, który pociągiem przybył ze stolicy okupowanej Polski, gdzie znał takich literatów, jak J. Lipa, O. Teliha, J. Kosacz, D. Doncow, J. Tuwim, J. Iwaszkiewicz, J. Lechoń…
Warto powiedzieć, że od połowy lat 30. XX wieku w Polsce kursowały tak zwane „automotrysy”, czyli kolejowe wagony luksusowe poruszane silnikami spalinowymi. Aerodynamiczny kształt i wysoka prędkość (100–110 km/h) przyczyniły się do ich nazwy – „luks-torpeda”. Takie szybkie pociągi były drogie i łączyły koleją, powiedzmy, Kraków i Zakopane, Warszawę i Zaleszczyki, czyli dawną i nową stolicę Rzeczypospolitej z ówcześnie znanymi polskimi kurortami, a także Kraków–Warszawa, Katowice–Warszawa, Lwów–Zakopane, Lwów–Borysław.
Badacze biografii „cesarza żelaznych strof” (tak obrazowo, lecz zasłużenie nazywali Jewhena Filimonowicza czytelnicy i literaturoznawcy XX wieku) nie ustalili, czym poeta jechał z Warszawy do Zaleszczyk. Dziś wiadomo tylko, że w lipcu–sierpniu 1943 roku przyjechał on do tej czarownej perły Naddniestrza po raz drugi: pierwszy raz wypoczywał w tej samej „Ariadnie” także w sierpniu, ale jeszcze w 1936 roku. Nawiasem mówiąc, wtedy też – lecz w willi „Wiktoria” – w Zaleszczykach wypoczywała Olena Teliha, której pobyt zaleszczanie również upamiętnili tablicą pamiątkową na ścianie willi, podobnie jak Małaniukowi – na ścianie „Ariadny”.
Z twórczego dorobku tamtego czasu Eugeniusza Małaniuka zaliszczanom najciekawszy jest cykl wierszy „Nad Dniestrem” (trzy wiersze). A jeszcze wspomnienia starożytnych mieszkańców o tym okresie, które – oczywiście – nie tyle dotyczą właśnie Eugeniusza Fylimonowycza – bo nie tylko on wypoczywał nad Dniestrem, jak i wzajemnych związków „lokatorów” (tak wtedy nazywano gości miasta – P. M.) i miejscowych mieszkańców. Regularnie drukował je powiatowy czasopismo „Kołos”. Zaliscy dziennikarze zbierali ciekawe opowieści o twórcach piśmiennictwa pięknego lub autorach utworów muzycznych, którzy w tym zielonym półmisku nad Dniestrem mieszkali (jak na przykład Osyp Makowej, Omelan Popowycz, Michajło Hajworonski, Piotr Kowalczuk) albo przebywali czy gościli przez pewien czas (powiedzmy, Wasyl Stefanyk, John Reed, Oleh Olżycz, Jan Kasprowicz, Jurij Fedkowycz, Jewhen Kochanenko, Salomea Kruszelnicka, Iryna Wilde, Stepan Skrypnyk, Mykoła Puszkar, Jewhen Petruszewycz, Jewhen Małaniuk i inni). Jarosław Daszkiewicz również wspomina, że nawet w burzliwych latach II wojny światowej, w głębokim zakątku terytorium okupowanego przez Niemców, wypoczywały, tak by rzec, osobistości z kręgów bohemy. Okazało się, że w willi (zwróćcie uwagę: tylko w jednej z około 20 pensjonatów – P. M.) było sporo ciekawych ludzi: „Pisarz Jurij Kosacz z sekretarką, śpiewaczka Lidia Czernysz – alt, śpiewak Wilhowyj (Ołchowyj), który rano wychodził nad brzeg rzeki i śpiewał. Aktorka Zonia Stadnyk. Moja krewna (ciotka) Iryna Leżohubska – wówczas wykładowca szkoły handlowej (później docent Lwowskiego Instytutu Medycznego). Studentka Natalka Pawluczenko, która wkrótce we Lwowie została Liffiną…”
Co zaś przyciągało tu ludzi pióra, nutowej linii i teatralnej rampy czy estradowych podium? Jak świadczy opowieść już świętej pamięci Olgi Kostiantyniwny Plesz, z domu Bortnyk (odeszła w zaświaty w wieku 97 lat w listopadzie 2020 roku), w „Kołosie” z 12 października 2012 roku: na końcu ich ogrodu był pensjonat „Irena”, dokąd ona każdego ranka nosiła „panom lokatorom” mleko, a czasem także kilka dziesiątków jaj i świeże owoce – czereśnie, morele, jabłka, winogrona. „Mój tata – Kostiantyn Bortnyk – pracował na różnych robotach: obsługiwał wille i pensjonaty (a tutaj było ich sporo!) usługami stolarskimi, ustawianiem kabin prysznicowych itp. A mama opiekowała się naszym inwentarzem – dwiema krowami, kozą, jakimiś pięcioma–sześcioma owcami. A ja od dziesięciu lat, a może i od ośmiu, nosiłam panom mleko – opowiadała pani Olga autorce artykułu „Ołtarz jej wiary i miłości” Olgi Lyczuk. – Mnie, młodej dziewczynie, było wstyd przyglądać się panskim zabawom na plaży, ale w 1936 roku widziałam przystojnego wysokiego chłopaka, który flirtował z panienkami. Czy to był – jak Pani mówi – Eugeniusz Małaniuk, nie wiem. Ale widziałam go też latem któregoś z lat wojennych – czterdziestego drugiego czy czterdziestego trzeciego. On ze szczupłą kobietą i chłopcem mieszkali w „Ariadnie”, niedaleko od „Ireny”. I choć wtedy Zaliszczyki były, jak opisuje Jarosław Daszkiewicz, – „na niemieckim (‘generalnogubernatorskim’) i rumuńskim pograniczu, które przebiega przez środek Dniestru”, sytuacja tutaj panowała dość spokojna. Prawda, „kąpać się można tylko przy lewym brzegu rzeki, po której rzadko przemykają niemieccy pogranicznicy na łodzi motorowej. Rano i wieczorem z wysokiego prawego brzegu (bukowińskiego) dochodzą dźwięki dzwonu i pobożne śpiewy – tam dosłownie przyczepiony do stromego zbocza niewielki klasztor”. A na zaliskim brzegu – „piękna plaża z szarawo-białym piaskiem. Niedaleko wysokie drzewa, rzucające ograniczony cień. Dalej – pole kukurydzy… Miasteczko tutaj się kończy, nieco dalej brzeg zarósł wysokimi wierzbami – dla bardziej intymnego opalania i na wieczorne rozmowy”.
A co z Małaniukiem? Jak świadczy Jarosław Romanowycz w swojej powieści, „wesoły, radosny, uśmiechnięty, króluje cały dzień na plaży. Wysoki, krzepki, ciemnowłosy, owłosiony, pełen życia. Żona – mała, okrągła blondynka z rudawym odcieniem; syn – piegowaty chłopiec z takimi samymi włosami. Na słońcu im źle – palą się. Dlatego na plaży dalej króluje Małaniuk. Ma 46 lat, pełen jest męskiej siły. Wokół niego kręcą się kobiety, bo jest nie tylko znanym poetą. Małaniuk się śmieje, sypie anegdotami…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
