Strona · s. 5strona oryginału ↗
PRZECIWANGIELIZM od Iryny FARION 38. Sport, Gol, Futbol!!!
Слово Просвіти, №27 за 2021 рік
Kopany m’yacz uczy bronić i zdobywać.
Iwan Boberski (1873–1947)
Drogi kształtowania terminologii sportowej to przeważnie aktualizacja oczywistych znaczeń słów oraz pokazowa zdolność lub niezdolność każdego języka do nazywania tego samego rodzaju sportu lub sportu w ogóle na różne sposoby, z uwzględnieniem motywacji.
SPORT Leksem sport wszedł do języków świata głównie za pośrednictwem angielskim, sięgając, oczywiście, łacińskiego języka podstawowego: ang. sport ˂ disport “rozrywka, zabawa” ˂ fr. dеsport, co jest pochodne od czasownika dеsporter “szukać rozrywek, zabaw”, dosł. “odnosić, odwracać uwagę (od pracy)”, utworzonego za pomocą przedrostka dеs (˂ łac. dis- “roz”) od czasownika porter “nieść”, który pochodzi od łac. portāre (ESUM 5, s. 380–381). W najpowszechniejszym znaczeniu w naszym języku – jest to “część składowa kultury fizycznej, środek i metoda wychowania fizycznego, system organizacji, przygotowania i przeprowadzania zawodów według różnych kompleksów ćwiczeń fizycznych” (SIS 2000, s. 855). U podstaw wieloznacznego angielskiego słowa sport leżą pojęcia zawodów, rozrywki, zabawy, gry, czyli pierwotne łacińskie znaczenie słowa (AUS, s. 1387).
Do języka ukraińskiego słowo to, oczywiście, trafiło pod koniec XIX wieku, jednak od razu otrzymało rodzimy odpowiednik zmah (˂ zmaharysya [zmagać się], a także pochodne zmahun, zmahunka jako uczestnicy zawodów) i obrosło przymiotnikowymi przyrostkami -ow lub -ywn: sportowy czy sportywny oraz rzeczownikowym -oweć: sportoweć czy zmahun (zmahunka) w przeciwieństwie do angielskiego zapożyczenia sportsmen (sportsman).
W tworzeniu tych rodzimych terminów pierwszorzędna rola przypada ojcu ukraińskiego wychowania fizycznego profesorowi Iwanowi Boberskiemu (1873–1947), który od małego wyznawał naukę ojca-księdza: “Myśl po ukraińsku!” (s. 11). O Boberskich rodem z Drohobyczczyzny mówiono: “wszyscy Boberscy byli ludźmi z charakterem i w każdych okolicznościach trzymali się swego” (Sowa A., Tymczak J. Iwan Boberski – założyciel ukraińskiej tradycji wychowania fizycznego i sportowej. Lwów: Apriori, 2017, 229 s., s. 8 – dalej Tamże). Właśnie to “trzymanie się swego” profesor Boberski – najlepszy specjalista z filologii niemieckiej w całej Austro-Węgierskiej monarchii wśród nie-Austriaków – pokazał na przykładzie tworzenia rodzimej terminologii sportowej: “Lubimy zginać głowę w lewo lub w prawo, jak płacząca wierzba nad wodą, lubimy zalewać się łzami, zamiast brać się do dzieła i u nikogo nie prosić łaski” (Tamże, s. 9). On wziął się do dzieła!
Wykładając w Lwowskim Gimnazjum Akademickim, pod koniec 1906 roku I. Boberski zorganizował pierwszy dla Ukraińców ośrodek wychowania fizycznego, w nazwie którego chyba po raz pierwszy użył nie po prostu słowa “sport”, a jego pochodnego przymiotnika z przyrostkiem -ow, który w 1933 roku został usunięty z pisowni jako “nacjonalistyczny” – Ukraiński Sportowy Kółko (UKS) (Tamże, s. 32). Nie mniej ważne jest użycie etnoprzymiotnika “ukraiński” jeszcze na 12 lat przed powstaniem państw narodowych ZUNR i UNR.
Jednocześnie szuka i wprowadza rodzime narodowe odpowiedniki dla określenia obcojęzycznych pojęć, w szczególności gimnastyka – to “ruchanka”, gimnastyka poranna – “proruch”, sala do ćwiczeń – “ruchownia”, “dla określenia całego kierunku działalności używa słowa “wychowanie fizyczne”, “wychowanie cielesne”, a dla sportu – “zmah” (Tamże, s. 21). Oto jak wpisane jest to słowo w kontekst od samego I. Boberskiego: “W tych latach (1909–1910 – I. F.) zapoznała się młodzież z ruchanką i zmagiem oraz sposobem, w jaki prowadziły je towarzystwa i szkoły w innych państwach Europy. Zaczęły się gry bez piłki i z piłką, a także ćwiczenia ludowe. To tak zwana lekka atletyka: chód, bieg, skok, miot (proszę zwrócić uwagę na charakterystyczne dla języka ukraińskiego rzeczowniki, które utworzone są sposobem ucięcia od bezokoliczników – I. F.), tworzyły się drużyny (zespoły – I. F.) i kluby bez statutu” (Tamże, s. 24).
Jak tworzono tę terminologię?
“Z najlepszych ruchankowców-sportowców prof. Boberski tworzył kółko przewodników, którzy schodzili się pod przewodnictwem profesora raz lub dwa razy w tygodniu, i każdy przygotowywał referat na podstawie obcych, zagranicznych podręczników i układał odpowiednie zasady do dyskusji i ustalenia ukraińskiej terminologii ruchankowo-sportowej. W sprawie nowych ukraińskich terminów ruchankowo-sportowych przewodnicy radzili się lingwistów i po dyskusji nad referatem oraz ustaleniu nowych ćwiczeń ruchankowo-sportowych i związanych z nimi terminów każdy przewodnik zapisywał nowy termin w swoim notatniku” (Tamże, s. 36). Oto niektóre z nich: sitkiwka (tenis), hakiwka (hokej), dużannia (zapasy), leszczetarstwo (narciarstwo), nakolesnyctwo (kolarstwo), striliannia do wluczi (strzelectwo), widbywanka (siatkówka), sowharstwo (łyżwiarstwo), sankarstwo (saneczkarstwo), plywactwo (pływanie) i in. (Tamże, s. 70).
FUTBOL Oficjalnie pierwszym meczem piłkarskim w Ukrainie uważa się mecz we Lwowie 14 lipca 1894 roku między drużynami Lwowa i Krakowa. A sam futbol jako gra został skodyfikowany przez angielski związek piłkarski w 1863 roku.
Pierwszą pracę na tematy futbolu (ang. football – dosł. “nożna piłka”, co utworzono sposobem złożenia z rzeczowników foot “stopa” + “piłka” – ESUM 6, s. 142) wydał w 1900 roku we Lwowie jeden z założycieli ukraińskiego towarzystwa gimnastycznego “Sokił” Wołodymyr Ławriwski z wymownym tytułem “Kopana (Association Football)”, a już w 1906 roku Iwan Boberski zaprezentował pracę “Zabawy i gry ruchowe. Część III. Kopana piłka” (Tamże, s. 36–37), który, nawiasem mówiąc, podczas gier w kopaną piłkę był sędzią (Tamże, s. 33).
Historycznymi dla nas są wspomnienia o narodzinach kopanej piłki (futbolu) w Ukrainie, w szczególności w Galicji, od syna Iwana Franki, Tarasa, gdzie zaznacza on, że ukraiński sport (zmah) we Lwowie powstał z majówek, gdzie zbierała się młodzież na spacery za miasto. Skądś tam pewnego razu wzięła się piłka: “Stała się ośrodkiem zainteresowania całej młodzieży, wyparła od razu inne zabawy, oprócz kiczki (gylky) i zwycięsko utrzymuje się do dziś na pierwszym miejscu wśród innych sportów. Ale początki były trudne. Profesor (I. Boberski – I. F.) nie wiedział, co z piłką robić. Jako filolog słyszał coś o harpastum, ale zasady angielskiego związku kopanej piłki były mu obce i nieznane. Najłatwiej szło z ustawieniem bramek: chłopcy narzucali po dwie kupy bluzek i czapek – i bramki były gotowe, oddalone od siebie o jakieś 150 metrów. Cała młodzież dzieliła się na dwie ogromne drużyny (zespoły graczy – I. F.) i na bezmiernym boisku czekała niecierpliwie na rozpoczęcie gry. A początek był bardzo oryginalny. Na środku boiska leżała na ziemi piłka, a z obu stron rozbiegały się przeciwko sobie dwa przewodnicy drużyn, najlepsi biegacze i w pełnym biegu mieli kopnąć piłkę. Potem następowała ogólna cudowna kopanina i piekielny wrzask. Piłka kręciła się jak drzazga w przeręblu, kopana jednocześnie w ścisku, nie miała wyjścia spomiędzy lasu nóg. Kiedy zaś wyrywała się gdzieś szczęśliwie, zaraz goniły za nią zawzięte kupy kopunów (piłkarzy – I. F.), otaczały zbitą masą i nogami gdzie popadnie, przeważnie po kościach towarzyszy. Z czasem słabsi podcięci ustępowali, ścisk rzedniał i można było gdzieś kiedyś wstrzelić bramkę”. Następnie profesor I. Boberski zaprosił z Pragi fachowego trenera pana Lomoza, który i nauczył kopunów sekretów kopanej piłki (Tamże, s. 39–40).
Właśnie Iwan Boberski, studiując w Grazu i Wiedniu oraz poznając niemieckie i szwedzkie systemy gimnastyczne (czyli wszelkie rodzaje ćwiczeń fizycznych), wprowadza w drohobyckim gimnazjum „dotąd nieznane lub mało znane europejskie gry ruchowe i zabawy, w szczególności angielską grę »futbol«” (tamże, s. 17), która stała się pierwszą dyscypliną sportu w nowo utworzonym w 1906 roku Ukraińskim Kółku Sportowym (tamże, s. 35, 36). Jednak tę grę Ukraińcy nazywają po swojemu: kopanyj m’iacz (piłka kopana), albo kopanka (na przykład w 1921 r. „Związek Kopanego M’iacza”, Lwów, przez analogię do „Association Football”), podobnie jak samych graczy (dawna nazwa hracz, hraczi), o czym świadczy na przykład ten wymowny fragment: „Założycielami pierwszego ukraińskiego klubu sportowego w Galicji byli pierwsi członkowie drużyny kopanego m’iacza. Było ich jedenastu – bramkarz (1), załoha (2) (obrońcy), pomicz (3) (pomocnicy) i napad (5). Na skrzydłach napadu zawsze grali najlepsi biegacze” (tamże, s. 33). Były też inne nazwy graczy według funkcji: założnyk (obrońca), pomicznyk, krajnyk, złucznyk, czilnyk (napastnik) (według materiałów monografii Oksany Waceby „Szkice z historii zachodnioukraińskiego ruchu sportowego”). Z uwagi na obecną rodzimą terminologię ról graczy, które mogą się zmieniać, rozpisano je jako obrońcy (4), pomocnicy (4), napastnicy (2). Napastników czasem bez potrzeby nazywa się „forwardami” lub, kalkując język moskiewski, – napadajuszczij. W języku angielskim forward [ˈfɔ:wɘd] to słowo homonimiczne, wieloznaczne i należące do różnych części mowy: 1. a 1. przedni; 2. przodujący, postępowy; 3. gotowy na coś; 4. zuchwały, wyzywający; 5. wczesny, przedwczesny; 2. adv naprzód, dalej; 3. v 1. przyspieszać, pomagać, wspierać; 2. wysyłać, przesyłać, nadawać; 4. sport. napastnik (nie napadajuszczij!) (w piłce nożnej) (AUS, s. 528). Ponieważ stale zmienia się taktyka gry i pozycja graczy, powstają też dodatkowe nazwy zazwyczaj angielskiego pochodzenia, wśród których znajduje się leksem winger: atakujący boczni pomocnicy przypominają skrzydła (zob. cytat „…na skrzydłach napadu…” – I. F.), którzy broniąc, w rzeczywistości atakują przeciwnika (˂ wing [wɪŋ] n – „boczny pomocnik” n 1. skrzydło; 2. arch. skrzydło budynku; 3. wojsk. flanka; 4. pułk lotniczy; amer. brygada lotnicza; 5. żart. ręka; 6. pl. teatr. kulisy; 7. sport. skrzydłowy napastnik (w piłce nożnej, hokeju); 8. opieka. Używa się tego słowa także jako czasownika o znaczeniu lecieć, wypuszczać strzałę, uskrzydlać – AUS, s. 1677). GOL Kulminacją gry w kopanyj m’iacz jest gol. W języku angielskim to słowo wieloznaczne: goal [gɘʋl] n 1. cel, zadanie; 2. cel, miejsce przeznaczenia; 3. sport. bramka; 4. finisz; 5. sport. gol; 6. trafienie piłką do kosza (AUS, s. 572). Po raz pierwszy to słowo odnotowano w latach 1325–50. Jego ostateczna etymologia jest niejednoznaczna: albo od staroangielskiego *gāl „przeszkoda”, gaelan „przeszkadzać”, albo od fr. gaule (ze stfr. waule) „tyczka”, starego zapożyczenia z języków germańskich (por. goc. walus „kij”, spokrewnione z ukr. wał „cylinder”); rozwój semantyczny od znaczenia „tyczka” wyjaśniono tym, że start i finisz zawodów oznaczano w dawnych czasach tyczką (ESUM 1, s. 547). Leksem gol jest składnikiem nieumotywowanego zapożyczenia goalkeeper (zamiast worotar czy bramar) ˂ goal-keeper „sport. bramkarz” (AUS, s. 572), gdzie keep to słowo z 25 znaczeniami, wśród których główne to „trzymać, mieć, zachowywać” (AUS, s. 748–750), a keeper [ki:pɘ] n 1. strażnik, opiekun; 2. dozorca, stróż; 3. leśniczy; 4. sanitariusz (w domu dla obłąkanych); 5. kapitan drużyny sportowej (w Eton); 6. właściciel, gospodarz i in. (AUS, s. 750). Zatem, jeśli zapożyczenia sport, futbol wywalczyły swoje miejsce w naszym języku obok rodzimych zmah i kopanyj m’iacz (kopanka), to leksem gol – to zwycięska królowa na naszym polu: gola nam jednak strzelili. Natomiast nie ma żadnego sensu używać goalkeeper zamiast worotar (było bramar), forward zamiast napastnik (nie napadajuszczij), winger zamiast boczni pomocnicy. Słowem, jak mawiał I. Boberski, „nasza siła w nas samych” (tamże, s. 211). SA „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: NGO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo »Proświta« im. Tarasa Szewczenki”; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby nadać po- W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Iwanenko Ołeksandr Pyłypowycz – 1000 hrywien. 2. Iluszyk Hryhorij Jakowycz – 200 hrywien. 3. Stolarowa Anna – 300 hrywien. 4. Łupij Ołeksandr Wasylowycz – 1000 hrywien.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
