Stała u źródeł odrodzenia „Proświty” od 1988 roku. Jest starszą referentką Rówieńskiego Towarzystwa „Proświta”. Autorką licznych publikacji o odrodzeniu narodu ukraińskiego i postaciach tej niezwykle skomplikowanej, bolesnej drogi. Fundatorką Związku Ukrainek. Inicjatorką likwidacji rosyjskojęzycznych szkół i klas na Rówieńszczyźnie. Autorką dzienników chronologicznych trzeciego historycznego okresu odrodzenia „Proświty”. Jest nią pani Jewhenija Hładunowa-Borejko, która 10 lipca 2026 roku kończy 90 lat! Oksana PRYCHODKO, docentka Narodowego Uniwersytetu „Kijowski Instytut Lotniczy”, proświcianka. Właśnie na takich Kobietach odwiecznie trzymała się i trzyma Ukraina. Przecież rodzina, w której 10 lipca 1936 roku przyszła na świat Jewhenija, była głęboko zakorzeniona w ukraińskim gruncie narodowym. Ojciec, Mychajło Cimko, zdobywszy jedynie wykształcenie podstawowe, był jednym z duchowych liderów ukraińskości na Łemkowszczyźnie (Polska, województwo krakowskie) i dumnie nazywał siebie Rusinem, czyli Ukraińcem. Tworzenie wiejskiej biblioteki proświciańskiej z tekstami utworów ukraińskich pisarzy, organizacja festynów muzycznych (festiwali) dla wiejskiej młodzieży z ukraińskimi tańcami, śpiewami, żartami – to niezniszczalny mikrokosmos ukraińskości, który tworzył się w wydawałoby się najbardziej niesprzyjających warunkach i w najbardziej niesprzyjających czasach konsolidacji rozproszonej i rozszarpanej Ukrainy przez takich pasjonatów, jak ojciec Jewheniji Mychajliwny. Zwycięski, antyukraiński duch ojca organicznie połączył się z delikatną miłością mamy do autentycznych ukraińskich śpiewanek, które dziewczynka słyszała od dzieciństwa w wykonaniu mamy Tetiany. Na Lwowskim Uniwersytecie Państwowym im. Iwana Franki Jewhenija Mychajliwna zdobyła wykształcenie filologiczne, co rozwinęło naturalny talent do władania słowem i stało się potężnym impulsem do napisania całego szeregu różnorodnych gatunkowo szkiców dokumentalno-publicystycznych o historii odrodzonej „Proświty” i prośwician Rówieńszczyzny. W 1988 roku, kiedy radziecki system totalitarny zaczął gwałtownie rozpadać się na kawałki, celowa, bezkompromisowa, patriotycznie nastawiona pani Jewhenija rozpoczyna aktywną działalność społeczną na rzecz Ukrainy wraz z założycielami Towarzystwa Miłośników Języka i Kultury Ukraińskiej im. Tarasa Szewczenki na terenach Rówieńszczyzny. Właśnie wtedy na tablicach historii ukraińskiej po raz trzeci odradza się „Proświta”, aby zwrócić Ukraińcom nie tylko wolność i niepodległość, ale ukraińskiego ducha, który przez wieki był niszczony przez rosyjskiego kolonizatora. W swojej książce „Z głębin serca proświciańskiego” (2021) Jewhenija Mychajliwna zaznacza, że „…od tamtej pory i do dziś moje życie jest nierozłączne z pracą oświatową i moimi współmyślicielami na tej niełatwej drodze”. Dlatego od 1989 roku pani Jewhenija jest członkiem zarządu i sekretarzem Rówieńskiej „Proświty”, od 1993 do 2003 – starszym referentem towarzystwa „Proświta”, wieloletnią członkinią Ludowego Ruchu Ukrainy. Sprawa ukraińska leży jej na sercu. Dlatego wraz ze współmyślicielami – patriotycznie nastawionymi Ukraińcami – w latach 90. pani Jewhenija brała aktywny udział w duchowej dekolonizacji, dekomunizacji i derusyfikacji Ukraińców, wprowadzając język ukraiński w przedsiębiorstwach, urzędach, organizacjach, a także w przedszkolach i placówkach oświatowych. Właśnie z jej inicjatywy zlikwidowano rosyjskojęzyczne szkoły i klasy w Równem. Szczerym i niezawodnym przyjacielem-współmyślicielem, który we wszystkim wspierał swoją żonę, stał się świętej pamięci Mychajło Borejko, znany proświcianin i działacz społeczny. Osobny rozdział życiorysu pani Jewheniji stanowią liczne kontakty (spotkania, korespondencja) jej i męża pana Mychajła ze świadomą ukraińskością. W ich skromnym, ale zawsze gościnnie urządzonym mieszkaniu nie raz zatrzymywały się wybitne postacie, które swoim życiem i pracą zaświadczyły o służbie Ukrainie. Są to mecenasi i szefowie TUM w Chicago Wira i Bohdan Bodnarukowie, Mykoła Żułynski i Serhij Halczenko, Arcybiskup Sumski i Ochtyrski Metody, Władyka Iwano-Frankiwski Sofron, przywódcy odeskiej i królewieckiej „Proświty”. Ukoronowaniem pracy społecznej pani Jewheniji w imię służby Ukrainie stała się jej unikalna praca dokumentalna „Z głębin serca proświciańskiego: dzienniki Rówieńskiej „Proświty”, zbudowana na mistrzowskiej rejestracji przez spostrzegawczą, wnikliwą i oddaną swojej ziemi naoczną świadkinię już teraz historycznych wydarzeń burzliwego, ale tak gwałtownego procesu łamania sowieckich, wydawałoby się, nieprzebitych murów i kształtowania się narodu ukraińskiego oraz jego niepodległości w okresie od 1988 do 2020 roku. „Nas nie będzie, a „wiatr historii” będzie przewracał strony tych dzienników… pisanych sercem w najpiękniejszym okresie życia – lekcje naszej z Ukrainą młodości i dojrzewania, nadziei i rozczarowań, strat i osiągnięć; w czasie, gdy serca nasze płonęły niepowstrzymanym pragnieniem wolności osobistej i niepodległości narodowej” – przemawia do potomnych Jewhenija Hładunowa-Borejko – Kobieta, która swoją pracą społeczną trzymała i nadal trzyma Ukrainę w czasach jej najcięższych prób. Niech Pani sprzyja los, droga pani Jewhenijo! Niech sprzyja los naszej Ukrainie! drukowanych środkach masowego przekazu” – dziennikarka i pisarka Hałyna Daciuk za zbiór utworów publicystycznych „Światło powraca”. Kolegium redakcyjne „Słowa Proświty” radośnie wita zaszczytnymi nagrodami szefa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, redaktora naczelnego „Słowa Proświty” Pawła Mowczana, redaktora literackiego „SP” Hałynę Daciuk, stałego autora „SP” Iwana Zajecia. Życzymy nowych sukcesów twórczych! Jewhenija Hładunowa-Borejko (po prawej), Mykoła Żułynski, Natalija Sawczuk MYKOŁA WAŚKIW WALENTYNA SEMENIAK PRENUMERATA—2026 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu mediów Ukrainy” na drugie półrocze 2026 roku (str. 41).
Tłumaczenie maszynowe
W Radzie Najwyższej Ukrainy odbyła się uroczystość z okazji 30-lecia uchwalenia Konstytucji Ukrainy. Wzięli w niej udział deputowani ludowi Ukrainy IX oraz II kadencji, którzy w 1996 roku uchwalili Ustawę Zasadniczą państwa. Podczas uroczystości Przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy wręczył nowe odznaki honorowe Rady Najwyższej Ukrainy. Wśród nagrodzonych odznaką „Za budowę parlamentaryzmu” imienia Wiaczesława Czornowoła znaleźli się mężowie stanu Pawło Mowczan oraz Iwan Zajec. W tych dniach na stronie Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii pojawiła się informacja o przyznaniu nagród imienia Iwana Franki w dziedzinie działalności informacyjnej, opublikowano nazwiska zwycięzców w pięciu nominacjach. Wśród laureatów nagrody 2026 roku w nominacji „Za najlepszą publikację w” Koszt wynosi: 1 mies. — 71 hrywien. 3 mies. — 213 hrywien. 5 mies. — 355 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kolegium TNTU imienia I. Puluja” dbają o część skweru, gdzie ma stanąć pomnik wybitnego reżysera Ołeksandra-Zenona Kurbasa. Wzięli oni ten teren pod stałą opiekę i już trzy lata z rzędu systematycznie porządkują przestrzeń wokół znaku pamięci z napisem: “W tym miejscu wolą tarnopolan zostanie ustawiony pomnik wybitnego działacza sztuki Lesia Kurbasa”. Regularnie sprzątają tu śmieci, koszą trawę, pielęgnują klomby i sadzą kwiaty. To nie jest jednorazowa akcja, a stała i konsekwentna praca na rzecz zachowania tego miejsca pamięci. Inicjatorką i organizatorką ekoakcji jest proświcianka, członkini zarządu Tarnopolskiego Miejskiego Zjednoczenia Organizacji Społecznej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, wykładowczyni języka ukraińskiego i literatury WSP “Tarnopolskie Kolegium Zawodowe TNTU imienia I. Puluja” Hałyna Szot. Dodajmy, że w WSP “Tarnopolskie Kolegium Zawodowe TNTU imienia I. Puluja” działa jeden z najaktywniejszych ośrodków tarnopolskiej “Proświty”, a także jedyne w obwodzie muzeum “Proświta”. Osobno zaznaczmy, że z inicjatywy proświcianina, deputowanego Tarnopolskiej Rady Obwodowej Ołeha Syrotiuka, rok 2027 na Tarnopolszczyźnie planuje się ogłosić Rokiem Lesia Kurbasa. Odpowiednią decyzję poparła już właściwa komisja rady obwodowej do spraw praworządności. Ruch należy do deputowanych. Według informacji prośwician Tarnopola Zdjęcie ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
Uroczystości z okazji obchodów 150. rocznicy założenia oddziału towarzystwa „Proświta” w Tarnopolu rozpoczęły się w Państwowym Archiwum Obwodu Tarnopolskiego. 25 czerwca w siedzibie głównej instytucji archiwalnej obwodu otwarto wystawę dokumentalną „Niezgaszalna pochodnia narodu: 150 lat tarnopolskiej »Proświty«”. Wydarzenie otworzył dyrektor archiwum państwowego, kandydat nauk historycznych Fedir Polianskyj, podkreślając znaczenie działalności towarzystwa „Proświta” w życiu narodu ukraińskiego oraz w kształtowaniu świadomości narodowej. Dyrektor Instytutu Kształcenia Podyplomowego, kandydat nauk historycznych Ołeksandr Petrowskyj powitał zebranych na ważnym wydarzeniu, podzielił się swoimi przemyśleniami na temat działalności towarzystwa „Proświta” i jego działaczy. Przewodniczący Tarnopolskiego Zjednoczenia Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Petro Szymkiw przeprowadził wykład na temat historii tarnopolskiego oddziału towarzystwa, koncentrując uwagę na postaciach, które kierowały „Proświtą” w różnych okresach działalności towarzystwa. Przewodnicząca Tarnopolskiego Zjednoczenia Miejskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Natalija Czorna w swoim wystąpieniu zapoznała obecnych z ciekawymi faktami z życia „Proświty”, a także ze współczesną działalnością zjednoczeń. Artystycznym dopełnieniem uroczystości były występy żeńskiego trio „Zołoti żurawky”, tarnopolskiej piosenkarki i autorki piosenek Tetiany Łykawskiej oraz muzyka, piosenkarza, proświcianina, wolontariusza i współzałożyciela Fundacji Charytatywnej „Serce Wolności” Mykoły Wasyłeczka. Z dokumentami zaprezentowanymi na wystawie zapoznała zebranych główna specjalistka wydziału informacji i wykorzystania dokumentów Oksana Sułyma. Według informacji Państwowego Archiwum Obwodu Tarnopolskiego. Słowo, muzyka i pamięć, które leczą. W ramach inicjatywy „Słowo, które wspiera” zespół wolontariuszy z Wydzielonej Jednostki Strukturalnej „Tarnopolskie Kolegium Zawodowe TNTU im. I. Puluja” oraz Tarnopolskie Zjednoczenie Miejskie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki już nie po raz pierwszy odwiedza ukraińskich żołnierzy, którzy przechodzą leczenie i rehabilitację w placówkach medycznych Tarnopolszczyzny. Spotkania te stały się dobrą tradycją – szczerą, ludzką i bardzo potrzebną. Wszak wsparcie, uwaga i żywe słowo są dziś tak samo ważne, jak każda inna pomoc. Studenci Marija Kszewśka, Danyło Zawityj, Anastasija Ruszczynśka oraz wykładowcy kolegium Tetiana Łykawska i Bohdan Suszko obdarowywali obrońców piosenkami i kompozycjami instrumentalnymi, tworząc atmosferę ciepła i domowego zacisza. Proświcianka, artystka Natalija Basarab kontynuowała serię portretów żołnierzy „Ich oczy patrzą w duszę” – o sile, bólu i godności ukraińskiego obrońcy. Szczególna była również część edukacyjna spotkania. O metropolicie Andrzeju Szeptyckim opowiedziała proświcianka Natalija Czekanowa, uzupełniając wystąpienie ilustracjami ze zbiorów muzealnych. Była to szczera rozmowa o duchowych fundamentach, które podtrzymują Ukraińców w najtrudniejszych czasach. Szczere słowa wdzięczności dopełniły podarunki zebrane dzięki wsparciu firmy „Mołokija” oraz proświcianki Iryny Szumady. Inicjatorką i inspiratorką projektu „Słowo, które wspiera” jest proświcianka, członkini zarządu Tarnopolskiej Miejskiej „Proświty” im. Tarasa Szewczenki, wykładowczyni WJS „Tarnopolskie Kolegium Zawodowe” TNTU im. I. Puluja, krajoznawczyni, artystka i autorka inicjatyw kulturalno-oświatowych Hałyna Szot. Dzięki jej energii i oddaniu sprawa wspierania żołnierzy stała się stałą i żywą częścią pracy prośwician. Takie spotkania to coś więcej niż wolontariat. To kwestia człowieczeństwa, pamięci i wiary, która podtrzymuje Ukrainę. Chronimy pamięć, upiększamy miasto. Trzeci rok z rzędu w Tarnopolu trwa eko-edukacyjna akcja „Chronimy pamięć, upiększamy miasto”, w ramach której tarnopolscy proświcianie wspólnie ze studentami i wykładowcami WJS „Tarnopolskie Kolegium Zawodowe”
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl Kujbida, doktor nauk o administracji publicznej, profesor, zasłużony prawnik Ukrainy
Przypadek amerykański zajmuje szczególne miejsce w porównawczej teorii ponownego założenia, ponieważ jest pierwszym w dziejach epoki nowożytnej przykładem świadomego, proceduralnie uporządkowanego założenia republiki na podstawie pisanej konstytucji. Po proklamowaniu niepodległości (1776) i nieudanym doświadczeniu ustroju konfederacyjnego według Artykułów Konfederacji (weszły w życie w 1781 r.) Stany Zjednoczone znalazły się w obliczu zagrożenia dezintegracją: rząd centralny nie miał uprawnień do opodatkowania, regulowania handlu ani zapewnienia jednolitego porządku prawnego. Powstanie Shaysa w Massachusetts (1786–1787) uwidoczniło instytucjonalną niewydolność konfederacji i stało się bezpośrednim katalizatorem ponownego założenia. Mechanizm ponownego założenia rozwijał się w dwóch fazach. W pierwszej, założycielskiej, Konwent Filadelfijski obradował od 25 maja do 17 września 1787 r. Formalnie zwołany w celu rewizji Artykułów Konfederacji, pod wpływem „planu wirginijskiego” Jamesa Madisona przeszedł do opracowania zasadniczo nowego dokumentu. 55 delegatów z dwunastu stanów (Rhode Island nie wzięło udziału) pracowało za zamkniętymi drzwiami, co zabezpieczyło proces przed zewnętrzną presją i umożliwiło otwarte targi między elitami. Centralnym punktem stał się „Kompromis koneckticki (Wielki Kompromis)”, który połączył równą reprezentację stanów w Senacie z proporcjonalną w Izbie Reprezentantów, uzgadniając interesy dużych i małych stanów. 17 września 1787 r.
żywa, a przyszłość naszego państwa ma niezawodny fundament.
Dziękuję za śp. Wikentija Chwojkę. Jestem dumny, że jestem Ukraińcem o takich korzeniach – trypolskich!
Jewhen Dziuba, obwód czernihowski
Cieszę się i szczerze dziękuję za publikację w „SP”! Dla nas ważne jest to, że my, Ukraińcy-sumianie, jesteśmy nieugięci, nie poddajemy się strachom, a staramy się żyć z ko-tekst podpisali 39 delegatów. Kluczowe konstytucyjne innowacje USA określiły architekturę republikańskiego konstytucjonalizmu na stulecie naprzód. Pierwsza to sztywny podział władzy z rozgałęzionym systemem „hamulców i równowagi”. Druga to federalizm jako sposób połączenia ogólnonarodowej jedności z samorządnością stanów. Trzecia to instytucjonalizacja rozróżnienia między „władzą ustanawiającą narodu” a „władzą ustanowioną”: jak pokazał B. Ackerman, amerykańskie doświadczenie po raz pierwszy oddzieliło „politykę konstytucyjną” wyższego rzędu, w której naród-suweren działa bezpośrednio, od „zwykłej” polityki organów przedstawicielskich. Czwarta to sztywna procedura wprowadzania zmian (art. V), która nadała konstytucji stabilność bez utraty zdolności do rozwoju. Zasadniczą cechą amerykańskiego ... dla ludzi, dla naszego zwycięstwa! Niech Bóg broni naszej ziemi przy każdym Wojowniku! Z poważaniem – Ludmiła Romen, prosvityanka, m. Sumy
Niedawno ukazał się kolejny numer ogólnoukraińskiej gazety „Słowo Proświty”, w którym redaktor naczelny Ihor Zots opublikował recenzję moich utworów literackich „Aby w sercu nie zagnieździł kanskiego” ... odrodzenia powstał dwupoziomowy mechanizm legitymizacji. Konstytucja wchodziła w życie nie przez istniejące legislatury stanów, lecz przez specjalnie wybrane konwenty ratyfikacyjne (art. VII), co uosabiało ideę bezpośredniego odwołania się do władzy ustanawiającej narodu i wymagało zgody co najmniej dziewięciu z trzynastu stanów. Debaty ratyfikacyjne towarzyszyła bezprecedensowa publiczna argumentacja: „Federalista” – seria 85 esejów A. Hamiltona, J. Madisona i J. Jaya (1787–1788) – do dziś pozostaje klasycznym źródłem teorii konstytucyjnej. Delaware ratyfikował Konstytucję jako pierwszy (7 grudnia 1787 r.); New Hampshire stał się dziewiątym stanem (21 czerwca 1788 r.), dzięki czemu wprowadził ją w życie. Pierwsze dziesięć poprawek – „Karta Praw” – zostało ratyfikowanych 15 grudnia 1791 r.
…zima” i „Nieprzewidywalny wyraj...”, czym ucieszył i poruszył do głębi duszy mnie i moją rodzinę. Przeczytaliśmy Państwa artykuł nie tylko z wdzięcznością, ale też ze szczególnym serdecznym wzruszeniem, odczuwając Państwa miłość do Ukrainy, do ukraińskiego słowa, a także jako ludzie, którzy doświadczyli gorzkiego przymusowego przesiedlenia, utraty rodzinnego domu i trudnej drogi, jaka przypadła w udziale naszemu losowi.
Lekcje dla Ukrainy z doświadczenia amerykańskiego są fundamentalne. Po pierwsze, ponowne ustanowienie porządku może być wynikiem nie zewnętrznego nacisku, lecz wewnętrznej świadomości instytucjonalnej niewydolności poprzedniego ładu. Po drugie, oddzielenie procesu konstytucyjnego od istniejących organów władzy – poprzez specjalnie wybrane konwenty czy zgromadzenia – zwiększa legitymność nowego porządku. Po trzecie, przejrzyste targowanie się między elitami oraz jawna argumentacja są warunkiem trwałości kompromisu konstytucyjnego. Jednocześnie przypadek amerykański ostrzega: odłożone zasadnicze kwestie (przede wszystkim niewolnictwo) mogą opóźnić, ale nie zniwelować konflikt, który później wybuchł wojną domową – a zatem kompromis konstytucyjny nie powinien utrwalać zasadniczych sprzeczności zamiast je rozwiązywać.
Serdecznie dziękuję za uwagę, za ciepło serca, za wysoką kulturę słowa i za tę oświatową pracę, którą niesiecie ludziom w trudnych czasach. Z głębokim szacunkiem i wdzięcznością – Lubow Czorna, m. Czerkasy
Najserdeczniej dziękujemy! Za współpracę, publikacje, profesjonalizm i produkt najwyższej jakości. Razem ku Zwycięstwu! Z szacunkiem – Ludmiła Bacaj, m. Kijów
Tłumaczenie maszynowe
Jak zawsze, „Słowo Proświty” stawia sobie wysoką poprzeczkę. Serdecznie dziękuję Ihorowi Zoce i zespołowi za 23. numer. Otworzyli przede mną wiele ciekawego o Proroku naszego Narodu. Zdumiał mnie wiek konkursanta – trzy lata! Jak moje prawnuki. Nie mogę uwierzyć! Ale naprawdę, dopóki brzmi słowo Tarasa Szewczenki, możemy być pewni, że ukraińska dusza
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
odbędzie się nabożeństwo żałobne za poległych Bohaterów hromady jaworowskiej. Podczas drugiego sezonu wykopalisk archeologicznych kurhanu w pobliżu osady Międzybóż w obwodzie chmielnickim studenci archeologii zbadali siedem pochówków i odkryli ponad tuzin znalezisk archeologicznych, informuje Suspilne. O wynikach badań opowiedział doktor nauk historycznych, profesor katedry archeologii, historii i turystyki Wschodnioukraińskiego Uniwersytetu Narodowego Jurij Browender. W westybulu stacji „Zołoti Worota” otwarto wystawę „Wiersze w metrze 2026”. Organizatorami ekspozycji jest Instytut Polski w Kijowie we współpracy z ukraińskim klastrem EUNIC (European Union National Institutes for Culture) – europejską siecią narodowych instytutów kultury i organizacji zajmujących się dyplomacją kulturalną. Poinformowało o tym przedsiębiorstwo komunalne „Kijowski Metropoliten”, pisze „Rubryka”. Projekt artystyczny łączy serię plakatów z tłumaczeniami na język ukraiński utworów poetyckich autorów z Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Litwy, Polski, Ukrainy i Czech: Łesi Ukrainki, Artura Dronia (Ukraina), Rimasa Užgirisa (Litwa), Petra Hruški (Czechy), Alison Kissner (Szkocja), Miguela Hernándeza (Hiszpania), Jana Twardowskiego oraz Adama Mickiewicza (Polska). Ekspozycja łączy literaturę i sztuki wizualne, prezentując współczesne projekty kulturalne o orientacji europejskiej. We Lwowskim Pałacu Sztuki otwarto retrospektywną wystawę malarstwa „KROK. KROS. O-KLYK”, poświęconą 85. rocznicy urodzin jednego z najsłynniejszych współczesnych ukraińskich artystów, Lubomyra Medwida. W skład ekspozycji weszło ponad 70 dzieł, stworzonych przez artystę na przestrzeni niemal sześciu dekad. Poinformowało o tym biuro prasowe Lwowskiej Rady Miejskiej. Wystawa połączyła prace z różnych okresów twórczości artysty – od wczesnych cykli „Peryferie” i „Ewakuacja” po wielkoskalową serię „Syn marnotrawny”. Ekspozycja opowiada o człowieku, jego poszukiwaniach, wierze, wyborach moralnych i odpowiedzialności przed światem. Tradycję wytwarzania i gry na zaporoskich tulumbasach oficjalnie wpisano do Krajowego wykazu elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Uznanie państwowe i oficjalny status ochronny zostały zatwierdzone zarządzeniem Ministerstwa Kultury Ukrainy, informuje „Sprawżnie” w oparciu o słowa założyciela Muzeum Historii Instrumentów Muzycznych „BarabanZA” i kierownika projektu „Zaporoskie tulumbasy” Denysa Wasyljewa. W 67. roku życia zmarł ukraiński piosenkarz, kompozytor, poeta, aktor i artysta ludowy Ukrainy Mykoła Janczenko, znany między innymi jako wykonawca piosenki „Putinowi – chana”. Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Liczba ofiar śmiertelnych w Kijowie w wyniku rosyjskiego ataku w nocy 6 lipca wzrosła do 19: ratownicy wydobyli spod gruzów ciało kobiety. Kolejnych 58 osób zostało rannych. Liczba ofiar śmiertelnych w obwodzie kijowskim z powodu ataków rosyjskich wojsk okupacyjnych wzrosła do dziesięciu, a poszkodowanych – do 48. Przeszukiwanie gruzowisk w miejscach uderzeń trwa, informują ukraińskie media. Bloger i działacz społeczny Borysław Bereza komentuje na Facebooku oświadczenie głowy państwa o tym, że ukraińska obrona powietrzna nie zdołała w nocy 6 lipca zestrzelić pocisków balistycznych z powodu niewystarczających dostaw rakiet przechwytujących: „Znowu winni są partnerzy? Czy może jednak winni są ludzie z ekipy Zełenskiego, których wprowadził do władzy i obdarzył stanowiskami? Czy on już o tym zapomniał? To ja przypomnę. 3 czerwca 2026 roku prezydent Wołodymyr Zełenski po naradzie dotyczącej dodatkowych dróg dostaw obrony powietrznej skrytykował ukraińskich urzędników za zwlekanie z realizacją porozumień o zakupie systemów Patriot i wyznaczył tydzień na kroki przygotowawcze do ich realizacji, w przeciwnym razie głowa państwa zagroziła wyciągnięciem konsekwencji kadrowych. Krytyka dotyczyła powolnej realizacji ustaleń politycznych na szczeblach prawnym, finansowym i technicznym”. Tak więc od tamtego czasu nie minął tydzień, a już miesiąc. I co z tymi konsekwencjami kadrowymi?”. W stolicy zakończono prace ratowniczo-poszukiwawcze na miejscu uderzenia rosyjskiej rakiety w 16-piętrowy budynek mieszkalny w rejonie darnyckim. Według ostatnich danych, w wyniku rosyjskiego ataku 2 lipca zginęło 31 osób, a 102 zostały ranne. Poinformowała o tym Państwowa Służba ds. Sytuacji Nadzwyczajnych 4 lipca. W nocy 2 lipca podczas zmasowanego ostrzału stolicy na stacjach metra przebywało 52 500 osób, z czego prawie 4500 dzieci. Według informacji przedsiębiorstwa komunalnego „Kijowski Metropoliten”, jest to najwyższy wskaźnik ukrycia ludności w metrze podczas nocnego alarmu przeciwlotniczego w ostatnich latach. „Statystyka niezestrzelonych rakiet balistycznych, „Cyrkonów”, wyraźnie pokazuje porażkę pracy międzynarodowej Biura Prezydenta. Nikt w Biurze Prezydenta nie zdołał prognozować, przewidzieć, przeliczyć, że potrzebny jest zapas rakiet przechwytujących. Nikt nie zdołał ich zdobyć/kupić/wymienić/wyprosić. I dopiero dzisiaj (6 lipca – przyp. red.), po brutalnym ostrzale, minister Fedorow będzie próbował przekonać sojuszników do natychmiastowego oddania rakiet przechwytujących z magazynów, czyli z rezerw bojowych. A do tego czasu co robiło Biuro Prezydenta i szef Budanow? To porażka na poziomie Biura Prezydenta, Zełenskiego i Budanowa. Wychodzi na to, że mit, iż prezydent skutecznie zdobywa dla nas broń, też można pochować na cmentarzu zawyżonych oczekiwań? I co zostaje w suchym rozrachunku? Niezdolność do poradzenia sobie z wyzwaniami wojennymi, ustalenia politycznego celu wojny i dążenia do niego, myślenia nawet taktycznego (bo to jest porażka taktyczna), ochrony kraju i zdobywania broni” – napisał na swoim blogu na Facebooku analityk Dmytro Bykow. Liderzy dwupartyjnej grupy wsparcia Ukrainy w Kongresie USA wezwali administrację do wzmocnienia pomocy wojskowej dla Kijowa po kolejnym zmasowanym rosyjskim ataku. Pisze o tym Radio Swoboda. We wspólnym oświadczeniu demokraci Marcy Kaptur i Mike Quigley oraz republikanie Brian Fitzpatrick i Joe Wilson podkreślili, że USA muszą pomóc Ukrainie jak najszybciej: „Izba Reprezentantów wyraziła swoje zdanie: Stany Zjednoczone muszą natychmiast uzbroić Ukrainę w narzędzia niezbędne do ochrony jej narodu i zakończenia wojny Rosji”. Według informacji Radia Swoboda, nowy zmasowany atak Federacji Rosyjskiej wywołał ostrą reakcję wśród amerykańskich ustawodawców, w szczególności republikanów. Kongresmen Joe Wilson oświadczył, że ataki świadczą o niepowodzeniach Rosji na polu bitwy, a sam Putin, jego zdaniem, znajduje się w rozpaczy przed szczytem NATO. „Miniona noc (2 lipca – przyp. red.), w której niebo po raz kolejny kreśliły wrogie rakiety... Zestrzeliwano je, i niebo zapalało się ognistymi fajerwerkami – nieco przerażający obraz widzialnej śmierci... Zwyczajowo wróg uderzał w cywilów, w domy, w punkty rozdzielcze... Celował w ludzi... Piekielny plan wyniszczenia Ukraińców działał, jednak celów nie osiągnął... Zginęli ludzie, okaleczeni ludzie, ale strachu nie ma... Kijów żyje swoim życiem... Pracuje, tworzy, wychowuje dzieci, podnosi ze zgliszcz zniszczone... Kto tu został, tego już nie złamać... Dobrze zrozumieli, kto jest kim i czego można oczekiwać od napastnika... Żyjmy, mimo wszystko, drugiego czasu tutaj, na ziemi, nie będziemy mieli...” – napisał na swojej stronie na Facebooku zasłużony artysta Ukrainy Jurij Nahułko. „Jeśli centrum polityczne państwa po każdym takim uderzeniu jedynie powtarza „Patriot, Patriot, Patriot”, ale nie demonstruje własnego programu zniszczenia zagrożenia rakietowego na ziemi – to nie jest po prostu słabość. To degradacja zarządcza. Kiedy zamiast fabryk społeczeństwu pokazuje się odezwy, zamiast seryjnej produkcji – obietnice, zamiast uderzeń w źródła zagrożenia – wyjaśnienia, dlaczego znowu nie zestrzelono balistyki, wtedy pytanie nie dotyczy już tylko obrony powietrznej. Pytanie dotyczy jakości władzy” – napisał na swojej stronie na Facebooku Władysław Smirnow. Współzałożyciel projektu OSINT DeepState Roman Pohoriły zauważył, że z powodu braku pracy na poziomie strategicznym w Siłach Zbrojnych Ukrainy na froncie, oprócz udanych odcinków, są też takie, gdzie odnotowuje się przegraną – Konstantynówka w obwodzie donieckim. W komentarzu dla Liga.net zaznaczył, że wyższemu dowództwu wojskowemu Ukrainy brakuje stabilności, a także strategicznego zarządzania i kierowania. „Mamy parytet i sukcesy na pewnym odcinku. I jednocześnie tracimy Konstantynówkę. Tego nie nazwiesz ani zwycięstwem, ani porażką – zauważył Pohoriły. – Pracujemy tylko lokalnie. Lokalnie mamy sukcesy i lokalnie tracimy”. Na terenie Narodowego Wojskowego Cmentarza Pamiątkowego w obwodzie kijowskim po silnej ulewie rozmyło drogi, a w strefie pochówków powstały zapadliska. Poinformowało o tym Kijowskie Centrum Ekologiczno-Kulturalne. W KCEK oświadczyli, że po opadach nasypowe drogi zostały rozmyte, miejscami zapadł się asfalt, a woda strumieniami spływała z terenu cmentarza w stronę wsi Wita-Posztowa. W Kijowskim Centrum Ekologiczno-Kulturalnym uważają, że silna ulewa zademonstrowała problemy, o których, według twierdzeń organizacji, wcześniej mówili przedstawiciele społeczności, hydrolodzy, ekolodzy i inni specjaliści. Zdaniem KCEK wybrany teren jest nieprzydatny do umieszczenia cmentarza z powodu warunków naturalnych. Kijów wszedł do dziesiątki outsiderów w rankingu komfortu miast według The Economist Intelligence Unit, zajmując 166. miejsce na 173. Informuje o tym RBC-Ukraina, powołując się na The Economist. Obwód tarnopolski stał się centrum dyskusji o ważnych sprawach państwowych, związanych ze wsparciem socjalnym ukraińskich obrońców. W starożytnych murach zamku w Zbarażu odbył się wielki Zjazd Ogólnoukraińskiej Organizacji Związkowej Uczestników Działań Wojennych, Wojskowych i Weteranów Wojny, który połączył delegatów ze wszystkich obwodów Ukrainy. Poinformował o tym na swojej stronie w sieci społecznościowej mer Zbaraża Roman Polikrowśkyj. Premier Polski Donald Tusk opowiedział, że otrzymał list od trzeciego prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki. W nim były prezydent wezwał polskiego premiera do wspólnej pracy nad relacjami ukraińsko-polskimi. O tym Donald Tusk poinformował 4 lipca podczas konferencji prasowej, przekazuje Polsat News.
Pełnomocnik prezydenta Ukrainy ds. polityki sankcyjnej Władysław Własiuk w 2025 roku otrzymał od Kijowskiej Szkoły Ekonomii 2 mln 842 tysiące 166 hrywien jako honorarium za pracę. Informują o tym „Ukraińskie Nowyny”, powołując się na prezydenta Kijowskiej Szkoły Ekonomii (KSE) Tymofija Myłowanowa. W Mikołajowie trwa praca nad godnym pochówkiem poległych Obrońców i Obrończyń Ukrainy, których tożsamości dotychczas nie udało się ustalić. Obecnie na jednym z miejskich cmentarzy pochowano 76 nieznanych żołnierzy, a procedura ich identyfikacji trwa. Opowiedzieli o tym w Mikołajowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej, donosi Rajon. Mykołajiw. 12 lipca na placu Rynok w mieście Jaworów odbędą się obchody 650-lecia pierwszej pisemnej wzmianki o Jaworowie. Organizatorzy podkreślają, że w tym roku wszystkie wydarzenia będą miały charakter charytatywny, a zebrane środki zostaną przekazane na wsparcie Sił Zbrojnych Ukrainy. Wydawnictwo „Hołos Buszczyny” informuje również, że program obchodów Dnia Miasta przewiduje zarówno wydarzenia duchowe, jak i kulturalne. Na letniej scenie zaplanowano Archijerejską Boską Liturgię, po której
Tłumaczenie maszynowe
W gminie Biłecka na Tarnopolszczyźnie ustanowiono rekord Ukrainy – 340 osób odczytało Konstytucję Ukrainy. „Po rejestracji uczestnicy udali się do sali posiedzeń Biłeckiej Rady Wiejskiej, gdzie rozpoczęto nieprzerwane czytanie Konstytucji Ukrainy. Jeden po drugim ludzie w różnym wieku podchodzili do trybuny i odczytywali artykuły lub poszczególne przepisy Ustawy Zasadniczej. W tym symbolicznym maratonie wzięło udział 340 osób. Po zakończeniu liczenia komisja oficjalnie odnotowała ustanowienie Rekordu Ukrainy w kategorii „Imprezy masowe” za największą liczbę uczestników nieprzerwanego czytania Konstytucji Ukrainy. Na pamiątkę tego wybitnego osiągnięcia każdy uczestnik otrzymał pamiątkowe wyróżnienie, a Biłeckiej Radzie Wiejskiej wręczono certyfikat o ustanowieniu Rekordu Ukrainy”, – podaje portal „Ternopolany” z odwołaniem do wpisu gminy.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła WAŚKIW Ad fontes W Biszkeku oraz na wybrzeżu jeziora Issyk-kul (Kirgistan) w dniach 18–21 czerwca 2026 roku odbył się IV Forum Issyk-kulski (poprzednie – w 1986, 1997 oraz 2018 roku; także trzy spotkania pośrednie uczestników pierwszego forum przypadły na lata 1987, 1988 i 1989). Co prawda organizatorzy nie koncentrowali uwagi na jego numerze porządkowym, natomiast akcentowali to, że Forum było jubileuszowe – przypadło na czterdziestolecie od przeprowadzenia pierwszego zgromadzenia światowych znaczących postaci kultury i nauki (jak teraz by powiedziano – liderów opinii publicznej) w sercu Kirgistanu. Ideologiem i inspiratorem takiego zgromadzenia był światowej sławy kirgiski pisarz i działacz społeczny Czyngiz Torekułowicz Ajtmatow. Był uczestnikiem poprzedniego Zajńidin Kurmanow Forum Issyk-kulskiego, które przypadało na jubileusz pisarza – 90-lecie od dnia urodzin. Cz. Ajtmatowowi oddano wtedy należny szacunek. Jednak jego jubileusz mimowolnie narzucił pewne zawężenie problematyki forum. Było wielu tych, którzy pamiętali pisarza, z którymi przecinał się, czasem – przygodnie, na życiowej drodze. Dlatego wystąpienia na III Forum bardzo często sprowadzały się do wspomnień, przeważnie według schematu „Ja i Ajtmatow”: jak doszło do znajomości (przypadkowe spotkanie) z klasykiem literatury światowej, jak przyjaźnie poklepał mnie po ramieniu, wyraził zgodę na napisanie dwóch akapitów o mojej twórczości czy konkretnym utworze, wsparł w czymś tam itd. Olżas Sulejmenow spróbował przenieść rozmowę na tory problematyki pierwszego Forum, gdzie omawiano globalne zadania dla humanistów, polityków (i nie tylko) całego świata. Postawił pytanie o kryzys literatury światowej, sztuki, który był, między innymi, jedną z przyczyn spadku zainteresowania czytelników twórczością Czyngiza Ajtmatowa. Jednak jego wysiłków wystarczyło na jedno-dwa kolejne wystąpienia, a potem znów wszystko sprowadziło się do „wiekopomnych” wspomnień. Tegoroczne powiązanie Forum z jubileuszem pierwszego zgromadzenia na Issyk-kul sugerowało, że będzie odradzać się gruntowna, głęboka rozmowa o najaktualniejszych potrzebach współczesności i perspektywach na przyszłość. Po prawdzie, po pierwszym Forum Issyk-kulskim ludzkości udało się w znacznym stopniu jedynie uniknąć kolapsu ekologicznego. Długi czas wydawało się, że rozwiązano problemy odstraszania nuklearnego, a nawet częściowego rozbrojenia. Ale teraźniejszość przekonuje, że była to przyjemna iluzja, bo z Moskwy coraz częściej słychać groźby, by do wojennej agresji konwencjonalnej przeciwko sąsiadom dodać uderzenie jądrowe jako radykalny sposób osiągnięcia swoich zaborczych planów. A reszta zadań pierwszego Forum, związanych z pokojowym współistnieniem państw, narodów o różnych ustrojach, ideologiach, religiach, poszukiwaniem dróg pojednania, współdziałania i wzbogacania, odrodzeniem duchowo-kulturowym, pozostają do dziś naglące, bo ludzkość bardzo mało posunęła się w ich rozwiązaniu. Co więcej, możemy obserwować znaczne zaostrzenie wielu z nich. Zatem uczestnicy jubileuszowego Forum mieli o czym porozmawiać. W sumie na IV Forum Issyk-kulski przybyło około setki zagranicznych uczestników. Osobliwością było to, że największą, po kazachskiej, była delegacja chińska (16 oficjalnych przedstawicieli, a jeszcze kilku etnicznych Kirgizów-muzułmanów z okręgu Sinciang-Ujgur) na czele z niezrównanym noblistą Mo Yanem. Wydaje się, że nie był oficjalnym kierownikiem, ale główna uwaga była skupiona właśnie na nim. Twarz pisarza była niewzruszenie tajemnicza, nic nie mogło wywołać jakichkolwiek zmian jego zdystansowanego wyglądu. Absolutnie spokojnie przyjmował wszelkie przemieszczenia swojego ciała, fotografował się ze wszystkimi, którzy wyrażali chęć, rozdawał autografy z dwupiętrowym hieroglifem… Nikogo nie zdziwiło to, że pierwsze słowo w części oficjalnej, po osobnym uroczystym otwarciu z udziałem prezydentów Kirgistanu i Albanii, zostało udzielone właśnie Mo Yanowi. Było to następstwem zarówno wagi delegacji chińskiej, roli Chin we współczesnym świecie, jak i autorytetu noblisty z 2012 roku. Mo Yan nadał ton całemu Forum, stawiając cały szereg ostrych, naglących problemów, które trzeba było rozwiązać jeszcze wczoraj. Udzielenie pierwszego słowa nobliście z Państwa Środka, oczywiście, było związane ze znacznym wzrostem roli tak zwanego globalnego Południa na czele z Chinami, co stało się szczególnie odczuwalne wraz z pełnoskalową inwazją Rosji na Ukrainę. Liczniejsza od chińskiej była tylko delegacja z Kazachstanu – oficjalny skład wraz z przedstawicielami organizacji międzynarodowych stanowił ponad 20 osób. Wśród nich było wielu pisarzy, dziennikarzy, działaczy społecznych, którzy przez lata kazachskiej niepodległości, a nawet jeszcze w dobie radzieckiej, określali aurę humanistyczną Kazachstanu. Oni, sąsiedzi Kirgistanu, w sposób naturalny akcentowali uwagę na wzroście roli Azji Centralnej w globalnym świecie, na jej doświadczeniu i umiejętności budowania równoprawnych i wzajemnie korzystnych relacji ze wszystkimi partnerami, którzy często są między sobą, delikatnie mówiąc, politycznymi i ekonomicznymi konkurentami (kraje Unii Europejskiej, Chiny, USA, Rosja, Indie, Iran, kraje Zatoki Perskiej i in.). Mnie poszczęściło się bliżej porozmawiać ze światowej sławy skrzypkiem, sekretarzem generalnym Międzynarodowej Organizacji Kultury Tureckiej TÜRKSOY w latach 2008–2022, byłym ministrem kultury Kazachstanu Diusem Kasiejnowem, który swego czasu wielokrotnie rozmawiał z Czyngizem Ajtmatowem. Od Diusa Kurabajewicza sporo dowiedziałem się o jego znajomości z Myrosławem Skorykiem, Bohdanem (właśnie tak nazywał Kasiejnow Bohodara w rozmowie ze mną i w osobistym kontakcie) Kotorowyczem, o ich charakterze, genialności i skromności pierwszego, wytrwałości, uporze drugiego w osiąganiu celu i bronieniu ideałów narodowych drugiego, osobliwościach twórczości, o ciepłych wspomnieniach i pietyzmie do tych wybitnych ukraińskich i światowych przedstawicieli sztuki muzycznej. Kijów i, szczególnie, Lwów kazachski mistrz często odwiedzał, pobyt we Lwowie Kasiejnow planuje już w najbliższym czasie, przyznając się do miłości do tego miasta i jego artystycznej aury. Arslan Kojczijew i Mo Yan
Dwie łyżki dziegciu Po Mo Yanie głos oddano pierwszemu prezydentowi Republiki Kirgiskiej Askarowi Akajewowi. Sens w tym mógł być, ponieważ Akajew był kirgiskim przywódcą w momencie przeprowadzania Forum w 1997 roku, aktywnie zaangażowanym w jego organizację i przebieg, wygłosił na nim dwa referaty, zatem mógł podzielić się bogatymi wspomnieniami. Co częściowo, w końcu, uczynił, przypominając o wysokim powołaniu Forum Issyk-kulskiego, o tym, że obecnie przed ludzkością stanęło nie mniej globalnych wyzwań, na których akcentować uwagę powinni uczestnicy obecnego i kolejnych forów… Prawda, w pewnym momencie A. Akajew zaczął nadymać policzki, twierdząc, że był aktywnie włączony w przeprowadzenie jeszcze pierwszego Forum, w 1986 roku, chociaż wiadomo: Cz. Ajtmatow nalegał na to, aby kirgiskie kierownictwo w żaden sposób nie ingerowało w organizację i przebieg wydarzenia, Akajew zaś wtedy do tego kierownictwa jeszcze nie należał – tak sobie, był na przedpolach do niego. Ale nie to wywołało najbardziej niechętny stosunek do jego wystąpienia. Od razu rodził nadmierny pietyzm wobec radzieckiej przeszłości (ten pietyzm był skrajnie umiarkowany w wystąpieniach z 1997 roku) i współczesnej Rosji, której nie wiadomo za co uporczywie dziękował. Chociaż wiadomo: putinowski reżim udzielił schronienia prezydentowi-uciekinierowi od 2005 roku i do dziś. Nie miałem i nie mam dostępu do kirgiskiego segmentu sieci społecznościowych, ale znajomi pokazywali reakcję rodaków na wystąpienie Akajewa – była ona ostro negatywna. Wypominano mu zarówno polityczną przeszłość, jak i tworzenie autorytarnego reżimu po pierwszych udanych latach prezydentury, i zbrodnie tego reżimu, i płaszczenie się przed byłą i obecną imperią, i to, że dano mu możliwość przyjazdu do Kirgistanu, a tym bardziej – wystąpienia na Forum Issyk-kulskim, co odbierano jako zamach na nieskalaną reputację wydarzenia. A dalej było całkowite dno – wystąpienie przedstawiciela rosyjskiej delegacji. Nie tylko dlatego, że było to słowo od kraju-agresora. Sam sens wystąpienia był niesłychanie bluźnierczy. Charakterystyczne, że podstawę moskiewskiej części delegacji stanowili przeważnie funkcjonariusze administracji prezydenckiej: doradca departamentu zarządu prezydenta FR ds. polityki państwowej w sferze humanitarnej; naczelnik zarządu prezydenta FR ds. polityki państwowej w sferze humanitarnej; zastępca naczelnika zarządu prezydenta FR ds. polityki państwowej w sferze humanitarnej… A jeszcze miał przywlec się Władimir Miedinski „z małżonką”, ale, na szczęście, z nieznanych przyczyn tak i nie dojechał do Biszkeku i Issyk-kul. Na tle tego, że na poprzednim Forum obecni byli rosyjscy intelektualiści-humaniści, którzy dobrze znali Czyngiza Ajtmatowa, jego twórczość, ideały, problematykę forów issyk-kulskich, nawet w pewnym sensie rządzili balem, stało się ostro zauważalne, jak zdegradowała humanistyka w Rosji, jak doszło do zastąpienia nauki i kultury, ich twórczego i częściowo wolnego charakteru urzędniczym dyktatem i tępymi żołdackimi sformułowaniami. Rosyjski ambasador był pokazowo obecny na wszystkich posiedzeniach Forum, oficjalnych i nieoficjalnych wydarzeniach, jak i cała reszta rosyjskich urzędników, jednakowo ubranych, jakby w mundury, w ciemnoniebieskie garnitury. Ale oni nie byli przewodnikami wydarzenia, nawet ilościowo ustępowali Chińczykom i Kazachom, byli współmierni ze składami delegacji tureckiej, uzbeckiej i, co dziwne, skromnie znali swoje miejsce. Czy nie jedynym wierzgnięciem i próbą przypomnienia o swoim szczególnym statusie było owo wystąpienie „naczelnika zarządu prezydenta FR ds. polityki państwowej w sferze humanitarnej” po byłym prezydencie Kirgistanu i obecnym ich rosyjskim współobywatelu (?) Akajewie. Ów „naczelnik zarządu” zaczął rozwodzić się, że rosyjska imperia zawsze zasadniczo różniła się od brytyjskiej, francuskiej, niemieckiej imperii tym, że nie gnębiła podbitych narodów, w szczególności Azji Centralnej (i nie podbity, powiadają, one, same bowiem „prosiły się” pod rosyjską rękę), a niosły im cywilizacyjne osiągnięcia, edukację, kulturę, naukę, medycynę, kładły drogi, budowały instytucje administracyjne, faktorie, rozwijały handel nie dla wyzysku tubylców, a dla ich własnego dobra. Urkun zaś z 1916 roku (faktyczne ludobójstwo Kirgizów i Kazachów, które doprowadziło do setek tysięcy zabitych oraz setek tysięcy uciekinierów za granicę, z których do połowy zginęło) był komunikacyjnym nieporozumieniem między carską władzą a miejscową ludnością. W rzeczywistości argumenty „naczelnika zarządu” jeden w jeden powtarzają argumenty rzekomo zupełnie innych brytyjskiej, francuskiej, hiszpańskiej itd. imperii XIX wieku (jak i ówczesnej rosyjskiej), które przekonywały, że cywilizują półdzikie narody kolonialne, niosą im światło kultury i nauki. Potem w ciągu XX wieku te imperia Mykoła Waśkiw i Sułtan Rajew, sekretarz generalny TURKSOY
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rozpadały się, od drugiej połowy tamtego stulecia Brytyjczycy, Francuzi, Hiszpanie, Portugalczycy i inni (oprócz Rosjan) uświadomili sobie przestępczy charakter swoich działań, przepraszali byłe skolonizowane narody, próbowali naprawić własne winy, choćby częściowo zrekompensować wyrządzone krzywdy… I tylko Rosjanie do dziś przekonują argumentami z przedprzedniego stulecia o cywilizacyjnym, niemal dobroczynnym charakterze swojej imperialnej polityki w przeszłości. A nawet w czasach współczesnych. Sprowadził na ziemię i postawił na miejscu rosyjskiego imperialistę-fantastę aksakal kirgiskiego politycznego świata, były sekretarz komunistyczny republiki (opowiadał, że przyjaźnił się z Ł. Krawczukiem i lubił przyjeżdżać do Ukrainy), spiker kirgiskiego parlamentu w latach 1990–94 Medetkan Szerimkułow. Zaprzeczył on, jakoby stosunki Rosjan i Kirgizów były niemal ojcowsko-synowskie, oświadczył, że setek ofiar Urkunu nie da się zrzucić na karb nieporozumienia, a co najważniejsze – stwierdził, że Kirgizom nie należy wskazywać w ich własnym domu, co i jak powinni robić, jak dokładnie traktować historyczną przeszłość. M. Szerimkułow zapadł w pamięć jeszcze w pierwszym dniu Forum, kiedy po wystąpieniach kirgiskiego i albańskiego prezydentów udzielono głosu czterem uczestnikom zgromadzenia, w tym także jemu. Między innymi, wyliczając palące problemy współczesności, oświadczył, że jego, jak i wielu Kirgizów, wielu uczestników forum bardzo niepokoi wojna, którą Rosjanie prowadzą w Ukrainie, żądał jak najszybszego jej zakończenia i rozwiązywania międzypaństwowej konfrontacji przy stole negocjacyjnym.Niezauważalna obecność Ukrainy Czy mowa była o Ukrainie w Biszkeku i nad Issyk-Kulem? A jeśli była, to jak często? Wystąpienia Szerimkułowa to prawdopodobnie jedyne razy (oprócz mojego referatu), kiedy słowa „Ukraina”, „wojna w Ukrainie” wybrzmiały na głos podczas oficjalnej części Forum. Nieoficjalnie wsparcie dla mnie i Ukrainy, solidarność z nami wyrażano niemal na każdym kroku. Byli to niemal wszyscy Kirgizi, z którymi się spotykałem. Najgłośniej o tym przy stole obiadowym, tak głośno, że usłyszała pół sali, oświadczył Zajnidin Kurmanow (przez trzy miesiące w 2009–2010 był nawet spikerem kirgiskiego parlamentu, ale główna działalność to profesor-historyk, specjalista od spraw międzynarodowych, politolog i wiele innych, ekspert od odpowiedniego kręgu problemów; jeszcze w 1989 roku był oskarżony o nacjonalizm): „Jesteśmy całkowicie z wami! Bezapelacyjnie was wspieramy!”. Solidarność i wsparcie wyrażali zarówno uczestnicy zgromadzenia, jak i ci funkcjonariusze, którzy rozwiązywali kwestie organizacyjne. Jeden z nich podszedł i głośno szepnął: „Sława Ukrainie!” (prawdopodobnie były powody, dla których nie powiedział tych słów publicznie). Twierdzą, że wśród Kirgizów dominują prorosyjskie nastroje. Całkiem możliwe, że dotyczy to rosyjskiej kultury, języka (są ku temu swoje powody, o których teraz nie mowa), ale wydaje się, że w rosyjskiej wojnie przeciwko Ukrainie Kirgizi są raczej po naszej stronie niż po przeciwnej. W ostateczności intelektualno-kulturalni przedstawiciele kirgiskiego narodu niemal bez zastrzeżeń byli po stronie ukraińskiej. To samo można powiedzieć o absolutnej większości kazachskich, uzbeckich delegatów, przedstawicielu Tadżykistanu. W oficjalnych wystąpieniach i oświadczeniach o Ukrainie niby nie było mowy. A Ukraina niezauważalnie była obecna w większości referatów. Jak tylko wspominano (a wspominano bardzo często) o tym, że wojny we współczesności są niedopuszczalne, że trwające wojny („konflikty”, „konfrontacje”) powinny natychmiast zostać zatrzymane, wszyscy rozumieli: chodziło przede wszystkim o Ukrainę, a także o możliwość, nie tylko hipotetyczną, rozszerzenia wojennego ognia na tereny innych postsowieckich państw, w tym środkowoazjatyckich i zakaukaskich. O pokój (a zatem o Ukrainę) mowa była w absolutnej większości referatów. I w końcowej deklaracji również. „Zatrzymać wojny, chronić przyrodę – podsumowania Międzynarodowego Forum Issyk-Kulskiego”, – pisze na Facebooku kirgiska blogerka. Jeden z pierwszych punktów końcowej rezolucji wzywa: wzywać światowych liderów do zakończenia wojen drogą negocjacji. Do tego dodaje się jeszcze jeden punkt – stworzyć w Kirgistanie Instytut Pokoju. Zrozumiałe, że na samej Ukrainie świat się nie kończy, na myśli miano też inneDjusen Kaseinow wojny, konflikty zbrojne współczesności oraz, jakkolwiek to przykre, przyszłości. Niewielki Kirgistan może stać się platformą do dyskusji o ostrych problemach politycznej, ekonomicznej, wojennej konfrontacji, do zapobiegania ich przekształceniu się w wielkoskalowe konflikty. Kraj jest otoczony politycznymi ciężarowcami, którzy często są też źródłami tych konfliktów: Rosja, Iran, Chiny, Indie… A do nich można dodać USA, Unię Europejską… Te państwa i zrzeszenia mogą dojść do porozumienia między sobą, zrównoważyć się nawzajem na neutralnej płaszczyźnie, jaką wyobraża się równoodległy Kirgistan, który nie może wpływać na ciężarowców, ale może z powodzeniem moderować ich rozmowy. Możliwe, że organizatorów Forum do złożenia deklaracji o takiej roli Kirgistanu skłoniło to, że to środkowoazjatyckie państwo całkiem niedawno zostało niestałym członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ. Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Ale o nadmierne ambicje nie chodziło. Jedynie o rolę moderatora, który nie ma mniej lub bardziej zauważalnych problemów z żadnym z wielkich politycznych graczy. Który nie chce, aby uważano go za rosyjskiego satelitę, bo przynajmniej czynnik chiński równoważy rosyjskie wpływy.Młodym – drogę Kirgiskie kierownictwo nadawało Forum Issyk-Kulskiemu bardzo duże znaczenie. Odbiło się to zarówno w tym, że prezydent osobiście brał udział w oficjalnym otwarciu wydarzenia (chlubą było dla niego i to, że wśród honorowych gości był prezydent-poprzednik Sooronbaj Dżeenbekow; u nas „poprzedników” z jakiegoś powodu najbardziej nie lubią), jak i w znacznym finansowaniu Forum (w ostatnich latach PKB Kirgistanu rośnie w rekordowym tempie ponad 10% rocznie, w tym za 2025 rok – o 11,2%, za pierwszy kwartał 2026 – o 12,2%, dlatego nie trzeba było oddawać na przeprowadzenie Forum ostatnich środków), i w zaangażowaniu do pracy dwóch prezydenckich rezydencji oraz hotelu „Ak-Keme” („Biały statek” – tak nazywała się znacząca powieść Cz. Ajtmatowa), znacznej liczby etatowych i nieetatowych pracowników różnych ministerstw i urzędów. Bezpośrednim kierownikiem i moderatorem wydarzeń był Sekretarz Stanu Arslan Kojczijew – nie formalny wysokiej rangi urzędnik (choć to też było świadectwem ważności Issyk-Kulu dla Kirgistanu), a głęboko zakorzeniony w problematyce Forum, twórczości Cz. Ajtmatowa człowiek – znany pisarz-myśliciel, organizator naukowego, kulturalnego i artystycznego życia kraju. Znamienne, że on, jak i absolutna większość jego rodaków, występował wyłącznie w języku kirgiskim (należycie zapewniano tłumaczenie symultaniczne przez indywidualne urządzenia techniczne). W kuluarach latał na skrzydłach, wprowadzając bieżące korekty w pracę urzędników i wolontariuszy, uśmiechając się i żartując na każdym kroku, wiceminister kultury (szkoda, zapomniałem jego imię i nazwisko). Bezpośrednią komunikację ze wszystkimi zagranicznymi uczestnikami prowadziła profesor Czołpon Turdalijewa. Nieustannie dopytywał, czy wszystko u was w porządku, chłopak z ministerstwa spraw zagranicznych, znając wszystkich z imienia i nazwiska. I właśnie tutaj nie mogę nie wspomnieć o osobliwości współczesnego intelektualnego Kirgistanu – dominującym udziale młodzieży. Tak, za-
Mykoła Waśkiw i Medetkan Szerimkułow główne kierownictwo Forum pozostało dla starszych (bo któż miał odradzać jego 40-letnie tradycje?), ale młode, młodziutkie twarze były wszędzie. Jeszcze podczas Forum w 2018 roku zwróciłem uwagę, że wśród pracowników ministerstwa kultury przeważały twarze tych, którzy nie mają jeszcze 30 lat. Na tegorocznym Forum Issyk-kulskim wydawało się, że młodych jest jeszcze więcej, a i wiek ich się zmniejszył. Było niemało wolontariuszy, którzy przez cały czas towarzyszyli uczestnikom, sprawdzali obecność wszystkich według listy, aby nikogo nie zgubić, nie pominąć uwagą, pomocą, wszystkich wreszcie zaopatrzyć w nowy 12-tomnik dzieł Cz. Ajtmatowa. Oni studiują na uczelniach Kirgistanu i za granicą, a wolontariat postrzegali jako wspaniałą okazję, by praktykować w przyszłej działalności zawodowej, dać o sobie znać już teraz, czasami od pierwszego roku studiów. Wyłącznie młode dziewczęta i chłopcy w wieku 18–25 lat witali wszystkich w recepcji hoteli w Biszkeku i na Issyk-kulu. Początkowo wahałem się: czy to etatowi pracownicy, czy wolontariusze? Z czasem skłoniłem się ku pierwszemu wariantowi, bo i kelnerzy w restauracji, i nawet wszyscy kucharze z restauracyjnej kuchni, i hipotetyczny szef kuchni byli w tym samym wieku. I wszyscy oni biegle władali ojczystym językiem, a także angielskim i rosyjskim, szybko i fachowo udzielali informacji, o niczym nie zapominali. Bardzo smacznie gotowali i podawali dania. Sprawnie i z przestrzeganiem przepisów ruchu drogowego transportowali uczestników, grupami i indywidualnie. Dlaczegoś jestem pewien, że kadrowy państwowo-intelektualny potencjał Kirgistanu daje możliwość bycia spokojnym o przyszłość kraju. Podsumowania i perspektywy Jedno z kirgiskich wydawnictw stawiało w tytule pytanie: Forum Issyk-kulskie – przełom czy klęska? Odpowiedź, oczywiście, zależy od tego, kto czego oczekiwał po jego wynikach. Jeśli komuś nagle wydawało się, że miało ono rozwiązać, jeśli nie wszystkie, to większość globalnych problemów, to wyniki Forum rozczarują. Jeśli zaś było uświadomienie, że na Issyk-kulu mieli nie rozwiązać, a nakreślić, sformułować krąg najważniejszych problemów, które musi rozwiązać ludzkość, aby przetrwać, zapewnić obywatelom należne zasady i możliwości harmonijnego współistnienia, to można uważać Forum za całkiem udane. Także i dlatego, że położono akcent na problematykę regionalną: Azja Centralna zasługuje na uwagę (jak i wiele innych krajów) nie mniej niż „wielcy” gracze polityczni; ekonomicznie kraje AC znajdują się na fali wznoszącej, zapewniając znaczne perspektywy zarówno dla siebie, jak i dla obecnych oraz hipotetycznych partnerów; rozwiązanie lokalnych problemów ekologicznych ma znaczenie ogólnoświatowe. Aby osiągnięte wyniki nie zawisły w czasie i przestrzeni, uczestnicy Forum przygotowali apel do ONZ, innych organizacji międzynarodowych z wezwaniem do włączenia się w rozwiązanie postawionych na Issyk-kulu zadań, przede wszystkim do natychmiastowego zaprzestania konfliktów zbrojnych (czytaj – przede wszystkim w Ukrainie, ale nie tylko), zapobiegania im w przyszłości. Ważna jest oficjalna legalizacja Forum w celu przeprowadzania go co cztery lata, zapewnienie działalności pośredniej przez komitet wykonawczy, wydawanie almanachu itp. Wśród nakreślonych zadań, które zjednoczyły wszystkich uczestników, mających różne poglądy na ład światowy, rolę człowieka i państwa w teraźniejszości i przyszłości, oprócz już wielokrotnie wspomnianego wezwania do światowych liderów, do opinii publicznej o „natychmiastowe zaprzestanie wojen drogą negocjacji”, warto wspomnieć takie: zintegrować zasadę „planetarnego czynienia dobra”, sformułowaną na ideach Ajtmatowa o dobru i ekologii ducha, w narodowe i regionalne strategie rozwoju; w celu omówienia naglących globalnych problemów, akcentowania uwagi na ich znaczeniu dla wszystkich i każdego nadać Forum międzynarodowy oficjalny status pod egidą ONZ; zaproponować UNESCO stworzenie pod jego egidą almanachu online „Forum Issyk-kulskie”, który propagowałby idee humanizmu, poszukiwania porozumienia i współpracy między państwami, kulturami, religiami, ideały twórczości Cz. Ajtmatowa. Nakreślone zadania są bardzo perspektywiczne. Chociaż ich realizacja znajduje się na bardzo kruchym fundamencie. Nie wiadomo, czy kierownictwo ONZ zainteresuje się inicjatywami Forum Issyk-kulskiego, czy władze Kirgistanu i nadal będą wykazywać zainteresowanie jego przeprowadzaniem, czy posłuchają inicjatyw i oświadczeń Forum kierownicy innych państw, charyzmatyczni liderzy opinii współczesności, wreszcie, czy przeciętni obywatele różnych krajów i kultur przejmą się własną przyszłością. W przyszłości prawdopodobne mogą być zarówno znaczne osiągnięcia Forum, jak i jego małoefektywność. Mamy nadzieję, że rzeczywistość, jak to najczęściej bywa, zmierza gdzieś pośrodku pomiędzy nakreślonymi potencjalnymi biegunami. Więc do następnego Issyk-kulu! Z ważnymi przesunięciami na drodze pokoju, współpracy i dobrobytu ludzkości!
Tłumaczenie maszynowe
Nestor MIZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza
Dziś znane są liczne fakty dotyczące okrutnej polityki sowieckich władz na ziemiach zachodnioukraińskich w latach 1939–1941, kiedy w więzieniach zamordowano tysiące Ukraińców. W tamtych czasach ukraińskie czasopisma z bólem pisały o krwi ukraińskich dzieci i dorosłych chłopców i dziewcząt, mężczyzn i kobiet. Ukraińskie ofiary lat 1939–1941 są ogromne, zwłaszcza w pierwszych miesiącach niemiecko-rosyjskiej wojny. Liczba zabitych Ukraińców, zamęczonych i rozstrzelanych w więzieniach, zastrzelonych we wsiach, na polach i w lasach jest tak wielka, że nikt nie może podać dokładnych liczb ofiar, które naród złożył na ołtarzu swojego wyzwolenia. W szeregu zakatowanych w kazamatach Lwowa, Stanisławowa, Łucka, Tarnopola, Złoczowa, Bережan wyłania się długa kolumna rozstrzelanych w Umaniu 20–21 lipca 1941 r. Byli to mieszkańcy południowych powiatów Tarnopolszczyzny, dla których centralnym więzieniem NKWD był Czortkowski z jego krwawymi strzelnicami, celami śmierci i podziemiami. Zbudowane jeszcze za czasów Cesarstwa Austro-Węgierskiego, wiernie służyło Rzeczypospolitej oraz krwawym reżimom Stalina i Hitlera. Przygotowując się do wojny światowej, radzieccy przywódcy dokładnie studiowali i rozumieli problematykę ukraińskiej państwowości, która stała na porządku dziennym w Europie, dlatego działali okrutnie, z myślą o perspektywie historycznej, starając się wyniszczyć świadomych narodowo obywateli zachodnioukraińskich miasteczek i wsi jako potencjalnych bojowników o wolność Ukrainy. Według list znalezionych w archiwum SBU w Umaniu rozstrzelano 767 osób, a 123 – podczas etapu pieszego z Czortkowa do Umania. Autorowi udało się dowiedzieć o okolicznościach rozstrzelania czortkowskiego etapu pieszego w Umaniu w 1941 r. Ludzi aresztowano w styczniu–czerwcu 1941 r., najwięcej jednak – w lutym (156), kwietniu (136) i czerwcu (235). Szczytowa fala aresztowań przypadła na pierwszy dzień wojny (37), a następnie na 24 czerwca (74), 25 czerwca (97), 28 czerwca (50), kiedy zwyrodniali enkawudziści bez wyboru chwytali młodych ludzi i wrzucali ich do przepełnionych cel czortkowskiej katowni. Badanie kategorii wiekowych aresztowanych wskazuje, że wśród ofiar przeważała młodzież w wieku od 17 do 30 lat. Wśród najmłodszych byli Taras Kowpak, Hanna Saan i inni uczniowie szkoły średniej w Borszczowie, a najstarszym w kolumnie, choć nie wiadomo, czy dotarł do Umania, był Mychajło Bereza z Buczacza, ur. 1871 r. Byli wśród uwięzionych także mężczyźni w wieku 50–60 lat. Wśród nich chłopi-rolnicy, działacze życia oświatowego i spółdzielczego. Również gimnazjaliści, dyrektorzy szkół, jak Stepan Markewycz ze wsi Dzwiniaczka w powiecie borszczowskim, Stepan Hrycyk ze wsi Sadky w powiecie zaleszczyckim, student seminarium teologicznego w Rzymie Iwan Semyrozum ze wsi Striłkiwci w powiecie borszczowskim, przewodniczący towarzystw sportowych „Ług”, młodzi członkowie OUN. Na przykład ze wsi Ustia Jepyskopske w powiecie borszczowskim w Armii Radzieckiej aresztowano Jakowa Ilnyckiego. Z Rostowa nad Donem doprowadzono go do Czortkowa, gdzie przebywał na przesłuchaniach jego rodzony brat Ilia, członek OUN. Obu rozstrzelano w Umaniu. Z Iwanego-Pustego w powiecie borszczowskim schwytano i w Umaniu rozstrzelano przewodniczącego towarzystwa „Ług” Stepana Buhery, ojca znanego na Zachodniej Ukrainie podziemnego działacza Pawła Nykyforczyna, zwykłych chłopów Wasyla Bojka i Piotra Paskarika i innych. W tamtych dniach krewni bardzo martwili się o swoich bliskich, którzy zaginęli bez wieści. Czasopisma pełne były ogłoszeń, zapytań – może ktoś słyszał, widział lub wie o losie bliskich. Na przykład o losie aresztowanych z Monastyryska nikt nic nie mógł wiedzieć, podobnie jak o innych, którzy zginęli w Umaniu – łącznie 20 osób. Lwowski dziennik „Ukraińskie Wiadomości Dzienne” z 22 lipca 1941 r., uspokajając krewnych, podał taką informację: „Wszystkich ich wywieziono do Czortkowa. Krąży pogłoska, że żyją, bo gnano ich pieszo, a chłopi ich odbili”. W informacji NKWD podaje się, że wszystkie akta osobowe aresztowanych zostały spalone, chociaż wątpliwe, by w tych teczkach mogły istnieć dla nas dodatkowe informacje, gdyż w chaosie pierwszych dni wojny ludzi chwytano bez sankcji na areszty i rozstrzeliwano bez sądu i śledztwa. Tak, ze wsi Horoszów w powiecie borszczowskim aresztowano i rozstrzelano 31 mieszkańców, lecz w spisach nie figurują. Podczas dziesięcioletnich badań terenowych autor musiał zebrać listy aresztowanych z 137 wsi południowej Tarnopolszczyzny. Wśród nich 32 wsie powiatu borszczowskiego, 28 – buczackiego, 28 – husiatyńskiego, 20 – zaleszczyckiego i 29 – czortkowskiego. Zestawiając je z nazwiskami rozstrzelanych, ustalono miejsca urodzenia skazanych. Tak więc z powiatu borszczowskiego – 127 rozstrzelanych, buczackiego – 89, husiatyńskiego – 88, zaleszczyckiego – 71, czortkowskiego – 111. Razem prawie pół tysiąca osób. Pozostaje ustalić pochodzenie około 250 zabitych, którzy, jak sądzimy, mogli pochodzić z powiatów monasterzyskiego i terebowelskiego Tarnopolszczyzny. Część rozpoznanych nazwisk autor periodycznie publikował w czterech książkach z cyklu „Za ciebie, święta Ukraino”, poświęconych walce wyzwoleńczej OUN, UPA na terenie powiatów borszczowskiego, buczackiego, zaleszczyckiego, czortkowskiego i innych. Jakie zatem były przesłanki tragedii w Umaniu? Zgodnie z paktem Mołotowa–Ribbentropa z 1939 r. Niemcy i ZSRR, jak wiadomo, podzieliły Europę na strefy wpływów. Pod pozorem haseł o zjednoczeniu Zachodniej Ukrainy w jednej rodzinie „narodów-braci” siły zbrojne ZSRR 17 września 1939 r. wkroczyły na ziemie Wschodniej Galicji, Zachodniej Wołynia, a 28 czerwca 1940 r. – Północnej Bukowiny. Wraz z ustanowieniem władzy radzieckiej na anektowanych ziemiach zachodnioukraińskich zaczęły obowiązywać stalinowska konstytucja i akty normatywne bolszewickiego systemu totalitarnego. Dla umocnienia tzw. „rewolucyjnej praworządności i porządku prawnego”, zwalczania „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu” ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR ł.
Beria podpisał 6 listopada 1939 roku rozkaz „O organizacji organów NKWD Zachodniej Ukrainy". Do Galicji skierowano z różnych regionów ZSRR około 1000 oficerów operacyjnego składu. Dla rozwinięcia działalności partyjno-politycznej wśród ludności przybyło półtora tysiąca komunistów i komsomolców. W wyborach do zgromadzeń ludowych wzięło udział 7350 przywiezionych agitatorów. Aktyw partyjno-nomenklaturowy na wsiach wprowadzał nowe porządki i obrzędy. Czytelnie „Proświty" przekształcano w kluby, gdzie co wieczór odbywały się przymusowe wykłady propagandowe. Zamiast portretów działaczy ukraińskiej historii pojawiały się portrety Stalina, Lenina, Kaganowicza i innych. W szkołach zniknęły przydrożne krzyże, ikony, zakazano nauczania religii, choć wywołało to protest dzieci i rodziców. Gwałtownie ograniczono działalność spółdzielczości, bolszewicy konfiskowali towar i wysyłali go na „rodinę". Zamiast tego na opustoszałe półki sklepowe dowożono wódkę i zapałki. Takie działania wywoływały oburzenie nie tylko wśród miejscowej ludności. Jako przykład przytoczmy treść formularza założonego przez służby specjalne na Ołeksandra Dowżenkę. Agent donosił, że pisarz oburzał się działaniami sowieckiej władzy na Zachodniej Ukrainie: „Wnosimy tam nasze grubiaństwo, nietakt, niekulturalność. Odnosi się wrażenie, że nie jesteśmy bardziej zorganizowaną kulturą, lecz niższą. Ze zdumieniem patrzą, jak u nas wszystko się rozpada, jak wszystko jest chciwie rozchwytywane...".
Dziś wiadomo, jak ZSRR przygotowywał się do wojny światowej. Do realizacji swojego planu na Zachodniej Ukrainie rozmieszczono duże siły wojsk NKWD. Na przykład 4. dywizję NKWD (dowódca – pułkownik NKWD M. F. Mażyrin) rozmieszczano na granicach z Rumunią, oddziały 57. pułku NKWD strzegły mostów na rzekach Prut i Dniestr. W rejonie Rawy Ruskiej stacjonowała 10. dywizja NKWD, a jej 16. pułk kawalerii rozproszył się po przygranicznych placówkach. W obwodzie tarnopolskim stała 13. dywizja NKWD (dowódca – pułkownik NKWD Zawiałow). Oprócz tych wojsk wzdłuż granic i nie tylko stały oddziały „osnaz" (specjalnego przeznaczenia) – najbardziej agresywne formacje uderzeniowe sowieckiej maszyny represji. Wspomniane bataliony jako pierwsze przekraczały granicę podczas tzw. „wyzwoleńczej" misji ZSRR 17 września 1939 r., a pozostając na tyłach Armii Czerwonej, przeprowadzały „czyszczenie" terytorium z tak zwanych „elementów kontrrewolucyjnych". Pracowały one intensywnie od pierwszych dni okupacji Galicji Wschodniej. A gdy rozpoczęła się wojna, starały się dokończyć to, co „zaniedbano". W rezultacie najbardziej aktywny szczyt aresztowań, który przewyższył represje z całego okresu istnienia Sowietów, przypada na ostatnią dekadę czerwca i początek lipca 1941 r. Powszechne represje, wzmacnianie aparatu karnego i partyjnego w Galicji towarzyszyły zwiększeniu liczby dużych i małych więzień, które kilkukrotnie przewyższały pojemnością te istniejące wcześniej. Przykładowo w obwodzie tarnopolskim, oprócz rejonowych aresztów śledczych, funkcjonowały więzienia w Tarnopolu, Bereżanach, Krzemieńcu i Czortkowie. W tych więzieniach w przededniu wojny przebywało 3806 więźniów politycznych. Ogółem na Zachodniej Ukrainie bolszewicy przetrzymywali 21 więzień z 20263 więźniami. Katownie w Tarnopolu i Czortkowie nie ustępowały więzieniom we Lwowie i Łucku. Ich pomieszczenia znajdowały się w nędznym, antysanitarnym stanie. Ludzi oskarżano na podstawie artykułu 54"2"11 Kodeksu karnego Ukraińskiej SRR, tj. o „zdradę ojczyzny". W więzieniach stały się codziennością przesłuchania dzienne i nocne. W huku silników ginęły krzyki katowanych ofiar, strzały i ostatnie słowa pożegnania z Ukrainą tych, których prowadzono na egzekucję.
22 czerwca 1941 roku hitlerowskie Niemcy rozpoczęły wojnę z ZSRR. Pospiesznie wycofując się, NKWD pozostawiło w więzieniach Lwowa, Łucka, Czortkowa, Tarnopola i innych miast tysiące trupów. Ludzie, którzy zdążyli dotrzeć do rozbitych więzień w Czortkowie i Tarnopolu, zobaczyli straszliwy widok. Gazeta „Ukraińskie Wiadomości Dzienne" z 30 lipca 1941 roku tak opisała straszliwy wandalizm dokonany przez Sowietów w Czortkowie: „Gdy bolszewicy uciekali z miasta, miejscowa ludność weszła do więzienia, położonego za miastem i otoczonego wysokim murem. Leżały tam dziesiątki rozstrzelanych. Rzuciła się w oczy świeża mogiła, w której znaleziono ofiary terroru enkawudzistów. W dole leżały trzy warstwy trupów. Odkryto cele z zamordowanymi, zamurowane cementem. Wśród 800 ofiar czortkowskiego więzienia trudno było kogokolwiek rozpoznać. Zwłoki uległy rozkładowi, a ponadto więźniowie przed śmiercią zostali bezlitośnie okaleczeni. Wielu zabitych znaleziono z odciętymi uszami i nosami, wykłutymi oczami. Ojcowie, matki, żony i dzieci, siostry i bracia prawie tracili rozum, patrząc na barbarzyńskie zbrodnie opryczników enkawudzistów, dokonane nad ich bliskimi. Jeszcze większe krwawe zbrodnie pozostawili po sobie „specjaliści" w tarnopolskim więzieniu, gdzie ludzie odkopali ponad trzy tysiące moskiewskich ofiar. Kronikę masowych zabójstw pomagają dziś odtworzyć dokumenty sowieckich organów represji. Zatrzymajmy się więc przy niektórych z nich. Decyzję o masowym rozstrzeleniu więźniów podjął narkom bezpieczeństwa państwowego USRR Miszyk na podstawie odpowiednich list, w oparciu o dyrektywę narkoma bezpieczeństwa państwowego ZSRR Mierkułowa nr 2445-M z 23 czerwca 1941 roku, w której mówiono: „...Rozpatrzcie sprawy wszystkich, którzy znajdują się w waszym areszcie organów NKGB, i sporządźcie listy tych, których uznajecie za celowe rozstrzelać..." . Z tych samych dokumentów dowiadujemy się, że następnego dnia naczelnik zarządu więziennictwa NKWD USRR kapitan bezpieczeństwa państwowego Filipow wysłał do dowódcy 13. dywizji wojsk konwojowych NKWD ZSRR na Galicji, pułkownika Zawiałowa, depeszę, w której mówiono, że na podstawie zarządzenia ludowego komisarza spraw wewnętrznych USRR starszego majora bezpieczeństwa państwowego Siergijenki z więzień zachodnich obwodów należy ewakuować aresztowanych na tyły. Jednocześnie przesyłał plan ewakuacji więźniów i informował, że w celu zorganizowania tej pracy przyjeżdża pracownik zarządu więziennictwa NKWD ZSRR. Po przybyciu na miejsce, 28 czerwca 1941 roku naczelnik zarządu więziennictwa UNKWD zatelegrafował do szefa UNKWD kapitana bezpieczeństwa państwowego Wadisa o trudnościach w więzieniach związanych z dużą liczbą ludzi. Upełnomocniony prosił o dodatkowe wyjaśnienia: „Proszę o Wasze dokładne wskazówki, co zrobić z więźniami, którzy figurują jako należący do NKGB, czy ich ewakuować, czy pozostawić w więzieniu. Wysyłka więźniów zostanie przeprowadzona w Czortkowie 20 lipca, dla pozostałych więzień wagonów nie ma i wysyłkę przeprowadzić nie ma możliwości. Proszę o pisemne wskazówki w tej sprawie". Rozkaz ludowego komisarza spraw wewnętrznych, mimo braku wagonów, musiał zostać wykonany. Kapitan bezpieczeństwa państwowego Filipow meldował 5 lipca 1941 roku: „W więzieniu miasta Czortków przetrzymuje się 1300 więźniów. Dla ewakuacji podstawiono wagony, ale naczelnik miejskiego wydziału NKGB zarządził pozostawić 800 osób. W ostatniej chwili zrezygnował z 800 więźniów i oni pod konwojem całego nadzorującego składu więzienia pieszo zostali skierowani do Kamieńca Podolskiego (a dalej do Umania, gdzie wszyscy zostali rozstrzelani. – N. M.). O innych szczegółach tych tragicznych dni mówi „Notatka służbowa o ewakuacji więzień obwodu tarnopolskiego": „Ewakuację więźniów z więzień Tarnopola i Czortkowa rozpoczęto 29 czerwca. Dla więzienia w Czortkowie udało się uzyskać 30 wagonów i 29 czerwca więźniów w liczbie 300–350 osób załadowano i częściowo wysłano do Husiatyna, resztę więźniów w liczbie 900 osób naczelnik więzienia towarzysz Lewczuk pod swoją ochroną wysłał pożarowym porządkiem na Kamieniec Podolski, Dunajowce–Żmerynka. Na pomoc mu przydzielono 27 członków aktywu partyjnego i jeden pluton czerwonoarmistów". Pod konwojem konnym i pieszym wiele osób w kolumnie szło boso po drodze, nikogo do nich nie dopuszczano. Z przodu szedł konny zwiad. Z etapowego marszu Czortków–Uman uratowało się kilku szczęściarzy, którzy pozostawili nam swoje wspomnienia i udało się je odnaleźć. Wśród nich Omeljan Czernega, urodzony w Muszkatiwce na Borszczowszczyźnie, enkawudziści przez cztery miesiące na początku 1941 roku trzymali w borszczowskim więzieniu, potem przewieźli do Czortkowa. Przesłuchiwali, żeby przyznał się do działalności wiejskiej OUN, a następnie gnali do Umania. „W drodze prawie nie dawali nam jeść – zapisała jego opowieść córka. – A jeśli już dawali, to tylko solone ryby, a wody – nie. Ludzie na etapie zginali się i pili wodę z kałuż. Enkawudziści wtedy bili ich kolbami na śmierć. Kto nie miał sił, i ci, których dobijano, tak i pozostawali na drodze. Szedłem w czwórce z dwoma braćmi Derżakami z mojej wsi i borszczowskim lekarzem J. Szałautą. Na początku szedłem obuty w buty, które miałem z domu, ale tak mnie obtarły, że dalej nie mogłem iść. Wtedy je zdjąłem i szedłem boso po szutrowej drodze. Wszystkie moje nogi były we krwi. Konwój był bardzo gęsty, więc o ucieczce nie było co myśleć. Pewnego dnia poczułem, że siły mnie opuszczają i dalej nie mogę iść. Wtedy powiedziałem chłopakom: niech dobiją. Chłopcy po bokach, jak
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mogli, wspierali mnie. Kiedy zmierzchało, a konwojenci zagadali się między sobą, skorzystałem z tego, że szedłem na samym skraju, i skoczyłem do bocznej okopu. Długo czekałem, myśląc, że będą strzelać, ale na szczęście nikt mnie nie zauważył. Gdy kolumna zniknęła, nie pobiegłem z całych sił, lecz stoczyłem się w stronę lasu, który majaczył w oddali. Tam też przenocowałem. Rano się obudziłem, rozejrzałem, wokół nie było nikogo. Wyszedłem na skraj lasu, niedaleko zobaczyłem pole grochu. Najadłem się grochu, wygrzebałem dołek, nakryłem się łodygami i znów zasnąłem. Rano po groch przyszła kobieta. To ona powiedziała mi, że znajduję się pod Winnicą...”. Dziwnym trafem z etapu czortkowsko-umanskiego ocalał też Myhajło Demkiw ze wsi Szydlowce w rejonie husiatyńskim obwodu tarnopolskiego. Ten ostatni opowiadał o straszliwych dniach lipca 1941 roku: „A droga przed nami rozciągała się naprawdę cierniста. Szliśmy pod słońcem, obdarci i głodni. Towarzyszyły nam wybuchy bomb i huk dział, i nigdzie nie było gdzie przechylić głowy ani choć trochę odpocząć. Za Kamieńcem Podolskim, jakby specjalnie, rzucili nam po śledziu i nie dali ani kropli wody. W obdartej, bez dachu kołchozowej oborze, do której nas zagnano na nocleg, wycieńczeni ludzie garściami czerpali z dołów i łapczywie pili stęchłą, cuchnącą ciecz. Im dalej szliśmy na wschód, tym straszniejsza stawała się droga. Głodni ludzie wybiegali z kolumny, rzucali się na burak pastewny, groch, łapali niedojrzałe kłosy i nierzadko płacili za to życiem. Do dziś nie mogę pozbyć się tego strasznego obrazu, który stanął przede mną pod koniec etapu. Pod gęstą ścianą pszenicy, obok której przesuwała się nasza kolumna, w konwulsjach biał się młody polityczny więzień. Czerwona strużka krwi spływała mu ze skroni, a on wciąż machał ręką, jakby błagał o pomoc. Ja coraz bardziej czułem beznadziejność. Ale, jak mówi lud, z beznadziei też wychodzą ludzie. I wtedy naprawdę zdarzył się cud. Już na przedmieściach Umania, wieczorem, nas, wyczerpanych i pohańbionych, znów zagnano do pustej kołchozowej obory. Podczas gdy konwojenci szukali, gdzie by przechylić głowę, zauważyłem wejście na strych. Kiedy czujna straż zamknęła za nami drzwi frontowe i urządziła za nimi wieczorną libację, wdrapałem się pod strzechę i przykryłem się snopkami, w duchocie i kurzu leżałem aż do rana. Dopiero gdy obora opustoszała, zebrałem się na odwagę, by wyjrzeć. Lecz właśnie w tej chwili na podwórze zajechała „półtorka”, z niej wyskoczyli konwojenci z karabinami w rękach i zaczęli się kręcić po pomieszczeniu. – Smatrí charaszo po wsiem ugłam i żełobam! – wrzeszczał suchy, schrypnięty głos. – A może na czerdake? Pogliadi! – pospieszał drugi. Zamarłem, z trudem przytrzymując snopki, które ze mnie zsuwały się. A na dole wciąż przeszukiwali, denerwowali się, tupali butami, ale na szczęście żaden z czujnych strażników nie zajrzał pod strzechę, spod której wyraźnie nienaturalnie wystawały snopki. W końcu samochód odjechał z hukiem, zapadła poranna cisza, i wyrwałem się ze swojej kryjówki i prysnąłem w pszenicę. A dookoła szalała wojna. Niemcy byli za nami i przed nami. Tu i ówdzie cofały się pojedyncze oddziały Armii Czerwonej, drogi zapychały tłumy spóźnionych uchodźców. I nie wiadomo było, przed kim się chronić – przed czerwonymi czy brunatnymi żołnierzami, przed różnorodną masą ludzi, która posuwała się na wschód, czy przed przestraszonymi mieszkańcami wsi, mijanych przeze mnie. A najgorzej byłoby znów wpaść w ręce enkawudzistów czy innych katów, którzy polowali na dezerterów i przestępców kryminalnych”. Etap czortkowski przybył do Umania 19 lipca 1941 roku. Nie dotarli wszyscy więźniowie, wielu zginęło w drodze. Po wyczerpującym marszu ludzie nie mogli się ruszać, a na piętach kolumny nacierał front niemiecki. Enkawudziści postanowili rozstrzelać wszystkich. 20–21 lipca czerwoni dokonali swojej czarnej roboty. Małymi grupami wpędzano ludzi do piwnicy i pod warkot silników samochodów rozstrzeliwano ich. 31 lipca 1941 roku zastępca naczelnika Zarządu Więziennego NKWD ZSRR polityk Diomjochin przesłał raport naczelnikowi Zarządu Więziennego NKWD ZSRR kapitanowi bezpieczeństwa państwowego towarzyszowi Nikolskiemu, w którym informował: „...W więzieniu w mieście Czortków przetrzymywano 954 więźniów, ewakuację których przeprowadzono 2 lipca 1941 r. W związku z tym, że wagonów do wysłania więźniów na tyły nie było, więc siłami składu strażniczego w liczbie 56 ludzi i przydzielonej półkompanii żołnierzy batalionu budowlanego z miejscowego garnizonu wszyscy więźniowie zostali odesłani pieszo. Z miasta Czortków etap podążał przez punkty Kamieniec Podolski, Żmerynka, Tywrów, Sytkowce, Chrystynówka, Uman. Na trasie, przy próbie buntu i ucieczki, rozstrzelano 123 więźniów, członków OUN”. W służbowej notatce pisano, że rozstrzelanie wskazanego kontyngentu było spowodowane sytuacją, która ukształtowała się na froncie, ponieważ przeciwnik, który się przerwał, znajdował się w odległości 20–30 km od Umania. Cały strażniczy skład więzienia w Czortkowie przybył do Charkowa. Cenności więźniów przywieziono do Charkowa i przekazano do wydziału finansowego NKWD URSR”. Zapoznając się z dokumentem, zastępca Berii Sierow własnoręcznie napisał naczelnikowi Nikolskiemu rezolucję, w której wątpił w cyfrę „123” i zauważył, że takie raporty z miejsc należy sprawdzać: czy ktoś widział fakt rozstrzelania, czy rozstrzelanych pochowano itd. Oczywiście, że w chaosie pierwszych tygodni wojny nikt z wyższych czynów NKWD nie sprawdzał dokładności podanych liczb, a nawet nie przypuszczali, że za 80 lat historia pełnym głosem zacznie mówić o zbrodniach ZSRR. Pracę nad identyfikacją rozstrzelanych Ukraińców Tarnopolszczyzny autor rozpoczął dzięki ośmiu listom rozstrzelanych (860 osób), opublikowanym przez SBU (Kijów) ponad 20 lat temu. W wyniku zestawienia list, o których wspomniano wyżej, na miejscach we wsiach zdołaliśmy zidentyfikować prawie pół tysiąca osób. Przez długie lata szukaliśmy także okoliczności i miejsca rozstrzelania 123 polityczno-więźniów, dopóki w ostatnich latach nie nadarzyła się okazja. Nauczycielka historii miejscowego liceum we wsi Jurkiwci w radzie wiejskiej Rajhorodka w obwodzie winnickim Switłana Wakulenko, ona zarazem poszukiwaczka i regionalistka, poinformowała o miejscu rozstrzelania grupy ludzi, których wyodrębniono z kolumny. Podchodząc do wsi, enkawudziści kazali miejscowym kołchoźnikom wykopać głęboki dół pod lasem, do którego wrzucono wszystkich rozstrzelanych, a resztę kolumny pognano dalej. Z przyjściem niemieckich okupantów mieszkańcy na miejscu rozstrzelania usypali mogiłę i odprawili nabożeństwo żałobne za zamordowanych. Z powrotem władzy sowieckiej mogiłę zrównano z ziemią i zakazano wspominać o tragicznym wydarzeniu. Dopiero wraz z odrodzeniem niepodległości Ukrainy na tym miejscu znów usypano mogiłę, postawiono krzyż, a także niebiesko-żółtą i czerwono-czarną flagę. Niestety, pochówek rozstrzelanych w Umaniu po ucieczce bolszewików przebiegł niezauważony i dziś trudno znaleźć w materiałach archiwalnych informację o tym wydarzeniu. Niemcy, przekonani o swoim zwycięstwie, nie zwracali uwagi na komunistyczne egzekucje Ukraińców. Dopiero w prasie zachodniej, w czasopiśmie „Głos Chrześcijański”, nr 36(87) z listopada 1950 r., ktoś opublikował okoliczności rozstrzelania w Umaniu: „19 lipca 1941 r. do Umania bolszewicy przyprowadzili z czortkowskiego więzienia około 700 więźniów. Razem z nimi przybyło też czortkowskie NKWD. Po 12 dniach do Umania weszli Niemcy. Około 20 sierpnia Niemcy polecili uporządkować więzienie; kiedy jednak wyznaczony burmistrz – naczelnik więzienia – poszedł obejrzeć budynek więzienny, okazało się, że na podwórzu domu, za murami, leży dużo wierzchniej odzieży. Ta odzież nie była podobna do tej, którą nosili ludzie Wschodniej Ukrainy... Przy oględzinach budynku więzienia i więziennego podwórza gospodarczego nie znaleziono niczego, co by świadczyło o jakichkolwiek zbrodniach. Urzędnicy pracujący przy więzieniu wszyscy wyjechali razem z bolszewikami i nie było od kogo się czegokolwiek dowiedzieć, ale przypadkiem spotkano i zapytano jednego z dawnych urzędników więzienia, który pracował tam jako pomocnik lekarza, czy nie wie czegoś o losie tych ludzi, którzy przebywali w więzieniu podczas odchodzenia bolszewików z Umania, jednak nie udzielił żadnych wyjaśnień. Następnego dnia zszedł do naczelnika więzienia i powiedział, że na podwórzu gospodarczym, należącym do więzienia, w jednej z obór, gdzie był duży loch, teraz wszystko zasłane jest ciągłą drewnianą podłogą, i zauważył, że należałoby zerwać tę podłogę i obejrzeć zamaskowany loch. Natychmiast zerwano podłogę, ale wejść do lochu nie było można, wejście zasypane było węglem i różnymi kawałkami drewna. Gdy jednak oczyszczono wejście do lochu, okazało się, że wejście do tunelu, gdzie na zimę składano warzywa, jest zamurowane...”. Nasz kraj, który niczego innego, poza wolnością i godnością, nie pragnie, jest dziś wyzwaniem dla tyranów trzeciego tysiąclecia”, – powiedział Blażenniejszy Swiatosław. Podkreślił, że duchowa walka trwa także dziś, jednak zło nigdy nie ma ostatniego słowa. „Wiemy, że nigdy ani niewola diabła, ani nieprawda,
ny i zacementovany: jego zaś od razu rozbili i z tunelu uderzyło takie powietrze, że robotnik zemdlał. Rozejrzeć się, co było w tunelu, nie było żadnej możliwości. Natychmiast powiadomiono miejscowe władze; przyjechali Niemcy w maskach przeciwgazowych: ale z tunelu niosło tak ciężkim powietrzem, że jeszcze ledwo w maskach udawało się dostrzec ułożone tam ludzkie trupy. Prawie dwa tygodnie czekano, aż powietrze się oczyści i będzie można wynieść z tunelu trupy i przenieść je na cmentarz. Z lochu wyniesiono 863 trupy. Na wszystkich widniały ślady tortur; u wielu wykłute oczy, odcięte uszy, rozbite głowy, wielu zamordowanych miało strzały w potylicę. Szczątki zamęczonych męczenników następnie przewieziono na miejscowy cmentarz i pochowano po chrześcijańsku w sześciu mogiłach zbiorowych”. Kolejną wiadomość podały „Krakowskie Wiadomości”. Nr 242/397: „Pod koniec września br. znaleziono w podziemiach więzienia w mieście Uman długi i szeroki podziemny magazyn, wejście do którego było zawalone różnymi rzeczami, drewnem, beczkami, śmieciami i ziemią. W tym podziemiu leżało ponad 800 zmasakrowanych trupów, w tym około 30 kobiecych. Przy 83 trupach znaleziono pewne dokumenty. Wśród nich inżyniera Petra Turuli z Terebowelszczyzny”. Po nim przyjechali krewni i jego pochowano w ojczyźnie. To był jedyny pochówek z długiej listy rozstrzelanych. Zatem w umańskiej katowni na zawsze spoczęli bardzo młodzi chłopcy i dziewczęta, galicyjscy chlebodawcy, ukraińska inteligencja, wyściełając trupami krwawą kremlowską drogę do komunizmu. Niesłychanymi metodami, w mundurach obryzganych krwią i mózgiem, Moskale rankiem 21 lipca 1941 roku dobijali ostatnie ofiary. Oceniając straszliwe wydarzenie moskiewsko-bolszewickiego ludobójstwa, dokonanego w Umaniu, uważamy je za zbrodnię przeciwko ludzkości. W celu zachowania pamięci o rozstrzelanych, na podstawie zebranych materiałów, tarnopolscy aktywiści wznieśli w Umaniu pomnik ofiar egzekucji umańskiej i poświęcili go 30 lipca 2011 r. Wieczna pamięć rozstrzelanym więźniom politycznym więzienia w Czortkowie w Umaniu.
ani poneWolennia nie mają ostatniego słowa w życiu człowieka. Ostatnie słowo zawsze należy do Boga, do prawdy. Ostatnie słowo należy do życia” – zaznaczył Zwierzchnik. Na zakończenie wezwał do modlitwy za wszystkich bojowników o wolność Ukrainy – tych, którzy w latach 40. XX wieku walczyli o ukraińską państwowość, jak i tych, którzy dziś ją bronią. Z serwisu UGKK
Tłumaczenie maszynowe
5 lipca, w dniu upamiętnienia 85. rocznicy tragedii czortkowsko-umańskiej, czyli masowych rozstrzeliwań ukraińskich więźniów politycznych, przedstawicieli inteligencji i duchowieństwa przez organy NKWD, Ojciec i Zwierzchnik Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Blażennejszy Swiatosław, w concelebrze z biskupami Synodu Biskupów, przewodniczył Archierejskiej Boskiej Liturgii w soborze Najświętszych Apostołów Piotra i Pawła w Czortkowie. Po Liturgii odbył się Marsz Pamięci i Czci do skweru Smutku i Nadziei, gdzie Przewodniczący odprawił panichidę i przewodniczył wspólnej modlitwie za ofiary tragedii. Po panichidzie Blażennejszy Swiatosław podkreślił, że zło zawsze zniewala, a prawda wyzwala. Przypominając słowa Blażennejszego Lubomyra Huzara, wypowiedziane podczas Rewolucji Godności, Przewodniczący zauważył: „Tyrani tego świata bardziej boją się wolnych ludzi niż głodnych buntów. Bo głodnych można
Tłumaczenie maszynowe
Przebrzmiał Dziesiąty jubileuszowy Ukraiński festiwal muzyki, pieśni, tańców, sztuk plastycznych, poezji i prozy w Rijece (Chorwacja) w dniach 18–21 czerwca 2026 roku. Halina DACIUK, dziennikarka, Rijeka – Kijów. Już w pełni przeżywamy kijowskie realia, ale myśli wciąż splatają naszyjnik wspomnień o tym doprawdy znaczącym święcie dyplomacji kulturalnej. Nawlekam w myślach różowy kwarc oleandrów, kryształ wody z Lovranu, chryzoprazy wawrzynów, bursztynowe słońce nad Lungomare, turkus Adriatyku, delikatny fiolet hortensji, ultramarynę rodzimej cykorii pośród szmaragdu traw. Wychodzi arcydzieło. Wydaje się, że Festiwal to cenna ozdoba w szeregu ukraińsko-chorwackich wydarzeń kulturalnych. Jest znany, wizualnie rozpoznawalny i magiczny, jak luksusowa przyroda Adriatyku z kolorami naszych strojów narodowych. Jest podświetlony światłem talentu i dobra ludzi, którzy tworzą go z miłością do Ukrainy – Olgi i Wiktora Kamińskich. Za każdą „perełkę” podziękowałam przed wyjazdem do domu Iwanowi Jakowyczowi Frankowi przy znaku pamięci „Poeta i Ptak” w Lovranie. Bo właśnie od konkursu literackiego „Frankowe Zorze” w 2024 roku, na którym zdobyłam I miejsce za książkę „Jedna z Nas. Niezgubione historie”, zaczęło się moje uczestnictwo w Festiwalu jako dziennikarki „Słowa Proświty” i członkini jury. Nie na darmo nasz autobus toczył się gładkimi i czystymi drogami Europy trasą Kijów – Lovran. Przekraczał granice, chował się za malowniczymi górami, wyłaniał się pośród zadbanych dolin i pól, przejeżdżał przez mosty, mijał miasteczka, zatrzymywał się na kawę, czasem coś sobie podśpiewywał, drzemał, budził się i tak – 30 godzin w stronę morza. Ale chociaż ta barwna podróż była skierowana na spotkanie z Adriatykiem, głównym celem trasy był nasz udział w X Ukraińskim festiwalu muzyki, pieśni, tańców, sztuk plastycznych, poezji i prozy w Rijece (Chorwacja). Dzięki Bogu, udało nam się pokonać odległość z Kijowa długości 1700 km bez problemów, w komforcie, przy błyskotliwej organizacji i z dobrym nastrojem! Następnego dnia jeszcze przed zachodem słońca byliśmy w Lovranie. A wieczorem następnego dnia w hotelu „Villa Laurel” odbyło się spotkanie twórcze „tych, którzy piszą i podróżują” z towarzyszami, z którymi razem wyruszyliśmy z Kijowa do słonecznej Chorwacji. Członkowie jury, pisarze, dziennikarze, laureaci minionych lat Festiwalu opowiedzieli nieco o sobie, przeczytali fragmenty książek, zaprezentowali fragmenty filmów, odegrali scenki z powieści Ołeksandra Bałabki „Role i manekiny”. Wymieniliśmy się energiami i staliśmy się jedną przyjazną kompanią, która razem oglądała piękno wokół, nabierała słońca i zdrowia, podróżowała do Jezior Plitwickich, włoskiego Triestu, a co najważniejsze – wspólnie przeżywała wspaniałe dni festiwalowe. O rewii prozatorsko-poetyckiej „Frankowe Zorze” już opowiadaliśmy na łamach „SP”. A dzisiaj mowa będzie o Międzynarodowym konkursie „Ukraińskie pieśni solowe w Rijece” 20 czerwca. Ta jasna karta Festiwalu odbyła się już po raz dziesiąty. Co roku gromadzi szeroką publiczność nie tylko uczestników i uczestniczek, ale także słuchaczy, którzy z radością idą na zew rodzimej pieśni. I Rijeka w tym dniu staje się centralną sceną nad Morzem Adriatyckim, gdzie w sile i chwale, subtelnych wibracjach uczuć, sensów i tradycji powstaje nasz ogólnonarodowy skarb – ukraińska muzyka i Pieśń. „Ukraińskie pieśni solowe” to nie tylko zawody. Tutaj wydarzenie nabiera siły, która jednoczy poszczególnych ludzi i nasze narody. Tutaj, w przyjaznej nam Chorwacji, uczestnicy czują się posłańcami porozumienia, przedstawicielami wielkiego europejskiego państwa, którzy prezentują kulturę pieśniarską. Aby wyrastała i zakorzeniała się ona dla tych, którzy dzisiaj zmuszeni są przebywać poza granicami Ukrainy. W tym roku w skład jury weszła doradczyni ds. muzycznych i teatralnych miasta Rijeka pani Vanja Zelčić, a chorwacki tenor Davor Lešić jest członkiem jury „Ukraińskich pieśni solowych” z dziesięcioletnim stażem. Ponownie oceniali konkursowiczów Olga Kamińska (przewodnicząca jury), Ołeksandr Bałabko, Wałentyna Dawydenko i Hałyna Daciuk. Nowymi zaś członkami jury w tym roku zostali pan Bohdan Tychołoz – ukraiński muzealnik, dyrektor Domu-Muzeum Iwana Franki we Lwowie, menedżer kultury, frankoznawca; Orest Szurhot – ukraiński i chorwacki skrzypek, dyrygent, pedagog, doktor sztuki muzycznej z Zagrzebia; Petro Andrijczuk – przewodniczący Narodowego ogólnoukraińskiego związku muzycznego Ukrainy, zasłużony pracownik Ukrainy, profesor, kierownik artystyczny Zasłużonego chóru ludowego „Darnyczanka” (Kijów). Honorową członkinią jury została zaproszona pani Ałła Kendzera, przewodnicząca sekretariatu Organizacji Społecznej ds. kontaktów z Ukraińcami poza granicami Ukrainy „Ukraina – Świat” (Kijów). Symboliczne, że pierwszą na „Ukraińskich pieśniach solowych” zabrzmiała pieśń „Powij, witre, na Wkrainu...” w wykonaniu Mykoły Watażka. Ten wiatr z brzegów Adriatyku do naszej Ojczyzny i w odpowiedzi – wiatr z Ukrainy stał się swoistą metaforą pieśniarskiego obiegu, co zaświadczyło: jesteśmy Ukraińcami! Powiew rodzimego świata nastroił salę – konkursowiczów, słuchaczy i jury – nie tylko na ocenę kunsztu wykonawczego, ale i na emocjonalny towarzyszący każdemu występowi. Były to tak poruszające chwile, że czasem zapominało się, że jesteś sędzią, bo widowisko, głosy, melodie przenikały każdą twoją komórkę i stawałeś się jednością z utworem pieśniarskim. W każdym razie pracę swoją jury wykonywało uczciwie i profesjonalnie. Wybór utworów pieśniarskich i muzycznych nie ograniczał się tematycznie, dlatego tutaj panowała różnorodność. Nie ograniczał się też wiek uczestników, więc numery konkursowe prezentowali artyści w przedziale wiekowym od 13 do 83 lat. Geograficznie Europa była reprezentowana przez Ukrainę, Chorwację, Niemcy, Słowenię. Treść utworów opowiadała o naszej historii, dzisiejszym bycie i naszych pragnieniach, z których najważniejszym jest zwycięstwo Ukrainy. Emocjonalną dominantą konkursu stało się wykonanie pieśni „Pływe kacza...”. Tysiące razy słuchaną, po raz pierwszy usłyszeliśmy ją głębo-
Pierwsze miejsce zajmuje Zasłużony Chór Ludowy „Darnyczanka”. Oto tylko jego cząstka, pełen smutku z ust 13-letniej piosenkarki z Chustu Walerii Popadyneć. Kryształowo czysty głos i tej samej czystości serce dziewczynki wywołały szczere łzy jury. Wierzy się, że Walerię czeka wielka artystyczna przyszłość, bo takich barw i brzmienia głosów jest niewiele. Wykonawczyni otrzymała Grand Prix, które uroczyście wręczono jej podczas Gali Festiwalowej. Jeszcze jedno Grand Prix – w kategorii „Sztuka instrumentalna” – otrzymał Mychajło Szejko (Lublana, Słowenia) za fantazję na temat ukraińskiej pieśni ludowej „Oj czyj to kiń stojit” oraz „Kołomyjkę” na bajanie. Pierwsze miejsca zdobyli: zasłużony chór ludowy Ukrainy „Darnyczanka” (kierownik artystyczny Petro Andrijczuk, Kijów, Ukraina) za wykonanie pieśni „Jednajmośja, luba rodyno”, muz. W. Hazinskiego, sł. M. Kamieniuka; Iwan Zorko (Rijeka, Chorwacja) – za solowe wykonanie pieśni „Rozprjahajte, chłopci, koni”; autor i wykonawca Wołodymyr Hrunow (Ukraina) za pieśni „Wals” oraz „Snih”; Ołena Cihleniak (Zagrzeb) za wykonanie pieśni „Mynaje deń, mynaje nicz” M. Mozhowego, taniec Aliny Marosz; Mykoła Watażko, uczestnik zasłużonego chóru ludowego „Darnyczanka” (Ukraina) za pieśń „Powij, witre, na Wkrajinu…”, sł. S. Rudanśkiego, którą rozpoczęły się, jak Państwo wiedzą, „Sołospiwy u Rijeci”. Drugie miejsce wywalczyli Natalija Komarnyćka (obwód odeski, Ukraina) za pieśń „Muzyczeńky”, sł. A. Demydenka, muz. O. Złotnyka oraz trio „Drewo woli” (Lublana, Słowenia). Konkurs był nie tylko udany, był fantastyczny! Jego organizacji, reżyserii, wypełnieniu zawdzięczamy przede wszystkim założycielce wydarzenia, szefowej UKPT „Dnipro”-Rijeka, ludowej artystce Ukrainy Ołdze Kamińskiej. „Kto śpiewa, ten dwa razy się modli” – powtarza pani Ołha. Jej pieśń-modlitwa jest o Ukrainie. Dla jej zwycięstwa, szczęścia i dobra pani Ołha śpiewa na najlepszych scenach świata, buduje mosty przyjaźni między narodami, utrzymuje nasz silny szyk i jednoczy w miłości serca. Brawo! Organizatorami wystąpili UKPT „Dnipro”-Rijeka oraz Ukraińska Wspólnota Republiki Chorwacji przy wsparciu Rady Mniejszości Narodowych Chorwacji oraz miasta Rijeka. Finansowo Festiwal wsparła Rada Mniejszości Narodowych Republiki Chorwacji, ukraińska mniejszość narodowa w żupanii primorsko-gorskiej, a także miasto Rijeka. Ambasada Ukrainy w Republice Chorwacji na znak wsparcia Dziesiątego jubileuszowego ukraińskiego festiwalu w Rijece przysłała z uroczystym przemówieniem powitalnym w imieniu Ambasadora Ukrainy w Republice Chorwacji oraz z cudownym bukietem kwiatów attaché ds. kultury w Republice Chorwacji Ołeksandra Pustowojtenkę. Serdecznie gratulujemy wszystkim zwycięzcom Międzynarodowego konkursu „Sołospiwy u Rijeci” i zaznaczamy, że Ukraiński festiwal muzyki, pieśni, tańców i sztuk plastycznych w Rijece stał się kulturalnym Wydarzeniem roku. A my przez ten czas staliśmy się sobie bliskimi ludźmi. Bo Ukraiński festiwal w Rijece ma siłę przyciągania, zdolną zjednoczyć tych, którzy ani przez chwilę nie zastanawiają się, co odpowiedzieć na pytanie, kim jesteście? Oczywiście – Ukraińcami! Czuć się dzisiaj Ukraińcami oznacza to samo, co być ludźmi. Silnymi, jasnymi, twórczymi. Którzy prezentują tutaj kulturę kraju, walczącego o swoją tożsamość, o prawo do bycia sobą, do życia jako wolny naród pośród wolnego świata. Niech więc z każdym rokiem Ukraiński festiwal muzyki, pieśni, tańców i sztuk plastycznych w Rijece coraz bardziej wypełnia się nowymi talentami, wydarzeniami i ludźmi. Dziękujemy drogiej Ołdze Kamińskiej, założycielce i organizatorce Festiwalu, szefowej UKPT „Dnipro”-Rijeka, ludowej artystce Ukrainy, primadonie Kijowskiej Operetki i Opery Chorwackiej, za talent artystyczny oraz talent do gromadzenia i jednoczenia Ukraińców w imię dobra, a także Wiktorowi Kamińskiemu, muzykowi, przedstawicielowi ukraińskiej mniejszości narodowej w Rijece. Dziękujemy za miłość i światło, które wkładacie w każde wydarzenie artystyczne. Dlatego świecą one słońcem – od brzegów Adriatyku aż po Dniepr. Mam zaszczyt pisać o tym wielkim wydarzeniu do tygodnika Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki „Słowo Proświty”, który już po raz trzeci jest patronem medialnym Festiwalu. Zakończenie w następnym numerze. Zdjęcia ze źródeł otwartych. Zdjęcie na pamiątkę jubileuszowego X Ukraińskiego festiwalu pieśni, muzyki, tańców, sztuk plastycznych i słowa w Rijece, 2026
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
czy nie, musisz wierzyć w wieczność, dla której nic nie znika, nie przepada, a wszystko jej służy. – Są rzeczy, których nie jesteśmy w stanie zrozumieć i pojąć. „Gödel (Kurt Gödel [1906–1978] – austriacki logik i matematyk. – B. D.) pokazał, że prawda jest silniejsza od możliwości dowodu, to znaczy nie wszystko, co jest prawdziwe, można udowodnić” (Maria Fürst, Jürgen Trinks, „Filozofia”). – Pamięć, praca, wiara w wieczność miłości zawsze pomogą nam żyć. Gabriel Marcel ([1889–1973] – francuski filozof, dramaturg i muzyk) twierdził: „Powiedzieć człowiekowi: »Kocham cię« – to to samo, co powiedzieć: »Będziesz żył wiecznie, nigdy nie umrzesz«”. Słowo – wieczność… – To, co niepodległe oku i rozumowi, widzi i rozumie tylko serce. Obserwujmy widzialne, upajajmy się jego pięknem, to pojmiemy choć okruchy życiowej i Bożej istoty. ...Mży jesienny deszcz, szary i chłodny brat bólu i smutku... Kiedy łzy i ból obudziły mnie w ciemności i szeleszcie nocy, nagle usłyszałem jej śmiech, zobaczyłem kochane serce; i to była noc nie noc oraz sen nie sen... A przyśniły się piaski oleszkowskie, ten cud natury, a jeszcze miejsce, gdzie pojawił się, a potem zniknął Mały Książę. Przyglądajmy się uważniej największej w Europie – ukraińskiej pustyni, i gwieździstemu niebu. Jeśli usłyszycie śmiech i zobaczycie złotowłosego chłopca – proszę napisać do mnie… Przyjadę, żeby dotknąć jego włosów i usłyszeć malinowy dzwon gwieździstego nieba – żeby razem z wami przekonać się, że wszystko prawdziwe, czyste, wieczne nie znika, nie rozpuszcza się we Wszechświecie, a osiada na nośnikach pamięci – Bożych oraz naszych. Richard Feynman (laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z 1965 roku) twierdził, że nie wiemy, czym jest dusza (duch); najwyraźniej jest to informacja, która gromadzi się w mózgu człowieka. „Zmarłe – nie przepada z Wszechświata” (Marek Aureliusz, „Rozmyślania”)… Dbajmy, żeby dobrze – i dobrze, żeby łza miłości, wzniesiona do modlitwy, schodziła się w punkcie wieczności. Czas, w którym żyjemy, – chwila naszego życia, jak i miłości, dlatego „pragnienie uczynienia przemijającego wiecznym – to właśnie jest miłość” (Ramón Gómez de la Serna). Istota rzeczy – to ich dusze. Dusze ze łzą serca: „Czasami chcę pobyć sam na sam z tym tajemniczym wergiliańskim wersem, który prześwitywał w monolicie eposu, niczym delikatny, że i zauważyć trudno, żyłkowanie: Sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt. Są jednak łzy rzeczy i to, co śmiertelne – dotyka serca” (Andrij Sodomora, „Siwy wiatr”)... Dusza na wietrze, to żagiel biały, rozpostarty przeciw burzom, jak tarcza, trzepocze, bije, niby osierocony, lecz nie umiera pod ciężarem lat. Lubomyr Senyk, „Tajemnica”
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan DIACZYSHYN, m. Lwów
Za chwilę na wieki zdolniśmy pokochać, A odkochać – i życia nie starczy. Mykoła Budlanski, “Miłością i wyryjem”
Łzą: “Modlitwę czynić do końca” (Taras Szewczenko, “Muza”), – mi: Ty, Boże, pomóż. Czy wiemy, czym jest miłość? Profesor antropologii ewolucyjnej Uniwersytetu Oksfordzkiego Robin Dunbar w swojej książce “Nauka miłości i zdrady” (K.: Tempora, 2014. – 346 s.) doszedł do wniosku, że “naprawdę nie wiemy ani co to jest, ani dlaczego właściwe nam jest zakochiwanie się…”. Ludzkie życie jest niezgłębione, a poszukiwanie prawdy w ludzkich relacjach, sensu miłości, dowodów miłości – według twierdzenia Manfreda Lütza (“Blef! Falsyfikacja świata”. – K.: Wydawnictwo Żupanskoho, 2016. – 160 s.) – są takie same, jak i dowody istnienia Boga, bo one “…nie są dowodami przyrodniczo-naukowymi, a czymś znacznie większym”. Poznać jedyną i wieczną miłość, zachować łzę pamięci – oznacza dążyć do całości człowieka Bożej prawdy: “Prawo, że siła nie przepada, ma ogólne znaczenie, bo ono rządzi nie tylko fizycznym światem, ale i intelektualnym światem (tajemnica energii miłości, duchowego świata łzy, kultury – to prawda. – B. D.)… Gdzie prawda, tam musi być zwycięstwo” (Iwan Puluij, “Listy”)… Mijają lata. I coś jeszcze poza latami – Czy ja cię w niebytach znajdę? Bohdan Czepurko, “Elegie” Gdzieś, może, tam spotkamy się my. Nie będzie rąk – obejmiemy się skrzydłami. Lina Kostenko Chce się, aby moje obfite cytowanie przekonało czytelnika, że ja nic od siebie nie wymyślam, a po prostu w myślach rozmawiam z autorami przeczytanych książek, których myśli osiadły w mojej pamięci… Cytaty tutaj to nie tylko materiał ilustracyjny, a pełnowartościowi rozmówcy autora, którzy tworzą wielogłosowy polilog – duchowy chóralny śpiew wokół pojęcia miłości. Jesienny deszcz… Czy to zima podmuchem przypomina o sobie, czy jesień oddycha zimą? Niewidzialna mżawka kreśli niepogodę. Wdychając wilgoć, spoglądam na zastygłe w szlachetnej postawie lwy, którym w skamieniałym spojrzeniu oczu smutku otworzył się jesienny Lwów. Samotnicy w zadumie na oślep idą na przełaj zaułkami ulic z szarego kamienia, ścieżkami starego, poddeptanego i wiecznie młodego Lwowa; on – w zadumie przeszłości, w spoczynku od przelotnego i ekstensywnego życiowego ruchu, w rozmyślaniach pamięci serca, z najskrytszymi poruszeniami tego, co nie ściera się, nie ginie w zapomnieniu, co żarzy się nadzieją w wieczności niepowtarzalnego, czemu nie ma powrotu. Zdarzenia nie da się ominąć, nie da się ani obronić przed nim, ani schować w słowie, które podbiło czas i siłą Bożego Ducha zdolne jest zmaterializować się w niezgłębione i niezbadane… Przypomniałem sobie opowiastkę o znanym poecie, który samotnie stał na pokładzie statku, obserwując żegnających: machali rękami, posyłając ciepło, kochanie i miłość nie jemu… Ale on zszedł na przystań, podszedł do samotnego włóczęgi i poprosił: “Jak będzie odpływał statek – pomachaj mi ręką na pożegnanie…” Samotność – przyjaciółka niewidzialnej gorzkiej łzy, tęsknoty-smutku serca i pamięci utraconego. Szczęście – to kiedy ktoś myśli o nas, modli się za nas, połączony niewidzialną duchową nicią z naszym sercem, zdolnym widzieć i słyszeć najskrytsze poruszenia życia. Oto tak, męcząc się w zadumie, spotkałem jednego pochłoniętego smutkiem człowieka, i on opowiedział mi wszystko... “Cawet tanem!” – jak mówią, żegnając się, Ormianie.
Twój ból biorę na siebie. Smutek twój we mnie. Lina Kostenko W zadumie i łza stoczyła się; ten ciężar – smutek głębokiej jesieni, który wziąłem na siebie, już nie sposób nieść. Powiew deszczowego wiatru natchnął poetyckie wersy: Drżenie gałęzi, i groza, i rozkosz, szaleństwo ulew w białym ogniu! No więc i wszystko. Wypłacze się przyroda. Jej stanie się lżej, zapewne. Jak mnie. Lina Kostenko Sypią się liście na Lwów, ale nie wleci żółty liść do mojego okienka. Życie człowieka – jak te liście drzew, i żaden listek nie powraca do swoich gałęzi. A cóż człowiek? Zgodnie z wieloświatową interpretacją teorii mechaniki kwantowej, istoty, które mają zdolność do samoświadomości (myśleć), – są nieśmiertelne. Jeden problem: niemożliwe jest eksperymentalnie udowodnić to twierdzenie. Nikt nie powrócił i nie opowiedział. Ależ z matematyką nie posprzeczasz się… Jesień. Opadłe liście… skłaniają do rozmyślań. W czasie zimnego wiatru na dworze i pustej ciszy w sercu słyszę przyciszony głos pamięci: “Tobie będzie ciężko bez mnie...” Ciężar można podnieść i nieść, a stratę... Nie słychać świergotu ukochanej, i tylko uśmiech jej z fotografii ożywia pamięć nieziemskim ciepłem, bo my – proch i cień, cień cienia i cichutki szept Bożego Ducha. Nie osłabia bólu i ogrzana wspomnieniem łza, – gorzka jak sól i krystalicznie czysta... Moja ukochana była podobna do Małego Księcia: szczery, ciepły uśmiech i złote, mięciutkie, cieniutkie włosy, które rozwiewały się kolorem dojrzałej pszenicy; stąpała lekkim, utrudzonym krokiem, jak łodyżka w sukieneczce z porannej rosy... “Braciszek ból” żyje ze mną, a “siostrzyczka radość” zagubiła się w obcych światach, błąka się nieznanymi drogami, i nie mnie stąpać jej zmytymi, zagubionymi łzami śladami. Dawno już nie dotyka mnie “siostrzyczka”... Mówią: “…Nie myślmy o ciężarze życia, myślmy, jak płynąć” (Myrosław Doczyneć). Jednak niełatwa to praca. Ciasno mi na tym świecie, ciasno... Są momenty, kiedy i słowa już nic nie znaczą – czuję tylko ciężar gorzkiej i bolesnej myśli: Czyżby? Czyżby, ukochana, nam nie wiecznie żyć? I gdzie granica życia przechodzi w popiół śmierci?.. I wieczór modlitewnie złożył dłonie gwiazd… Bohdan-Ihor Antonycz
Eklezjasta przypomina, że człowiek jest stworzony do dobra, do pracy, więc powinien się radować i żyć swoimi czynami. Słowo kładzie się na papierze, jakby pozbawione władzy czasu i własnej istoty; słowo, które nie ma określonego miejsca ani w komórkach mózgu, ani w przestrzeni Wszechświata. Może być ono także słowem obcym, pożyczonym – ale ważne, by serce wyhodowało słowo jako myśl, tę żywą i rozumną istotę, która pomoże nam zarówno płakać, jak i żyć, tworząc własny świat Małego Księcia. Myśli szybują w pamięci jako samotne, nikomu nieznane planety, ze swoimi bólami-troskami, w gwiezdnym, niepojętym Wszechświecie nieskończonego życia-kochania-miłości; stają się dla nas kwiatem, który będziemy co rano podlewać. Dotykała mojego serca czuła chwila życia – zawsze chodziliśmy razem, byliśmy szczęśliwymi dziećmi. Kochałem śmiać się z przyczyny i bez przyczyny. Kto jest w stanie to pojąć? Jej rozumna i delikatna główka mieściła się akurat w zrogowaciałych dłoniach mojego serca; jej – prosty, o idealnej czystości ubiór, jedyna buteleczka perfum na całe życie, szlachetność w zachowaniu, bo kochała przyrodę, czerpała radość z pracy na ziemi, ogólnie była uosobieniem ludzkiej natury, której największą ozdobą jest uśmiech ciepła i świeżości. Kiedy szliśmy, słońce uśmiechało się do nas, a wiatr wstrzymywał swój lot i cicho-cicho, niemal szeptem, śpiewał nam wieczną pieśń radości kochania. Kiedy zaś się oddalała, w ruchach jej istoty widziałem coś niepojętego i wiecznego… I nie sposób zatrzymać Szczęśliwej chwili, która jest bezkresna, Lecz trwa tylko przez chwilę. Leonid Tałałaj, „Szczęśliwa chwila” Bezsilne są tu słowa, chociaż, według Jana Parandowskiego, słowo posiada magiczną moc, która polega na jego zdolności do pielęgnowania wyobraźni, dzięki czemu ostatecznie podporządkowało sobie czas; ale tylko serce może pojąć wszystko i zapłakać gorzką łzą pamięci. A teraz, ucząc się i ucząc innych, by śpieszyć się powoli, radując się każdą chwilą życia, mówię: W tym nasza wieczność i nieskończoność kochania. A według Jorge Luisa Borgesa, „Życie jest zbyt ubogie, by nie być także nieśmiertelnym”. – Tego bólu nikt nie pokona – musisz żyć nim: „Być może nasze cierpienia są największą tajemnicą bytu?” (Olha Chorużyńska, żona Iwana Franki). – Kochaj swoją pamięć kochania, bo kochanie to wszystko: „Czyż niepowtarzalne można powtórzyć?” (Lina Kostenko). – Nasze nędzne życie jest podobne do cienia, do prochu i tak krótkie, że, chcesz tego czy nie, pierwsze kroki, nadają poetyckim tekstom szczególny metaforyczny odcień i artystyczny koloryt. Szczególnie zapamiętały się Olha Kycia, Anna Slezina, Iryna Czupryna, Anna Hubina. Rozdział „Debiut” jest reprezentowany przez utwory pięciu autorów. I wszyscy oni zasługują na najlepsze słowa wsparcia. Są to Sofija Kowal, Taïsija Kowalewśka, Anastasija Kondratowa, Marija Chatowa, Anhelina Zadwerniak. Tak trzymać. Droga do uznania jest długa, ciernista, czasem pełna intryg. Życzmy młodym pisarkom sukcesów twórczych i by nie zapominały, że wasze słowo uosabia wolnego ducha, wolność i los Ukrainy. A dalej, dalej – nowy numer czasopisma i znów będą brzmieć Leleczki i Leleczanki. Bezkresny cud nowej literatury w książęcym Kijowie. Wszystkim za wszystko dziękuję! I na koniec „leleczka” od Serhija Martyniuka: Moja Ukraino! Buduj-muruj świat, w którym nie ma moskala. Nie daj się oszukać znowu! Swiatohor LELEKO
Tłumaczenie maszynowe
„Literacki Panteon Ukrainy. Kijów”. Główna bohaterka i prowadząca Alina Szewczenko. Poetka, pisarka, redaktorka, składaczka. Bez niej już nie sposób wyobrazić sobie wszystkich tych nowych czasopism i antologii. Jak mówi się: „Dolą myślom, a słowo kwitnie”. I słowo nowe, ambitne, o smaku wojny i wiary w Zwycięstwo Ukrainy. 27 czerwca, w przeddzień 30. rocznicy Konstytucji Ukrainy, w przytulnej bibliotece na Obołoni w Kijowie odbyło się spotkanie autorów i autorek almanachu „Koło młyna”. Almanach – unikalny zbiór utworów na tematykę wiejską. „PANTHEON” – antologia poezji i prozy XXI wieku. A wisienką na torcie święta słowa – „Aleksandryjski Majak”, czasopismo literacko-artystyczne. Wystąpienia jasne, piękne, niezwykłe, różne, niesamowite, pełne uczucia, wzniosłe. Autorki buntowniczki, i miejscami poezja trafnie oddaje myśl, tchnąc głębokim sensem i sprawiając, że słowo dotyka duszy. Na każdy gust poezja i proza. Każdy ma swoją porę i własny styl. I oto rodz-
Tłumaczenie maszynowe
Michajło SOROKA
Na okładce książki – twarz mojej koleżanki z roku, znana mi jeszcze ze studenckich czasów. Olha Kobec nazwała swoją książkę „Z otwartą przyłbicą”. Komuś ta nazwa może się wydać nieco pretensjonalna. Ale nie tym, którzy znają autorkę, jej życiową drogę, jej działalność dziennikarską, społeczną i polityczną. Idzie przez życie z odsłoniętą twarzą, nie ukrywa swoich zamiarów, broni swoich otwarcie proukraińskich poglądów. Świadczą o tym nie tylko strony jej książki, napisane w naszych czasach, lecz także publikacje Olhy z tamtych lat, kiedy po ukończeniu uniwersytetu trafiła do prasy ukraińskiej.
*** Każdy z nas, oczywiście, wtedy marzył o tym, by po wydziale dziennikarstwa dostać szansę pracy w ogólnoukraińskich lub kijowskich mediach. Nie tylko marzył, ale i na ostatnich latach studiów torował ścieżki do stołecznych redakcji, by tam zwrócić na siebie uwagę. Ołena… ani słowa więcej — Olha Kobeć już od pierwszego roku obrała kurs na „Młodź Ukrainy”. I tam, jak wtedy mówiono, zarekomendowała się. Wzięto ją do działu listów, kierowanego przez Borysa Hyczka. W latach siedemdziesiątych „Młodź Ukrainy”, podobnie jak kijowska obwodowa „Młoda Hwardia”, cieszyły się popularnością. Wystarczy powiedzieć, że pierwsza z nich miała milionowy nakład. W niej, według słów Olgi Kobeć, z powodzeniem pracowała plejada znakomitych dziennikarzy – Anatolij Krasljanski, Hryhorij Filipczuk, Iwan Lepsza, Wołodymyr Kołomijec, Anatolij Drahomyrecki, Wołodymyr Bilkej, Fedir Zubanycz, Anatolij Hryceńko, Wasyl Iwanyna, Walentyna Skoropadska, Oksana Melnyczenko, Mykoła Chrijenko… A w „Młodej Hwardii” brzmiały nazwiska Myhajła Słaboszpyckiego, Hryhorija Krymczuka, Mykoły Sławynskiego, Kateryny Motrycz, Tamary Chruszcz… Olga Kobeć nie zagubiła się w tej konstelacji młodych dziennikarskich talentów. „Kochano mnie w tej gazecie”, – pisze ona w swojej książce, dodając, że uważa pracę w „Młodzi Ukrainy” za najlepsze lata swojego życia. Prawda, pojawiały się różne sytuacje, głównie z tego powodu, że słowo dziennikarskie było wtedy pod czujnym okiem cenzury. Dochodziło, jak wspomina, nawet do absurdalnych oskarżeń. Oto chociaż jeden z przypadków. Gdzieś Olga wyczytała, że „w tym sezonie w Paryżu modnie jest ubierać się w odzież w żółto-niebieskich barwach”. Bez cienia złego zamiaru zrobiła notatkę na stronę gazetową „Czajka” o modnych tendencjach w różnych krajach świata, w szczególności o tym, że w Paryżu lubią żółto-niebieskie zestawienia. Jakież było jej zdziwienie, gdy zadzwonił wewnętrzny telefon od redaktora: „Proszę wejść!” Wszedłszy do gabinetu redaktora, Olga zdziwiła się jeszcze bardziej: siedział nadąsany, widać było, że jest bardzo rozdrażniony. „Co pani napisała?!” – zapytał i podał jej notatkę o modzie w świecie. Przeczytała ją bardzo uważnie, spodziewając się jakiegoś błędu ortograficznego, ale niczego nie zobaczyła. „I nie rozumie pani, co to oznacza?” – zapytał redaktor. „A co to oznacza?” – z oburzeniem zapytała Olga. Redaktor spojrzał na nią nieco spokojniej: „Gdzie pani kończyła szkołę?”. „Na Winnicczyźnie”. „Żeby pani już nigdy nie używała takich słów. To nacjonalistyczne hasła”. Tym razem dla Olgi skończyło się na rozmowie z redaktorem… Gazeta „Wieczirnyj Kyjiw”, w której redakcji autorce wspomnień przypadło osiem lat pracy jako korespondentce działu literackiego, również miała wielkie nakłady i szeroką popularność. Karty książki zawierają szereg epizodów z ówczesnego życia dziennikarzy „Wieczorki”. W niej także nie brakowało ostrych sytuacji. Zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, że były to burzliwe lata osiemdziesiąte, druga połowa których upłynęła pod hasłem pierestrojki i głasnosti. Jedna z takich sytuacji dla Olgi Kobeć wiąże się z Młodzieżowym Teatrem Lesia Tanjuka. Wystąpiła wtedy w obronie bardzo popularnego w owych latach teatru, który dawał przedstawienia na scenie ówczesnego domu kultury „Metrobud” z obietnicą, że przekazany mu zostanie nowy lokal teatralny, w którym w swoim czasie pracował Les Kurbas ze swoim słynnym teatrem „Berezil”. Tanjukowi, zdaniem Olgi, bardzo ważna była idea odtworzenia w Kijowie widocznego śladu artysty zamęczonego przez stalinowski totalitaryzm. Ale to, jak się okazało, był ten pretekst, który pod koniec 1987 roku stworzył niewyobrażalne trudności dla Tanjuka: w starym lokalu nie pozwalano mu już pracować, a w nowym jeszcze nie mógł grać, bo trwał nieskończony remont i nie było sceny. Zatem była to sztucznie wytworzona przez władzę sytuacja. „Bardzo chciałam pomóc Lesiowi Stepanowyczowi – pisze Olga Kobeć w swojej książce – bo widziałam, że za nim stoi prawda. Na jednym ze spotkań zaproponowałam mu swoje wsparcie”. Wybitne postacie kultury i sztuki podpisały wtedy list w obronie teatru i jego kierownika. A Olga zaproponowała, by na poparcie listu zastosować niestandardowy ruch – zaprosić redakcję „Wieczirnyj Kyjiw” do teatru. W gazecie w tym czasie odbyło się już kilka akcji, zatytułowanych „Dzień „Wieczirnyj Kyjiw” w kolektywie pracy”. Czemu by nie zrobić tego w teatrze i potem wynieść „na wierzch” wszystkie jego problemy. Przecież to w duchu „pierestrojki i głasnosti”. I takie spotkanie się odbyło. Na jego podsumowanie Olga napisała analityczny materiał „Teatr w rusztowaniu”, w którym wskazywano na głównego winowajcę wszystkich problemów – miejski komitet partii. Ale nie został on opublikowany. I ta historia z Teatrem Młodzieżowym, jak i szereg innych sprawiły, że Olga Kobeć zrozumiała, iż jej osoba nie jest w redakcji pożądana. „Ta „Wieczirka”, która zdobyła szaloną popularność, zaczynając od nakładu około stu tysięcy egzemplarzy, a pod koniec lat 80. ukazywała się już w nakładzie pięciuset tysięcy, coraz bardziej stawała się nie moją gazetą”. Olga intensywnie szukała nowej pracy i wkrótce zaczęła pracować w innej redakcji. Nie zamierzamy w tej recenzji opowiadać o wszystkich etapach w dziennikarskiej karierze i działalności społecznej autorki książki „Z otwartym przyłbicą”, ale o jej pracy w nowej redakcji, w czasopiśmie „Pamiątki Ukrainy”, krótko wspomnimy. Pod koniec lat 80. to wydawnictwo wyróżniło się w ukraińskim społeczeństwie. Początkowo był to kwartalnik, który w 1991 roku stał się dwumiesięcznikiem, a w sierpniowym numerze ogłoszono, że w następnym, 1992 roku stanie się miesięcznikiem. Oprócz tego dwa razy w miesiącu ukazywać się będą „Starożytności”. Przy tym nie było mowy ani o rozszerzeniu etatów, ani o podwyżce pensji: „O tym było niezręcznie mówić! Pracowaliśmy dla ludzi, dla idei!” Jego redaktor i niewielki zespół redakcji główną rolę przypisywali pracy oświatowej: ludzie powinni wiedzieć wszystko, co wcześniej było zakazane. Tej idei służyły nie tylko sam czasopismo i „Starożytności”, lecz także liczne dodatki do czasopisma, zakładki, kalendarzyki, które potem masowo rozdawano na różnych akcjach jako reklamę wydawnictwa. Jedną z takich akcji stał się dobroczynny wieczór w Kijowie, w przepełnionym Pałacu „Ukraina” pod nazwą „Przodkowie patrzą nam w oczy”. Olga pisze o nim jako o jednym z najbardziej pamiętnych wydarzeń w swoim życiu. Była scenarzystką i jedną z głównych organizatorek tego wieczoru. Za salę odpowiadał jej mąż, znany dziennikarz, w owym czasie również współpracownik „Pamiątek Ukrainy” Wasyl Marusyk. Wieczór zakończył się występem rodaków Wasyla, chóru z prykarpackiej wsi Bełełuj, który po raz pierwszy na tej scenie wykonał wówczas jeszcze hymn narodowy, nie państwowy, „Ще не вмерла Україна”. Według wspomnień Olgi, obecni na sali prawie każdy numer wstawali, a tutaj po prostu zamarli – hymn, zakazany przez sto lat, prześladowany, zabrzmiał z najwyższej państwowej sceny Ukrainy jak grom z jasnego nieba. Sukces był niewiarygodny! Sala klaskała, płakała, śmiała się i łkała, nieustannie rozlegały się okrzyki „brawo”… Do proklamowania Niepodległości Ukrainy zostało jeszcze ponad pół roku”.
*** Na pierwszej stronie swoich wspomnień, we „Wstępie”, autorka pisze, że ta książka jest owocem jej wieloletnich rozważań o Czasie i o sobie, o przeznaczeniu człowieka i o własnej misji w życiu, o sukcesach i porażkach, o losach ludzi, z którymi przecinała się w życiu, o błędnych sądach i olśnieniach, o wartościach, które okazały się niezniszczalne i ujawniły się w odpowiednim momencie, jak portretowy kontur
Olga Kobeć na prezentacji książki, na starym zdjęciu. Znaczna część jej książki poświęcona jest ludziom, z którymi krzyżowała się życiowa ścieżka Olgi i którzy niewątpliwie wpłynęli na jej światopogląd, kształtowanie stanowisk i wartości, utwierdzenie przekonań. Przeczytałem o nich z szczególnym zainteresowaniem, bo mowa o ludziach dobrze znanych w naszym społeczeństwie, głęboko wykształconych, wysokiej kultury moralnej, prawdziwych ukraińskich patriotach, prawdziwych nosicielach ducha narodowego. Wyróżnię kilku z nich. Wasyl Łisowyj. Zapamiętaliśmy go jeszcze z wykładów w pierwszym semestrze pierwszego roku. I nie tylko dlatego, że czytał nam trudny przedmiot – logikę, ale także dlatego, że zarówno na wykładach, jak i po nich starał się pomóc nam lepiej ją zrozumieć. Ale, jak się okazało, nie tylko logikę formalną. „Wasyl Semenowycz – jak twierdzi Olga (a my, jej współstudenci, to potwierdzamy) – pragnął obudzić w naszych duszach wątpliwości, zrozumienie tego, że może istnieć i inna myśl, odmienna od oficjalnie przyjętej, lecz nie może to być powodem do prześladowań. W „Wspomnieniach” o tym okresie swojego życia Wasyl Semenowycz pisze, że przyglądał się studentom, by znaleźć jednego lub dwóch, zdolnych ze względu na cechy moralno-psychiczne rozpowszechniać samizdat. I jednego z nich udało mu się znaleźć: był nim Wasyl Owsijenko, nasz współstudent, tylko z wydziału filologii. Ja też go znałam – przez moją dobrą przyjaciółkę, filolog, jego koleżankę ze studiów Tamarę Humeniuk (późniejszą znaną dziennikarkę telewizyjną Tamarę Chruszcz). I to właśnie on dał nam później do czytania ten sam samizdat” (dodam do słów Olgi, że i autor tych wierszy miał możliwość w latach studenckich czytać potajemnie przekazywaną mu przez Wasyla Łisowego w korytarzach biblioteki uniwersyteckiej ówczesną literaturę samizdatową, począwszy od fundamentalnej pracy Iwana Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja”). Kończąc swoje wspomnienia o naszym niezapomnianym wykładowcy,
znanego ukraińskiego filozofa, wieloletniego więźnia sowieckich więzień i łagrów Wasyla Semenowycza Lisowego, Olha Kobec podkreśliła zbieżność jego pracy z głównymi nurtami życia społecznego ukraińskiego narodu, obecnymi w jego czasach… Przeszedł ciężką, pełną prawdziwej tragedii drogę uczonego i myśliciela, któremu władza zabraniała myśleć i zajmować się nauką. „Cóż może być tragiczniejszego? A jednak jego praca okazała się owocna. Jego idee podchwyciły tysiące ludzi, żyją one w tych, którzy stali na Pomarańczowym Majdanie, którzy wyszli na Rewolucję Godności i którzy dziś bronią Ukrainy przed rosyjskim agresorem na froncie”. Oleg Babyszkin. Pisząc o Olegu Kindratowyczu, autorka przede wszystkim zwraca uwagę na założony przez niego w drugiej połowie lat 60. na wydziale dziennikarstwa literacko-artystyczny kołNo, to. Uczestniczenie w „kółku profesora Babyszkina” było interesujące i prestiżowe. Po pierwsze, sam wykładowca był po ludzku pociągający. W tym czasie był to pięćdziesięcioletni mężczyzna, który nie wyróżniał się ani wzrostem, ani budową ciała, ale władał ogromną wiedzą, miał wielkie doświadczenie życiowe, a mimo wszystko był niezwykle przystępny, prosty w rozmowie. Po drugie, do „kółka Babyszkina” należał studencki kwiat nie tylko naszego roku, lecz także niektórzy ze starszych roczników. A po trzecie, Oleg Kindratowycz, w przeciwieństwie do wielu innych wykładowców, lubił studentów, szczególnie nas, swoich członków kółka. Olha w swoich wspomnieniach przypomina liczne „wyjazdowe” posiedzenia kółka, także podczas wędrówek po różnych zakątkach Ukrainy – na Czernihowszczyznę, do Dowżenkowej Sosnicy, po Bukowinie, Wołyniu, Zakarpaciu, Lwowszczyźnie, Kijowszczyźnie. Był dla nas pierwootwieraczem, dał nam impuls do studiów naukowych, zaszczepił miłość do ukraińskiej historii, kultury, sztuki wielu z nas. Jeden wymowny przykład: studenckie referaty Larysy Kysil (po ślubie Briuchowecka) z czasem przerodziły się w jej gruntowne badania z historii ukraińskiego kina, które stały się chyba jedynym źródłem do jego studiowania. Warto spojrzeć na dorobek profesora O. K. Babyszkina z wysokości naszych czasów, pisze autorka, i zauważymy, że nie było u niego „przechodnich” tematów, a nazwiska, którym poświęcał swoje badania naukowe, były znaczące dla Ukrainy. Oleg Babyszkin był tym człowiekiem, który kształtował przyszłą przestrzeń kulturalną i informacyjną Ukrainy. Iwan Hončar. Swoje wspomnienia o słynnym rzeźbiarzu, grafiku, etnografie, kolekcjonerze autorka zaczęła od dnia, w którym po raz pierwszy przekroczyła próg jego niezwykłego muzeum. Pobywa-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ła w nim razem z innymi członkami kółka Olega Babyszkina. „Przypominam sobie, że było nas dużo jak na takie pomieszczenie i szliśmy ciasnymi pokoikami, całkowicie zastawionymi różnymi eksponatami. Nie było jak się obrócić, brał strach, że czegoś nie usłyszymy z tych opowieści, które prowadził sam Iwan Makarowycz, bo on szedł przodem, a my tłoczyliśmy się z tyłu. Mnie zaś przez cały czas dokuczała myśl: no dlaczego taki ciasny jest ten muzeum… Pamiętam tę nieco tajemniczą intonację, z którą Oleg Kindratowycz zapraszał do muzeum, mówiąc, że jeśli nie pójdziemy z nim, to nigdy więcej nie zobaczymy tego prawdziwego cudu… Nie mówiono, że muzeum jest zakazane lub prześladowane. Po prostu Iwan Makarowycz opowiadał, zachwycając się sam każdym swoim eksponatem”. Miną lata, a Olha, pracując w redakcji „Weczirniego Kyjewa”, spróbuje wesprzeć muzeum, podnieść problem jego rozszerzenia. Ale redaktor gazety ostudził jej zapał: mówiąc, że ten temat trzeba uzgodnić w miejskim komitecie partii. A tam powiedzieli, że ten temat nie jest wart gazetowej szpalty. Jak to nie jest wart? Przecież chodzi o zachowanie prawdziwych skarbów. „Naród powinien o nich wiedzieć. Trzeba stworzyć muzeum”. Jednak idea publikacji została odrzucona. Muzeum na ulicy Ławrskiej zostało otwarte dopiero po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy. Olha utrzymywała twórcze i ludzkie więzi z Iwanem Makarowyczem Honczarem do ostatnich dni jego życia. „Możliwe, że nie są zbyt ważne moje wspomnienia dla wyrzeźbienia jego portretu, ale chciałam pokazać, jak on wpływał na społeczeństwo w całości, jak on, w końcu, przygotowywał je, by stało się takim, jakim ono, to społeczeństwo, sformułowało ideę niepodległości Ukrainy”. Mykoła Pławjuk. Autorka poznała go, kiedy w 1992 roku zaproponowano jej zostać współpracowniczką nacjonalistycznego tygodnika „Ukrajinśke słowo”, który miał wtedy wyjść w Kijowie. Wspomina, że spotkał ją wtedy postawny mężczyzna z ostrym, przenikliwym, zdawało się, do samej duszy spojrzeniem. Nie opowiadał o swoich sukcesach na niwie zamorskich krajów i w ogóle nie mówił o sobie. On myślał na oczach u rozmówcy i tym zachwycał – procesem współtworzenia… Uderzało nie to, jak on mówił, – a co. To była konkretna analiza sytuacji politycznej, to był pogląd człowieka, który głęboko rozumie procesy społeczne, do subtelności zna środowisko polityczne i prawa życia politycznego. Olha Kobec nazwała swoje wspomnienia „Dziesięć lat obok Mykoły Pławjuka”. Te wspomnienia są cenne tym, że przedstawiają niedostatecznie znaną na Ukrainie postać. Właśnie jemu, ostatniemu Prezydentowi Państwowego Centrum Ukraińskiej Republiki Ludowej na wygnaniu, przypadło przekazać swoje pełnomocnictwa ogólnonarodowo wybranemu Prezydentowi Ukrainy Łeonidowi Krawczukowi. Wielu polityków wątpiło w słuszność takiego kroku Mykoły Pławjuka, ale on niezmiennie odpowiadał im: ta decyzja była słuszna, ponieważ dwóch niepodległych Ukrain nie może być. Wiaczesław Briuchowecki. Wspomnienia o nim Olha nazwała „Z kohorty romantyków życia”. „Odkąd znam Wiaczesława Stepanowycza (a znam ze studenckiej ławy), nie przestaję dziwić się jego umiejętności bycia wiernym młodzieńczym ideałom i marzeniom, z jednej strony, a z drugiej – umiejętności wytrwałej, katorżniczej pracy, aby je osiągnąć”. Autorka wyróżnia jego dążenie do samodzielnego dotarcia do pierwowzorów, do samej istoty problemów. Przesiadywał w studenckiej bibliotece wszystkie wieczory, a bardzo szybko jako rzetelny student, otrzymawszy dostęp do księgozbiorów biblioteki Akademii Nauk, zdołał zestawić to, o czym mówiono na wykładach, z tym, co naprawdę pisano w bezlitośnie krytykowanych w radzieckiej nauce i prasie utworach. Wiaczesław po ukończeniu uniwersytetu trafił, według wyrażenia autorki, w taką „beczkę prochu”, jak „Literaturna Ukrajina”, a z niej „poszedł w naukę”, i po zdobyciu stopnia naukowego zaczął wykorzystywać każdą możliwość, aby bronić ukraińskiego słowa, naszej duchowości, dostarczyć ludziom nową informację, nowe poglądy. Olha wspomniała w książce o aktywnym i godnym udziale Wiaczesława Briuchoweckiego, jednego z założycieli i twórcy pierwszego Statutu Ludowego Ruchu Ukrainy, w niezwykle popularnych telewizyjnych debatach z sekretarzem ds. ideologii KC Komunistycznej Partii Ukrainy, przyszłym ogólnokrajowo wybranym Prezydentem Ukrainy Łeonidem Krawczukiem. Te dialogi weszły do historii jako wybitne zjawisko ówczesnego życia społecznego, gdzie po raz pierwszy komunistycznego ideologa zmuszono do publicznego dyskutowania na tematy naruszania przez radziecki reżim wolności myśli, słowa, przekonań, wolności tworzenia organizacji społecznych. I, oczywiście, nie mogła nie wyróżnić w biografii Briuchoweckiego jego idei odrodzenia Akademii Kijowsko-Mohylańskiej oraz wcielenia jej w życie. Zrealizował to w najlepszy sposób. Według przekonania autorki, przede wszystkim dlatego, że Briuchowecki od samego początku opracował słuszną koncepcję, która polegała na tym, że to ma być uniwersytet nowego typu, który byłby pozbawiony wad radzieckiego szkolnictwa wyższego. Pomnik Ołeny Telihy. Anatolij Matwijenko. O nim autorka pisze jako o jasnym człowieku, który pozostawił po sobie wiele dobrych uczynków, a w jej życiu odegrał szczególną rolę. W pierwszych latach niepodległości Ukrainy była to zauważalna postać na ukraińskiej scenie politycznej. W grudniu 1999 roku Matwijenko stanął na czele Ukraińskiej Partii Ludowej „Sobór”, której członkiem prezydium była Olha Kobec. Wybory parlamentarne 2002 roku okazały się dla nowo utworzonej partii sukcesem. Przypomnijmy: Blok Julii Tymoszenko, do którego wszedł „Sobór”, otrzymał wystarczającą liczbę miejsc w parlamencie, aby weszli także członkowie „Soboru”. Ale nowe zjednoczenie partyjne, według słów Olhi Kobec, okazało się katastrofalne i dla partii, i dla samego A. Matwijenki. W partii wybuchł wtedy kryzys polityczny i organizacyjny. „I właśnie w tym momencie – pisze autorka – nadeszła moja kolej, by zostać deputowaną ludową Ukrainy”. Wspomina, jakie batalie wytrzymywał A. Matwijenko w rozmowach z J. Tymoszenko oraz niektórymi innymi kierownikami „Batkiwszczyny”, którzy ostro występowali przeciwko Olhi Kobec, członkini OUN, i nie chcieli dopuścić jej do złożenia przysięgi, ponieważ ona jasno i konsekwentnie potępiała zdrajców i na wszelkie sposoby wspierała A. Matwijenkę. Bardzo ciężko przeżył kryzys w partii i napisał wniosek o dymisję ze stanowisk zarówno jej przewodniczącego, jak i Przedstawiciela Prezydenta Wiktora Juszczenki na Krymie. Pod koniec wspomnień o nim autorka odnotowuje jego uczciwość, przyzwoitość, otwartość, umiejętność doceniania ludzi, miłość do Ukrainy, państwowotwórcze podejście w zatwierdzaniu i bronieniu tych czy innych decyzji.
*** A jednak na stronach książki szczególnie wyróżniają się materiały poświęcone wybitnej ukraińskiej poetce, publicystce, działaczce OUN, bojowniczce o niepodległość Ukrainy Olenie Iwaniwnie Telidze. Zostały one wydzielone w osobny rozdział – „Olena Teliha. I pomnik powstał”. Autorka rozpoczyna ten rozdział słowami o tym, że kiedy ma ciężko na duszy, przyjeżdża do tego pomnika, kładzie u jego podnóża kwiaty, mości się na jednej z najbliższych ławek i uważnie wpatruje się w monument. I za każdym razem dziwi się artystycznej doskonałości rzeźby. Olena Teliha jawi się niczym nieprzerwane, promienne źródło. „A ja siedzę przy monumencie i wszystkie marności dnia stopniowo odchodzą w obliczu wieczności, utalentowanie uchwyconej przez rzeźbiarzy (Ołeksandrę Ruban i Wiktora Łypowkę. – Red.) i odlanej w brązie. A doprawdy: czym są nasze codzienne kłopoty i niepowodzenia, przykrości i smutki w świetle tego blasku, którym otoczona jest Olena Teliha? Jej duchowa istota przezwyciężyła wszystko: i rozpacz, i zniewagi, a nawet śmierć z rąk jednego okupanta, i próby wymazania jej z pamięci własnego narodu – drugiego”. Oldze Kobec przypada wiodąca, wręcz decydująca rola w tym, aby ten pomnik w Babim Jarze powstał. Ile lat na to poszło? Dziesięć? Ależ nie. Dziesięć lat – to tylko od pomysłu, skonkretyzowanego w jej poselskim apelu do Prezydenta Wiktora Juszczenki. A jeszcze przedtem było dziesięć lat prób uwiecznienia pamięci Oleny Telihi poprzez wzniesienie w Babim Jarze niewielkiej świątyni, kościółka lub kaplicy, gdzie można by nie tylko odbywać wiece, wspomnienia, ale i nabożeństwa, dokąd mógłby wejść każdy, kto wie o ofiarnym czynie Oleny Telihi w imię Ukrainy, i postawić świecę pamięci. A jeszcze było pięć lat, odkąd 21 lutego 1992 roku Olga po raz pierwszy przyszła w to miejsce. Tego dnia miało odbyć się ustanowienie Krzyża Pamięci Oleny Telihi i jej poległych przyjaciół z rąk nazistów. Ponieważ już w 1993 roku założono Ogólnoukraińskie Towarzystwo Kobiece imienia Oleny Telihi, któremu przewodniczyła Olga Kobec, to właśnie ona i jej siostry w towarzystwie wzięły na siebie kłopoty związane z uczczeniem pamięci i popularyzacją imienia wielkiej ukraińskiej poetki i patriotki. Jeśli chodzi o pomnik Oleny Telihi i kaplicę św. Oleny, to idea ta po raz pierwszy wybrzmiała w czasie przygotowań do obchodów 90-lecia od dnia urodzin „poetki ognistych granic” na jednym z posiedzeń Zarządu Towarzystwa. Ten zamysł poparł Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy oraz jego ówczesny przewodniczący Jurij Muszketyk, wielu znanych działaczy naszego piśmiennictwa i kultury. W książce Olga Kobec szczegółowo opowiada o tym, jak długą drogę do stworzenia pomnika przyszło od tamtej pory przejść, jakie najróżniejsze, w tym podstępne przeszkody wypadło przy tym pokonać. Na potwierdzenie swoich słów przytacza dużą liczbę dokumentów, apeli poselskich, korespondencji, decyzji urzędowych i kijowskich instytucji. Trzeba było wykazać się nie lada cierpliwością, aby to przeżyć, jak i tytaniczną wytrwałością, aby zamierzone stało się rzeczywistością. Ale mnie szczególnie poraziła w rozdziale o Olenie Telidze i powstaniu w Babim Jarze jej pomnika niewielka publikacja „Niewygłoszone przemówienie”. Szokuje ona samym faktem, że Oldze Kobec nie dano głosu podczas odsłonięcia pomnika 25 lutego 2017 roku. Na wiecu występowali różni ludzie, w tym i tacy, którzy mieli do tego wydarzenia znikomy stosunek lub wcale go nie mieli. A Ogólnoukraińskie Towarzystwo Kobiece imienia Oleny Telihi i jego szefowa Olga Kobec zostali na tej uroczystości zignorowani, podczas gdy właśnie im należy się inicjatywa stworzenia pomnika i niezmierny ogrom wysiłków, aby on wreszcie powstał. W „Niewygłoszonym przemówieniu” jej autorka przytacza słowa z artykułu Oleny Telihi „Sztandary ducha” o tym, że ukraińska sztuka musi dbać, aby panowała w niej „nie słodka czułostkowość nad samym sobą, a wielka męska miłość do swojego narodu, do swojej przeszłości, do swojego ludu i do wszystkiego, co wielkie i szlachetne, przede wszystkim do swoich bohaterów, których tak długo prześladował i przemilczał wróg”. Są na stronach książki i publikacja „Postscriptum. Na odsłonięcie pomnika Oleny Telihi 25. 02. 2017 r.”. Kończy się ona tym, że Olga Kobec wybacza „działaczom”, którzy odsunęli ją, nie udzielili jej głosu, bo najważniejsza nie jest jej osobista przykrość czy zniewaga całego Towarzystwa imienia Oleny Telihi. „Zapomną się ci, którzy występowali czy nie występowali, ci, którzy popełniali błędy i tak niezdarnie przygotowali odsłonięcie, a pomnik pozostanie. Pozostanie Olena Teliha i jej czyn dla Ukrainy. Sława Ukrainie! Bohaterom sława!”
*** Wiele lat upłynęło od czasu, gdy po ukończeniu Uniwersytetu Szewczenki Olga Kobec przyszła do ukraińskiego dziennikarstwa. Jej imię jest obecnie szeroko znane w naszym społeczeństwie. I nie tylko dzięki licznym publikacjom w wielkonakładowych, popularnych wydawnictwach, gdzie uczciwie, sumiennie i konsekwentnie broniła ukraińskiego słowa, naszej historii i kultury, stawała w obronie sprawiedliwości, ludzkiej godności. Olga przez te lata stała się znaną działaczką społeczną – deputowaną ludową Ukrainy, jedną z założycielek współczesnego ruchu kobiecego w naszym kraju, w tym już wspomnianego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Kobiecego imienia Oleny Telihi oraz nagrody nazwanej imieniem poetki, organizatorką wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych forów dotyczących problemów równości płci. Dlatego jej wspomnienia, eseje, szkice w książce „Z otwartą przyłbicą” – to nie tylko o jej własnej drodze życiowej i twórczej, ale i strony o najnowszej historii Ukrainy. Autorka nie była w niej obserwatorem i świadkiem, a bezpośrednim, aktywnym uczestnikiem wydarzeń, a przede wszystkim głównego z nich – odrodzenia i utwierdzenia niepodległości państwa ukraińskiego. Wybaczcie, szanowny czytelniku, ale nie powstrzymam się od jeszcze jednego odniesienia do stron książki, do słów o pokoleniu lat siedemdziesiątych: „Zaledwie niektórzy z nich, jak Wasyl Owsijenko, pracowali bezpośrednio w kręgu szestdziesiątników i podzielili wraz z nimi ich cierpiętniczy los. Reszta – to niezauważalni wykonawcy, ci, którzy poszli za tymi heroicznymi i płomiennymi, którzy, pokonując narzucone stereotypy i złudzenia, wcielali ich niewiarygodne marzenia o Ukrainie codzienną pracą i własnymi przekonaniami”. Olga Semeniwna Kobec jest jedną z nich. Uważam, że na stronach jej książki czytelnik znajdzie na potwierdzenie tego liczną liczbę wymownych przykładów. A ponadto jestem przekonany, że ta utalentowanie napisana książka – to cenny dokument naszych czasów, dramatycznej, bolesnej, ale i optymistycznej ukraińskiej historii. Jeszcze bardzo żałuję, że wyszła ona w tak znikomym nakładzie.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. „Za co skorodzili spisami moskiewskie żebra?..” Najpierw przypomnę wersy z przełomowego dla Ukrainy wiersza „Czyhrynie, Czyhrynie…” – jedynego napisanego przez Szewczenkę w Moskwie (19 lutego 1844 roku): Za coż borołys my z lachamy? Za coż my rizłys z ordamy? Za co skorodły spysamy Moskewśki rebra?.. Tak więc leksem „skorodły” (bronowali) Szewczenko użył tutaj po raz pierwszy i… nie ostatni, bo po dwóch wersach zabójczo dodał – „i szablamy skorodły”. Wszystko! Więcej to słowo w poezji Kobziarza się nie pojawiło! O wierszu „Czyhrynie, Czyhrynie…”, który otworzył antymoskiewski okres twórczości Szewczenki, pisałem akurat w dniu pełnoskalowej zbrojnej inwazji Rosji na Ukrainę, a w ramach tej publikacji zaznaczę jedynie, że właśnie cytowane wersy usunięto i zbyt długo nie pozwalano usłyszeć ukraińskiemu narodowi. W „Kobziarzu”, wydanym w 1867 roku, w tekście poety dokonano grubiańskiej podmiany – zamiast „moskiewskie żebra” pojawiły się… tatarskie żebra, które, według słów Iwana Dziuby i Mykoły Żułynskiego, „na radość ideologicznym fałszerzom „zadomowiły się” w kolejnych masowych i nawet wielotomowych zbiorach utworów T. Szewczenki”. Robiono to, „aby nie obrazić Moskwy”… „Carze przeklęty, łukawy, aspidzie nienasycony!” Kilka miesięcy później Szewczenko ukończył (8 lipca 1844 roku) w Petersburgu poemat „Sen” (Komedia), po raz pierwszy kładąc odpowiedzialność za niszczenie Ukrainy bezpośrednio na Moskwę – „Moskwa wypaliła”… Wśród przekleństw pod adresem Piotra I, który był dla Kobziarza „carem moskiewskim”, podkreślam tutaj jedno – z użyciem unikalnego obelżywego słowa. Szewczenko włożył je w usta nakaznego hetmana Pawła Połubotka (około 1660 – grudzień 1724), zamęczonego przez Piotra I w kazamacie Twierdzy Pietropawłowskiej: „O, carze podły, Carze przeklęty, łukawy, Aspidzie nienasycony! Coś ty zrobił z kozakami? Błota zasypał Szlachetnymi kośćmi; Postawiłeś stolicę Na ich trupach katowanych!” Chodziło o udział ukraińskich kozaków w budowie Petersburga, kanałów i umocnień. Słowo aspid (haspid) – to samo co czart, diabeł, bies. Te leksemy i pochodne od nich spotykają się w poezjach Szewczenki około 20 razy. Ale zabójczo cięty aspid – tylko w cytowanym fragmencie… Teraz – krótko i tylko w zadeklarowanym kontekście – o współczesnym Szewczence carze Mikołaju I, którego nienawidził, oraz jego żonie Aleksandrze Fiodorownie. Przypomnę, jak u Szewczenki: … Aż oto i sam, Wysoki, gniewny, Występuje; obok niego Caryca/nieboga, Jak opieńka zasuszona, Cienka, długonoga, I jeszcze, na nieszczęście, biedna Chwieje głową. Uderzająca i niepowtarzalna metafora! W innych dwóch przypadkach słowo „opieńki” spotyka się w poezjach Szewczenki w, że tak powiem, dosłownym znaczeniu: „krusz opieńki” i „chodziła po opieńki”… Tak i leksemy „cienka, długonoga” oraz „chwieje głową” użyte zostały przez Szewczenkę tylko w poemacie „Sen”… Przypomnę też takie szarżująco-bezlitosne wersy z poematu: Car cwierka; A dziwo/caryca, Jak ta czapla między ptakami, Skacze, puszy się. Leksemy „czapla” i „puszy się” spotkacie u Szewczenki tylko tutaj… „Zaczaruj mi, wołchwie…” Taras Szewczenko poznał Mychajła Szczepkina w lutym 1844 roku w Moskwie, a jesienią tego samego roku odbyły się występy Mistrza w Petersburgu (zakończyły się 31 października). Poeta bardzo zachwycał się jego grą, co spowodowało napisanie wiersza-posłania „Zaczaruj mi, wołchwie…” (13 grudnia 1844 roku). Szczegółowo o niesamowitej cud-przyjaźni Tarasa Szewczenki i Mychajła Szczepkina można dowiedzieć się z mojej książki, a w kontekście tego artykułu zwrócę uwagę jedynie na pierwsze wersy wiersza, w których jeden raz w poezjach Kobziarza użyto dwóch słów, a mianowicie: „wołchwie” i „zapieczętował”: Zaczaruj mi, wołchwie, Przyjacielu siwowłosy! Ty już serce zapieczętowałeś, A ja jeszcze się boję. Oto jaki jasny starosłowiański obraz wołchwa wywołał w wyobraźni poety artysta – wróżbita, czarodziej, który może nawet przebywa w kontakcie z Wyższą siłą, umie odgadywać wolę Boga. Już pierwszym wersem słynnego wiersza poeta jakby przyznaje się do tego, że wielki artysta już zaczarował, czyli zauroczył, porwał go, wpłynął na niego swoimi ludzkimi czarami i czarami swojego talentu. Ale, ale… Wczytajmy się w analizę wybitnej językoznawczyni i literaturoznawczyni Nadiji Sołohub, która szczególnie uważnie wyodrębniła i lapidarnie w pełni odkryła wspomniany pierwszy wers poezji Szewczenki w eseju „O historii wyrażenia „Zaczaruj mi, wołchwie””: „Nie zaczaruj mnie (czyli zaurocz grą), a zaczaruj mi, czyli „powróż mi, odkryj tajemnicę przyszłości, powiedz, co robić” – z tymi słowami zwraca się T. H. Szewczenko do przyjaciela… Wyrażenie Szewczenki… odnawia się, rodzi nowe skojarzeniowe związki, nabiera nowych autorskich odcieni. „Odkryj mi tajemnicę swojego czarowania – swojej twórczości” – tak trzeba rozumieć ją”. Idziemy dalej. Co jest zawarte w fundamentalnej, kluczowej metaforze, która naświetla różność, odrębność cudownych światów artysty i poety – „serce zapieczętował”? Wyczerpującej, jasnej interpretacji dotąd nie ma. Twierdzono, że „chodzi o realistyczne, pozbawione złudzeń nastawienie Szczepkina do życia i ówczesnej sytuacji społecznej w Imperium Rosyjskim”. Wtedy wychodzi na to, że Szewczenko, który już napisał „Czyhrynie, Czyhrynie...”, „Rozrytą mogiłę” i poemat „Sen”, „bał się” realistycznie i bez złudzeń spojrzeć na współczesne mu carskie imperium? Literaturoznawca Łeonid Biłecki wyrażał opinię, że Szewczenko miał na myśli „odalienie i wyniosłą obojętność Szczepkina wobec ukraińskiej kwestii narodowej i wobec Ukrainy”. W tak ostre sformułowanie z ust zakochanego w Szczepkinie Szewczenki uwierzyć nie sposób. Wszakże oczywiste jest, że Mychajło Semenowycz był dość daleki od bolesnych trosk Szewczenki o rodzime Słowo jako rdzeń samozachowania i odrodzenia narodu. Zatem, moim zdaniem, Szewczenko od razu poczuł i zrozumiał, że bezgranicznie dobry, ludzki i sumienny artysta w końcu „zapieczętował” swoje serce przed zdecydowaną, radykalną walką z niesprawiedliwością społeczną i narodową, a poeta akurat bał się w ten sposób swoje serce „pochować”. Na potwierdzenie przytoczę słowa Mychajła Szczepkina z listu do Ołeksandra Hercena, napisanego jeszcze we wrześniu 1853 roku, o których Szewczenko oczywiście nie miał pojęcia: „Historii nie popchniesz, ona idzie za swoimi nieznanymi człowiekowi prawami… Co się tyczy równości, to na to może ci służyć odpowiedzią cała przyroda: w niej nie ma w niczym równości, a między tym wszystko w pełnej harmonii. Zostawcie świat rosnąć za swoimi naturalnymi prawami, i pomagajcie jego wzrostowi rozwojem w człowieku moralnego uczucia, siejcie myśl, a nie podlewajcie krwią”. Jak wiadomo, Szewczenko nazywał artystę bratem i zwracał się do niego z historycznie ważną radą-pytaniem: Stańże bratem, choć oszukaj, Powiedz, co robić: Czy modlić się, czy smucić, Czy ciemię rozbić??! Jednak, jak mądrze wywnioskował Iwan Dziuba, wybór już dokonany: jeśli już „ciemię rozbić”, to o imperialno-samodzierżawny mur nieprawdy i ucisku. A właśnie jego pytania do „przyjaciela siwowłosego” (czy i do siebie samego? – w tym niepowtarzalność, osobliwość pytań Szewczenki) mają chyba odkryć złożoność, a zarazem i nieuchronność wyboru. T. Szewczenko. Autoportret. 1845 r.
„Bo wy sami nie wiecie, co carzątka czynią…” Jakże my w pełni nie dostrzegliśmy, że Taras Hryhorowycz podarował potomnym takie tylko raz użyte precyzyjne i uderzające słowo – carzątka?! Jakby wiedział, że właśnie one zawładną ukraińskim społeczeństwem, przebijając wielokrotnie na wylot jego narodową całość i moralność swoją nienasyconością, korupcyjnością, bezradnością, nieodpowiedzialnością, duchową prymitywnością, moralną nędzą, swoim umysłowym ubóstwem… Takie sobie „carzątka narodu”… Słowa, które wyniosłem w nagłówek, wzięte są z historycznie wybitnego wiersza „Chołodnyj Jar” (17 grudnia 1845 roku), w którym gniewno-satyryczny zwrot Szewczenki do zdenacjonalizowanego ukraińskiego ziemiaństwa nabiera nowej demaskatorskiej, aż do sarkazmu, konkretności, związanej z wydarzeniem historycznym i złowrogą postacią: Nie chowajcie, nie depczcie Świętego prawa, Nie nazywajcie wielebnym Okrutnego Nerona. Nie sławcie się carską Świętą wojną. Bo wy sami nie wiecie, Co carzątka czynią. A krzyczycie, że niesiecie I duszę i skórę Za ojczyznę!.. Na Boga, Owcza natura; Głupi szyję podstawia I nie wie za co! Och i Szewczenko! Trzeba było tak elitarnych ukraińskich nieuków, którzy uważali się za skrajnie wykształconych, wbić w ich owczą nieudolność, ograniczoność i wdzięczne beczenie o cudzą „ojczyznę”… W akademickim Słowniku języka ukraińskiego rzadka jednostka językowa interpretowana jest właśnie według przytoczonych wersów z „Chołodnego Jaru”: „Carzątko – lekceważąco. Zdrobn. od car”. Czyli nawet nie carskie dziecko, a takie sobie nikczemne carzątko, w liczbie mnogiej – jeszcze marniejsze... Ale w sumie swojej nikczemności śmiertelnie niebezpieczne dla państwa… „Jeszcze był wtedy… Ot jak na złość…” Wspominając na Kosaralu o pobycie w Wilnie w hipostazie kozaczka ziemianina Pawła Engelhardta (koniec 1829 – początek maja 1831), Taras Szewczenko napisał (orientacyjnie we wrześniu–grudniu 1848 roku) wiersz, który zaczynał się tak: W Wilnie, grodzie przesławnym, To zdarzyło się niedawno, Jeszcze był wtedy… Ot jak na złość Nie wcisnę w wiersz tego słowa… Wtedy zdrowy/przezdrowy Zrobili z niego lazaret, A bakałarzy rozpędzili… Nie zagłębiając się w pełną zwrotów akcji poezję, zahaczę tylko o wers, wyniesiony w nagłówek tego artykułu. Oczywiście, przyciąga rzadkie słowo „wcisnąć” (ukr. wbhata), czyli wtłoczyć, wepchnąć, które w odniesieniu do naszego zainteresowania wyjaśnia się jeszcze dokładniej w Słowniku języka ukraińskiego: „Z trudnością umieszczać cokolwiek w miejscu o ograniczonym rozmiarze (o napisanym)”. Poeta w ogóle przyznał – „nie wcisnę”. Więc jakie dokładnie słowo miał na myśli Taras Hryhorowycz? Oczywiste, że chodziło o słowo „uniwersytet”. Wszak Uniwersytet Wileński został zamknięty przez rząd carski 1 maja 1832 roku za udział studentów w powstaniu narodowowyzwoleńczym 1830–1831 lat. Zachowano jedynie wydział medyczny – w wierszu Szewczenki – „lazaret”, a „bakałarzami” poeta nazywał studentów. Między innymi, oba słowa użyte są tylko w tym wierszu… W utworach poetyckich Tarasa Szewczenki w ogóle nieobecny jest leksem „uniwersytet”… P. S. Moim zdaniem, akcentowanie rzadkich leksemów w poezji Tarasa Szewczenki ujawnia niemało przeinteresujących niuansów jego twórczości. _________________ 1 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Przyszło się napić z moskiewskiej czaszy moskiewskiej trucizny!” // Słowo Proświty. 2022. 24 lut. – 2 mar. 2 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Mój wielki przyjaciel Szczepkin”. M., 2009. 480 s. 3 Neron – cesarz rzymski (54–68 lata), z którym w despotyzmie Szewczenko porównywał Mikołaja I. W jednym z odpisów poezji było: „Nie nazywajcie wielebnym Mikołaja-Nerona”. 4 Przypomnienie Szewczenki o kolonizatorskiej wojnie caratu na Kaukazie, potępionej przez Kobziarza w poemacie „Kaukaz”.
Tłumaczenie maszynowe
W czerwcowe dni 2026 roku Georgij Kożolanko skończyłby 80 lat! Ci, którzy go znali i nie znali, współpracowali i przyjaźnili się z tym wysoce szanownym człowiekiem, czczą dobre imię uczonego badacza, znanego etnografa, pedagoga i oświeceniowca. Georgij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Wieloletni dziekan wydziału historycznego Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza Jurij Makar swego czasu w jednym z artykułów opisał drogę jego twórczości życiowej w zakresie „od studenta do profesora”. Na tej wydeptanej drodze Georgij stworzył, zachował i pozostawił potomnym niemało dobrych uczynków, idei i odkryć. I chociaż o tych, którzy odeszli w zaświaty, często mówi się zazwyczaj językiem „wysokiego” słowa, jednak żadnych mitologemów nie potrzebuje ta prawda, która została wyryta jego czynem. Bo doprawdy znamienność jego działań jako uczonego badacza i pedagoga zawsze charakteryzowała się wymiarami wartościującymi. Sama „profesorska pedagogika” Kożolanki zawierała swoisty powab, ponieważ zawsze była aksjologiczna. W poznawaniu wartości zdołał zsyntetyzować czynniki myślowo-racjonalne i emocjonalno-uczuciowe w jednolity proces wartościowania tego, co dla narodu uważano za kluczowe i wieczne. A wartościowym dla człowieka i swojego Narodu nazywał to, co jest dobre, odczuwając to dobro duszą i sercem. Antywartością i złem było dla niego wszystko antynarodowe, co było skierowane przeciwko jego woli. Dlatego uważał Naród za „żywy” tylko z narodową Kulturą. Był tym, który budził dziwne siły w uśpionych duszach, szukając wzrostu i odrodzenia w pradawnej ukraińskiej historii, kulturze, języku, starodawnej tradycji i wierze, kto „widzialnie-niewidzialnie” młodzieńczym zapałem, uczuciem i miłością do rodzinnego kraju pragnął dobrego losu dla swojego Narodu. Chyba dlatego zachwycał się zdumiewającymi ludowymi wytworami, „Cieniami zapomnianych przodków”, kulturą muzealną, starodrukami, znaleziskami archeologicznymi, bo od wczesnej młodości przebywał w romantycznym dobrostanie poszukiwania własnych narodowych korzeni, rodzinnego światła słonecznego. W niszy jego zawodowego i obywatelskiego kształtowania można odnaleźć szeroką gamę cnót Człowieka, który nieustannie odszukiwał, „wykopywał” (jako historyk, archeolog, etnolog), poznawał i przekazywał innym prawdy stworzone na całym świecie przez ukraiński Naród. Tak się złożyło, że osobiście znałem Georgija od drugiej połowy lat 60. ubiegłego wieku. Przez długą drogę czego to nie bywało, jednak po latach wszystko to mniej znaczące wypłynęło, zapomniało się, a oto granice wartościującego horyzontu jego bytu stawały się coraz bardziej „widzialne”. Obecnie ten niestrudzony proświcianin, uczony, działacz społeczny swoją obsesyjną pracą i światopoglądem upodabnia się do biblijnego kamieniarza, a nawet bardziej – do niestrudzonego „tkacza”, który swoją szlachetną cnotą – miłością do narodu, pragnął utkać testamentowy wieniec sobornej jedności ukraińskości na macierzy i poza jej granicami. Owo „od Sanu po Don” rozszerzał wymiarami współczesnych realiów globalnego świata, często surowymi i okrutnymi, „obejmując” ukraińskość od Seattle,
od Sanu aż po Sydney. Naturalnie, że w jego twórczości naukowo-oświatowej najwyższym przejawem ludoznawstwa było właśnie ukrainoznawstwo jako system wartości i wiedzy o narodzie ukraińskim, jego kulturze, języku, wierze, tradycji i pamięci narodowej, które pulsują w wiecznej przestrzeni „umarłych, żywych i nienarodzonych”. Ta paradygmat nieustannie towarzyszył całej jego różnorodnej, życiodajnej drodze. Wysoka naukowo-pedagogiczna zasada ludowości została położona u podstaw jego etnograficznych, historycznych, archeologicznych i kulturowo-narodowych dociekań. I nie tylko. Przecież profesor-historyk H. Kożolanko swoją pracę naukową i dydaktyczną świadomie łączył z działalnością społeczną, będąc w pierwszym szeregu wszystkich ważnych wydarzeń społeczno-politycznych, ignorując tę błędną zasadę sowieckiej biurokracji, że „uniwersytet jest poza polityką”. Zamiast tego wyznawał, w odróżnieniu od „poprawnych” gabinetowych mędrków, arystotelesowski pogląd na życie – „wszystko, co ludzkie, jest polityczne”. Dlatego też przebywał wśród tych aktywnych działaczy społecznych regionu, którzy tworzyli w okresie odrodzenia narodowego pierwsze komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego, stając się wieloletnim kierownikiem „Proświty” im. Tarasa Szewczenki na wydziale historycznym, a także kierując tą sławną organizacją na szczeblu obwodowym w latach 2005–2006. Wybierano go na przewodniczącego Towarzystwa Etnograficznego, radnego regionalnego, szefa Rady ds. Kultury i Duchowości, redaktora „Historyczno-etnograficznego biuletynu Bukowiny” oraz fachowego wydawnictwa „Zagadnienia historii starożytnej i średniowiecznej, archeologii i etnologii”, aktywnie pracował w czasopismach: „Łastiwka”, „Bukowynśkyj żurnał”, „Hucułszczyna”, „Wisti ukrajinśko-bukowynśkoji hromady” (Toronto). W informacyjnej przestrzeni naukowej, zwłaszcza zagranicznej, jego „spojrzenie na świat” było bardzo cenione. Powiedzmy, że wszystkie obrony prac doktorskich z etnologii w sąsiedniej Mołdawii odbywały się z jego udziałem, a stosunki z akademikiem K. Popowyczem stały się przykładem konstruktywnej współpracy naukowej. Charakterystyczną cechą światopoglądu i dociekań naukowych Kożolanki było szewczenkoznawstwo. Napisawszy swoje znaczące dzieła – trzytomową „Etnografię Bukowiny”, „Duchową kulturę Ukraińców Bukowiny”, „Ludoznawstwo Bukowiny”, „Ludoznawstwo: ukrainoznawstwo”, „Ukraińców Syberii: stan, problemy, perspektywy”, „Etnonarodową swoistość ukraińsko-rusińskiej Bukowiny”, „Problemy rozwoju kultury narodowej w pracach Wołodymyra Szajana” i wiele innych, nieustannie i wielokierunkowo odszukiwał Szewczenkowską „gnaną prawdę”. W tym dość skomplikowanym okresie politycznym (2013 r.) naukowiec pisze pracę „Taras Szewczenko i ukraińska etnografia połowy XIX w.”, uzasadniając z jednej strony znaczenie tradycyjnej kultury ludowej w twórczości Kobziarza jako najwyższego przejawu tożsamości narodowej, a z drugiej – dowodząc, że kształtowanie się ukraińskiej nauki etnologicznej i przebudzenie narodowe Ukrainy odbywało się właśnie na aksjologicznym fundamencie idei Szewczenki. Wszędzie w Słowie i Czynie wytrwale realizował kluczowe wartości ukraińskości i ludowości, uświadomiwszy sobie, być może jeszcze na studiach, filozofię odrodzenia, budowania i ochrony „Ukraińskiej chaty” z jej oparciem na własnej państwowości i tożsamości narodowej. Nie frazą, a czynem „profesor z ludu”, przestrzegając przykazań Pisma Świętego, tworzył swoją nauką i oświeceniem dom narodowy nie „na piasku”, a na kamieniach węgielnych. Były nimi dla niego zawsze: Język Ojczysty, Kultura Narodowa, Tradycja Ludowa i Wiara, Pamięć Historyczna. Stosunek Heorhija do wymienionych wartości był szczytowym, świątecznym i jednocześnie codziennym, życiowym działaniem. Zbierając w jedno te cnoty pod jednym mianownikiem, którego imię brzmi Ukraina, budował aksjologiczną metodologię ukraińskości, aby uczciwie odpowiadać „sobie”, swojemu „Rodowi” i „Narodowi” na wielkie, ostrzegawcze Słowo Szewczenki: „kim jesteśmy?.. / Czyimi synami? jakich ojców? / Przez kogo? za co zakutymi?..”. W tym celu przez dziesięciolecia prowadził terenowe badania etnograficzne i archeologiczne, zdobywał artefakty archiwalne, przewracając całe pokłady nietkniętej kultury materialnej i duchowej Ukraińców. Kożolanko wytrwale „tłumaczył” na współczesny język ukraiński wysokie ideały narodowe i europejskie oraz myśl naukową. Realnie wyznawał wartościową „ideologię ludowości” wielkiego etnografa Herdera, który w swoich głównych pracach („Traktat o pochodzeniu języka”; „Idee filozofii historii ludzkości”; „Rozum i doświadczenie, doświadczenie i język…”, „Głosy narodów w pieśniach”; „O sztuce niemieckiej”) bronił naturalnego prawa każdego narodu do własnego rozwoju duchowego oraz literatury i sztuki narodowej; prorokował patriotyzm narodowy i humanitarny nacjonalizm bez szowinizmu i ekspansjonizmu, odrzucając poczucie niższości jakiejkolwiek kultury, opowiadając się za współpracą wszystkich kultur narodowych. Pozostawał niezmordowany w pragnieniu wiedzy, (samo)wychowywał się w szacunku i miłości do tego, co swoje, ojczyste. Był tym, który święcie pamiętał i wyznawał nawołujące słowo S. Worobkewycza: „Kto lgnie do cudzego, tego Bóg karze…”. Przy czym ten pisany testament wypełniał nie tylko w niszy formalnej nauki akademickiej czy publicznej pracy społecznej. Przecież ukraińskość pulsowała w nim jako naturalny dar, jako ojcowskie wezwanie, jako zakodowana genetyka dawnego Rodu. Warto przyznać, że na tak „ideologicznym” wydziale, jakim uważany był wtedy w latach 60.-70. wydział historyczny, gdzie na roku studiowało zaledwie 25 studentów i trudno było cokolwiek ukryć, Heorhij (student wyróżniający się, stypendysta) zachwycał nas swoimi wielobarwnymi wyszywanymi koszulami (od żółto-niebieskich po czerwono-czarne), które nosił z szczególnym szacunkiem, wdziękiem i godnością. Tę „modę”, którą swego czasu wprowadził w kwestii noszenia wyszywanych koszul I. Franko, naśladował nie dekoracyjnie, a istotowo. Najwyraźniej to zakochanie w pięknie kultury ludowej, tradycji zostało przeniesione również na niwę jego działalności naukowej, pedagogicznej, która zawsze miała charakter etnokulturowy, narodowotwórczy. Ostro odczuwał ducha czasu, zagrożeń i wyzwań, które towarzyszyły (-ą) narodowi ukraińskiemu, nigdy nie poddawał się obojętności wobec stanu jego duchowości, wykształcenia, kultury, będąc wśród tych oświecicieli, którzy bronili cywilizacyjnego modelu „od człowieka wykształconego do człowieka kulturalnego”, przekonując społeczeństwo, że podstawą przetrwania, wzrostu i postępu ukraińskości (i nie tylko) są właśnie wartości kultury ludowej. Dlatego z takim niepokojem pisze w swojej „Etnografii Bukowiny” (t. 2) o tradycyjnych obrzędach ludowych, które „w naszych czasach tracą swój charakter, długość, koloryt, wypełnienie obrzędami. Młodzież prawie nie śpiewa pieśni obrzędowych, nie zna treści obrzędów, rytuałów”. Przypomina się niedawna jubileuszowa konferencja na Charkowskim Uniwersytecie im. Skoworody, poświęcona Chrystynie Ałczewskiej, która niegdyś z taką samą pasją w stworzonych przez siebie szkołach niedzielnych włączała do programów nauczania obowiązkową znajomość 300 ukraińskich pieśni ludowych, nie zważając na zakazujące cyrkularze wałujewsko-emskie. Ta ciągłość rozumienia znaczenia ukraińskiej etnokultury, bez której naród staje się „martwy”, w pełni charakteryzowała Kożolankę jako naukowca, oświeciciela, pedagoga, przekonanego, że odrodzenie i wzmocnienie Narodu możliwe jest tylko dzięki oparciu na własnym narodowym „Ja”. Badał nie po prostu bezimienną kulturę materialną i duchową, a na wszelkie sposoby studiował i propagował twórczość wielkich Ukraińców, rozrzuconych różnymi losami po świecie, którzy za Skoworodą szukali pradawnych źródeł swojego Rodu i Narodu. Taką ciekawą i nawet nieco kontrowersyjną stała się praca H. Kożolanki „Problemy rozwoju kultury narodowej w pracach Wołodymyra Szajana” (2006), napisana na podstawie głębokiej analizy treści fundamentalnego studium Szajana „Wiara Przodków Naszych” (893 s.), wydanego w 1987 roku w Hamilton. Rzeczywiście, jego uzasadnienia i wnioski były niezwykle śmiałe. Wydawało się, że nawet utalentowany „błąd” cenił znacznie wyżej niż „poprawną” przeciętność. „Główny” recenzent jego prac naukowych, profesor S. Makarczuk, wysoko oceniając dorobek twórczy Kożolanki, zaznaczał: „…stosował naukowo-fantastyczne podejścia, zwłaszcza w odniesieniu do historii przedpiśmiennej Ukrainy. Szukał korzeni ukraińskiego etnosu XI–XII tys. p.n.e. – państwa Aratta w dorzeczu Dunaju, które istniało przed trypolczykami i sięgało Dniepru. Romantyzował bukowińskie ludoznawstwo”. Głęboko badał muzea etnograficzne Ukrainy, pragnąc uczynić z nich wartościowe miejsce przechowywania pradawnej historii swojego narodu, „napisaną” jego duszą i prawdą. Był obrońcą sakralnych mitów narodowych, nie oddając nikomu na pastwę i fałszerstwo dawnych cywilizacyjnych kultur trypolczyków i Scytów, Kamiennej Mogiły i kozackich kurhanów, zakorzenionych w bliskiej mu ziemi Ukrainy. Ta misja profesora Kożolanki – obrońcy pamięci narodowej – jest dziś jedną z najbardziej znaczących cnót, ponieważ Ukraina przeciwstawia się w egzystencjalnej wojnie krwiożerczemu moskalowi-barbarzyńcy, który zamierza się na ukraińską tożsamość, pamięć narodową, ludzką godność, państwowość. Postawa uczonego-badacza i obrońcy kultury ukraińskiej jest obecnie szczególnie pożądana, przypominając nam o znaczeniu narodowych symboli jako wiecznych obrońców bytu Narodu. Przecież na koniec czerwca 2026 roku z powodu rosyjskiej agresji na Ukrainie zniszczono 1949 zabytków dziedzictwa kulturowego oraz 2576 obiektów infrastruktury kulturalnej. Wśród nich 183 mają status znaczenia narodowego. Moskal niszczy wszystko to, co ożywia Człowieka, Naród, Państwo. Dlatego też brzmią na „Kożolankowskich odczytach pedagogicznych”, międzynarodowych konferencjach naukowo-praktycznych właśnie takie wysokoetyczne przesłania, stworzone przez tego niezmordowanego i cnotliwego Oświeciciela – Naukowca, Pedagoga i poszukiwacza Prawdy, zakochanego w rodzinnej Bukowinie, Ukrainie, który z czcią odnosząc się do kultury narodowej, obsesyjnie i ofiarnie przekazywał (-e) następnym pokoleniom szczytową ideę Szewczenki – „Swoją Ukrainę kochajcie!”
Tłumaczenie maszynowe
Valentyna SEMENIAK
Im bardziej odległe w czasie stają się od nas poszczególne wydarzenia historyczne, tym rzadziej o nich wspominamy. Taka jest przywara ludzkiej pamięci. Ale na Tarnopolszczyźnie żyje pewien interesujący człowiek – proswiatianin, krajoznawca, publicysta, dyrektor Denysowskiego Muzeum Krajoznawczego Bohdan Sawak, któremu nic nie umyka. Co roku uważnie śledzi kalendarz historyczny, zwłaszcza daty dotyczące jego rodzinnej Kozowszczyzny. Tym bardziej że rodzinna wieś Denysów obfituje w ciekawe postacie historyczne. Nic więc dziwnego, że w jego dorobku twórczym znajduje się wiele prac krajoznawczych, jak-ot „Bitwa Kozaków pod Kupczyńcami i Denysowem”, „Kwiat na grób o. Witoszyńskiego”, „Historia cerkwi we wsi Denysów. Krótki opis”, „Kulturalno-artystyczne osiągnięcia Wołodymyra Kowalczuka”. A do tego popularnonaukowe książki „Uczą się dzieci liter…” (w 150. rocznicę denysowskiej szkoły, 1999), „Krajoznawcy Tarnopolszczyzny” (2003), „Z historii wsi Denysów” (2006), „Moi przyjaciele i znajomi: wspomnienia, opowieści” (2013), „Najazd czerwonej ordy” (2018), „Życie – na ołtarzu wolności Matki-Ukrainy” (2021). Są też zbiory: „Proświta” w Denysowie” (1995), „Słowo o Nauczycielu” (2002), „Ku czci ojca Bordulaka” (2006). W tym roku, 12 maja, Bohdan Sawak zgromadził w Denysowie przedstawicieli kulturalnej i społecznej przestrzeni Tarnopolszczyzny: kierowników struktur władzy, krajoznawców, pisarzy, historyków, pedagogów oraz uczniów miejscowego gimnazjum imienia Iwanny Błażkewycz.
Nasze wnuki najprawdopodobniej będą dorastać już daleko od Ukrainy. Być może nie będą mówić po ukraińsku tak, jak mówimy my, ale nie wolno nam pozwolić, by zapomniały (i sami nie możemy zapominać!), że nasza Ojczyzna to Ukraina, że mamy wielowiekową historię, własny język, własną kulturę. Ja bardzo chcę, aby nasze dzieci i wnuki nie wstydziły się tego, lecz były dumne z tego, że są Ukraińcami. Ja jestem pełna dumy, gdy mówię: „Ja – Ukrainka”.
Nasza rodaczka wyznała: – Najbardziej chciałam przekazać dzieciom tę miłość do Ukrainy, którą sama noszę w sercu. Żeby czuły: Ukraina to nie tylko miejsce na mapie, to coś, co żyje w człowieku, gdziekolwiek by się znajdował.
Na pamiątkę lekcji, wiedzy zdobytej w ciągu roku szkolnego, Julia Jewtuszyk wręczyła każdemu dziecku, które uczęszczało do niedzielnej szkoły założonej przez nią, książeczkę „Moja Ukraina” – jako pamiątkę o ich małej szkole daleko od Ukrainy. Wśród nich, nawiasem mówiąc, była także wnuczka pani Julii – Mia Czerna, która ze słusznością może być dumna ze swojej babci.
Julia Jewtuszyk odpowiedziała na moje pytania, przede wszystkim dotyczące działalności niedzielnej szkoły. – Zajęcia rozpoczęły się 11 stycznia tego roku. Plan taki był już wcześniej, ale długo się zbieraliśmy – mówi pani Julia. – Tematy lekcji można prześledzić za wich, aby uczcić 375. rocznicę heroicznej bitwy Kozaków z armią polskiej szlachty, która odbyła się na denysowskim polu Zamosty, niedaleko wsi. Wojska kozackie dowodzone były przez Demka Łozowca i Semena Sawycza, a polskie – przez Martyna Kalinowskiego i Stanisława Potockiego. A ludzie zebrali się przy pamiętnym miejscu – lipie, pod którą po bitwie zatrzymywał się Bohdan Chmielnicki. Pan Bohdan wspomina: „Za czasów sowieckich władza nie pozwalała uporządkować kozackiej mogiły. Wiarygodne fakty o tej bitwie nad rzeką Strypą wziąłem z prac Kostomarowa i książki „Szlakami złotego Podola”, która ukazała się w Filadelfii. Król polski Kazimierz zamierzał ostatecznie zniszczyć Zaporoską Sicz. Ale o tym dowiedział się Bohdan Chmielnicki i wyruszył mu na spotkanie. U nas nie znalazłem” – książeczką, którą przygotowałam dla dzieci z okazji ostatniego dzwonka, zrobiwszy to niespodzianką. Było ich dziesięć: Ukraina na mapie świata i Europy, symbole Ukrainy, Kijów, Sobór Świętej Zofii w Kijowie, Orantka, rzeki i obwody Ukrainy, a początkiem wszystkiego – drzewo genealogiczne, a także – kultura trypolska. Aby książeczka była ciekawa dla maluchów, są w niej kolorowanki, wierszyki, przysłowia oraz ich zdjęcia zrobione na lekcjach. Na ostatnim dzwonku wręczałam chłopcom i dziewczynkom książeczki, a ojciec Wasyl Romaniuk – dyplomy.
– Ile dzieci uczęszcza do niedzielnej szkoły? – Początkowo było ich 14. Jedną z dziewczynek rodzice wozili z odległości 20 kilometrów i ani razu nie opuściła zajęć. Rodzice byli rozczarowani, że szkoła się zamyka.
– Ale przecież będzie ciąg dalszy – niedzielna szkoła nie działa tylko podczas wakacji? – Tak. Nowy rok szkolny rozpocznie się we wrześniu.
– Wasi uczniowie to dzieci migrantów z Ukrainy? – Oczywiście. Z rodzin, w których rodzice pielęgnują swoje korzenie i chcą, aby dzieci je znały. Są dzieci z małżeństw mieszanych, są też te, które urodziły się tutaj, we Włoszech. Ale większość przyjechała po rozpoczęciu w Ukrainie pełnoskalowej wojny, którą w 2022 roku rozpętała Rosja. Jestem pedagogiem z wykształcenia. Bardzo lubię pracować z dziećmi. Ja i w
Uczestnicy pamiętnego wydarzenia przy historycznej lipie nie zachowali żadnych dokumentów. Zachowały się jednak zapisy polskiego szlacheckiego pamiętnikarza Stanisława Oświęcimia (1605–1657). 12 maja oddziały kozackie rozpoczęły szaleńczy szturm. Bitwa zaczęła się na przeprawie przez rzekę Strypę. Wielu Polaków wtedy utonęło w grzęzawisku, ponieważ próbowali przejść w bród. A jeszcze więcej zginęło Kozaków i ich sprzymierzeńców – Tatarów. Po wielkiej rzezi, na obrzeżach dwóch niewielkich wsi Kupczynce i Denisów, Kozacy usypali mogiłę, która przetrwała na denisowskich polach aż do dziś”. Walka Ukraińców o swoją wolność trwa również dziś. Musimy pamiętać o czynach swojego narodu. Moje pokolenie ukrywano historię, przekręcano fakty, starano się zrobić z nas mankurtów. Nie zapominajmy, kto jest naszym prawdziwym wrogiem na przestrzeni życia, i róbmy wszystko, aby nasza Ukraina była światłem świata.
miasta Faenza jeździła kilka razy – na zastępstwo (niedzielne szkoły są zorganizowane w czterech parafiach). – Co najbardziej skłania Panią do pracy z dziećmi w niedzielnej szkole? – Przede wszystkim miłość do Ukrainy. Tak bardzo chcę, żeby Ukraina żyła w pokoju i kwitła. Ktoś może powie, że to patos. Nie, to nie patos, lecz szczera prawda. Przy okazji powiem, że rodzice uczniów niedzielnej szkoły przygotowali w marcu uroczystość z okazji święta Szewczenki. Ja też w niej uczestniczyłam. Na Dzień Matki odbył się niewielki koncert. Młodzież stara się jednoczyć i robi to poprzez dzieci i poprzez szkołę. I to cieszy. ...Aby „portret” Julii Jewtuszyk był pełniejszy, dodajmy, że jest członkinią stowarzyszenia „Zjednoczone Serca”. Interesuje się życiem społecznym i wspiera proeuropejskie i demokratyczne inicjatywy we Włoszech. A ponadto podczas naszej rozmowy pani Julia oświadczyła, że chce wstąpić do partii Azione (Akcja) – to włoska liberalno-centrystyczna i progresywna partia polityczna, założona w 2019 roku. Co więcej, już „była na zebraniu tej partii, rozmawiała ze studentami i ucieszyła się, że wielu młodych ludzi wspiera Ukrainę. A obecnej na zebraniu eurodeputowanej podarowała książkę Andrija Bondarczuka (o Hołodomorze na Ukrainie „Ukłon aniołowi”. – Red.), którą przetłumaczyła na język włoski”.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, Dmytro KOLIADENKO. Astronom-mnich Giovanni Riccioli (1598–1671) powiązał symbolikę Wielkiego Piątku z zaćmieniem Księżyca w piątek 3 kwietnia 33 roku po Chr. (Ten badacz był wybitnym astronomem swoich czasów – opisał także plamy na Słońcu, sporządził mapę Księżyca, określił stosunek wody i lądu na Ziemi). Później Newton wybierał między 33 a 34 rokiem i wybrał, zważając na jeden szczegół, błędnie 34 rok (zob. jego „Uwagi do Księgi proroka Daniela i Apokalipsy św. Jana”). Zatem teksty ewangeliczne jasno mówią o ciemności w związku ze słońcem – podczas gdy zaćmienie Słońca w dni święta Paschy, kiedy księżyc jest w pełni, jest niemożliwe! Rozwiązanie tej sprzeczności, która nurtowała teologów i astronomów przez prawie dwa tysiące lat, umożliwia modelowanie nieba w tym dniu za pomocą specjalnych programów komputerowych. 3 kwietnia 33 r. po Chr. można było obserwować doprawdy unikalne zjawisko niebieskie. Jak tylko wieczorem zaszło słońce, na niebie pojawił się księżyc – i od razu rozpoczęło się zaćmienie Księżyca. W ten sposób zachód słońca i zaćmienie księżyca jakby zlały się w jedno całościowe, a do tego długotrwałe wydarzenie niebieskie. Tak, samo tylko zaćmienie księżyca można było obserwować przez około dwie godziny. Kiedy zaś dodać wcześniejszy czas zachodu słońca, który trwa około godziny (od zniknięcia dziennego światła za horyzontem do widocznego pojawienia się na niebie gwiazd), to otrzymamy te same trzy godziny, o których mowa w tekstach ewangelicznych (Mateusza 27:45; Marka 15:33; Łukasza 23:44-45). Takie naukowe wyjaśnienie ma opowieść o „niemożliwym” (z punktu widzenia nieprzygotowanych i małowiernych badaczy) długotrwałym zaćmieniu podczas Męki Pańskiej. Jak powiedziano w Ewangeliach, ciemność rozprzestrzeniła się „po całej ziemi”, co jest niemożliwe przy zaćmieniu Słońca, które widać tylko w określonym regionie. A zaćmienie Księżyca można obserwować na połowie całej Ziemi. Julia Jewtuszik ze swoimi uczniami: ukraińskie serce, które bije daleko od domu i pomaga dzieciom uczyć się bycia Ukraińcami.
Tłumaczenie maszynowe
Katerina ZUBCZUK, zasłużona dziennikarka Ukrainy
Urodzona w Serehowyczach na Starowyżiwszczyźnie Julia Jewtuszyk założyła niedzielną szkołę przy kościele św. Judy Tadeusza w mieście Forlì, aby dzieci ukraińskich rodzin znały swój język, historię i rodowód – Najbardziej chciałam przekazać maluchom tę miłość do Ukrainy, którą sama noszę w sercu – takimi słowami zwróciła się nasza rodaczka Julia Jewtuszyk do obecnych na ostatnim dzwonku w niedzielnej szkole, działającej przy kościele św. Judy Tadeusza we włoskim mieście Forlì, w którym mieszka już ponad ćwierć wieku. Właściwie to pani Julia zainicjowała otwarcie tej szkoły i uczyła dzieci historii Ukrainy oraz języka ukraińskiego. Niedawno Julia Jewtuszyk poinformowała o pierwszym wypuszczeniu z niedzielnej szkoły, a także o tym, że z tej okazji przygotowała dla dzieci niespodziankę – książeczkę „Moja Ukraina”.
Z okazji ostatniego dzwonka w niedzielnej szkole nasza rodaczka wygłosiła w kościele przemówienie, w którym, zwracając się przede wszystkim do rodziców dzieci, których uczyła, podziękowała im za to, że znalazłszy się z woli losu za granicą, dbają o to, aby ich synowie i córki wiedzieli, gdzie są ich korzenie, i je pielęgnowali. Przypomniawszy najpierw biblijną historię o Mojżeszu – bożym wybrańcu, który przez czterdzieści lat prowadził swój naród przez pustynię do ziemi obiecanej, powiedziała: – Każdy naród przechodzi przez swoją „pustynię”. Przeszedł ją także naród ukraiński. Dzieliły nas między sobą imperia, zakazywano naszego języka, naszej historii, naszej pamięci. Chciano uczynić nas posłusznymi, zmusić do zapomnienia, kim jesteśmy, nauczyć życia na kolanach, ale to się nie udało... Moje dzieci urodziły się w niedawno ogłoszonej samodzielnej Ukrainie. Wzrastały z poczuciem, że mogą decydować, jak mają żyć, co mówić, w co wierzyć, gdzie budować
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
frontu. Dlatego tęsknimy za zawodem w takiej postaci, w jakiej wyobrażaliśmy go sobie, gdy wstępowaliśmy na uczelnię… Z Ołehem Sawkinem wcześniej łączył nas wspólny projekt tylko w kinie. W spektaklach teatru również graliśmy razem, ale nigdy nie byliśmy partnerami i nie mieliśmy wspólnych scen, to właściwie nasze pierwsze takie doświadczenie. Po tym spektaklu pojawiła się „Lalka”. Tam przechodzimy razem przez sceny, ale również nie jako partnerzy. Zatem „Wulkan namiętności” to jedyny jak dotąd spektakl, który nas połączył. Jako reżyser Ołeh dobrze wiedział, czego chce. Był bardzo uprzejmy wobec kobiet, nigdy nie podniósł głosu. Wiadomo, że reżyserzy często tracą cierpliwość, zaczynają się denerwować. A on szanuje człowieka, którego zaprosił do projektu, z którym pracuje i chce wspólnie osiągnąć rezultat. Ołeh pracował bez zbędnych słów, precyzyjnie nazywał emocje obecne w każdej scenie. Tych emocji jest bardzo dużo, bo dzieje się wiele wydarzeń. W scenie zawsze zachodzi jakieś główne wydarzenie, które cię zmienia. Ale przed nim są małe wydarzenia, które do niego prowadzą. Ponadto wyraźnie stawiał zadania i był cierpliwy. Przechodziliśmy sceny tyle razy, ile było mi potrzeba. Zawsze pytał, czy wszystko jest jasne, czy trzeba jeszcze popracować. Czy na dziś wystarczy, czy spróbujemy jeszcze raz. Cały czas wychodził ode mnie, od tego, jak przyswoiłam rolę. Jeśli mówić o mojej bohaterce, to jest to kobieta, która właściwie 25 lat swojego bezcennego, pięknego młodego życia spędziła w oczekiwaniu. Niestety, tak bywa w życiu wielu ludzi. Dlatego jest mi jej bardzo żal. Ona przez ćwierć wieku kochała człowieka, który nawet nie odpowiadał na jej powitania. Pewnie bardzo trudno być sąsiadką na tym samym piętrze klatki schodowej, kilka razy widzieć swojego sąsiada, witać się z nim, skoro ten nie odpowiada. A kiedyś łączyło ich uczucie. Ta kobieta wycierpiała swoją miłość. Jest jednolitą osobowością. Chociaż o tym nie mówi się w spektaklu,
ale zrozumiło, że nie marnowała się na lekkie romansiki. Pewnie z kimś się spotykała, ale tak i pozostała sama. Może liczyła na powrót swojej miłości. Albo porównywała miłość z tym kompozytorem i w nikim takiego stopnia nie znalazła. Wydaje mi się, że to kobieta, która potrafi kochać i zna cenę miłości. Już wspominano o tym, że spektakl nazywa się „Wulkan namiętności”. Według horoskopu jestem Baranem, jestem człowiekiem-ogniem, człowiekiem-emocją, bardzo szybkim w reakcjach. I to też nazywa się wulkanem namiętności. Chciałam być tym błyskiem. Czy mi się to udało, może powiedzieć widz. Ja staram się przenieść to w swoje reakcje na konkretne wydarzenia, które dzieją się na scenie. Więc chce się wierzyć, że w bohaterce jest coś ode mnie. Myślę, że wojna cały czas wyostrza pewne uczucia i emocje. I, znowu, cenę wszystkiego prawdziwego. Wszystko staje się prostsze w odbiorze życia, wszystko staje się próżnością. I tylko takie proste rzeczy, jak dom, przyjaźń, miłość, wierność, spokój, rodzina, teraz mają cenę. Myślę, że przy tych wszystkich ostrzałach i nieszczęściach zrozumiałam, jakim szczęściem jest to, że świeci słońce, że się obudziłeś, że grasz w spektaklu. A jeszcze większym szczęściem jest, gdy na scenie możesz kochać. Kiedy się uczyłam, zawsze mówiono nam, że scena to taka magia, że choćbyś był nieszczęśliwy w życiu, możesz zagrać bardzo szczęśliwego człowieka, który kocha i do czegoś dąży. Przez te dwa lata, odkąd gram w tym spektaklu, wzrosła dla mnie cena miłości, oczekiwania, nadziei. Stała się dla mnie prostsza i jednocześnie bardziej znacząca. Wydaje mi się, że jako kobieta dojrzałam bardziej w swoich uczuciach i w cenie tych uczuć. Dlatego oczywiście się zmieniłam. Powiem szczerze, że byłoby wspaniale jeszcze popracować z Olegiem Sawkinem. Praca z nim jest dla mnie takim żyznym gruntem. Kiedy on cię wybiera, robi wszystko, aby było ci komfortowo psychicznie, zarówno jako aktorce, jak i partnerce na scenie. Mam nadzieję, że jeszcze popracujemy z Olegiem Wołodymyrowiczem, bo pomysły już są. Ale mówić o nich jest jeszcze za wcześnie.
Tłumaczenie maszynowe
Wielką popularnością wśród kijowian i gości stolicy cieszy się spektakl antrepryzy „Wulkan namiętności”, grany na nowej scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Lesi Ukrainki.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia z witryny teatru
Mężczyźni i kobiety często żyją na różnych planetach, chociaż ta dwójka mieszka na tym samym piętrze jednego budynku. On jest kompozytorem. Ona hoduje kwiaty. Od 25 lat mijają się bez słowa. Ona wita się. On milczy. Co było między nimi? A może coś wciąż pozostało? Czy zdołają być razem? I jaka jest ich tajemnica? Jedna na dwoje, tak różnych ludzi. Na początku to przedstawienie może wydawać się komedią sytuacyjną, której celem jest jedynie na chwilę oderwać widzów od problemów codzienności. Jednak niepostrzeżenie widz jakby sam staje się uczestnikiem przedstawianych wydarzeń i szczerze przejmuje się losem bohaterów. Ale lepiej o przedstawieniu opowiedzą jego twórcy. Oleg Sawkin, zasłużony artysta Ukrainy, reżyser-realizator: – W tym tekście zainteresował mnie temat mężczyzny i kobiety. To moja pierwsza praca reżyserska, ale tak się złożyło, że podjąłem się tego projektu. Czasem mówi się, że każdy człowiek może napisać powieść swojego życia. A profesjonalny aktor jest reżyserem swojej roli, zawsze szuka materiału, który wewnętrznie nie dawałby mu spokoju. Może go szukać podświadomie. Kiedy zaś znajduje taki materiał, a czegoś w nim brakuje, dodaje fakty z innych źródeł. I jeśli zostanie zebrany umiejętnie i z talentem, ma spójny kształt. Tak było tym razem. Takiego doświadczenia trudno powtórzyć po raz drugi. Przyznaję: bardzo trudno być reżyserem i grać rolę w swoim przedstawieniu. Kiedy gram w tym przedstawieniu, walczę ze sobą jako z reżyserem. Natomiast w pełni ufam swojej partnerce Irynie Nowak. Oddałem jej to przedstawienie i powiedziałem, że teraz ona tworzy swoją rolę tak, jak czuje i chce. Pewnie w mojej postaci jest wiele ode mnie. Kiedy zamierzałem tę pracę, wyobrażałem ją sobie jako benefis dwojga zawodowych aktorów, by widz mógł przychodzić i cieszyć się aktorskim duetem. Kiedy poproszono mnie o adnotację do przedstawienia na potrzeby reklamy, przypomniałem sobie popularną w swoim czasie książkę Johna Graya „Mężczyźni z Marsa, kobiety z Wenus”. Pomyślałem, że choć istniejemy na jednej planecie, jesteśmy zupełnie różni. Każdy ma swoją prawdę. I przy tym nie możesz jej udowodnić drugiemu. Możemy tylko znaleźć jakiś kompromis, jeśli oczywiście tego chcemy. A jeśli nie chcemy, to każdy będzie stał przy swojej prawdzie. Jeśli zaś świadomie idziemy na kompromis, to przyjmujemy prawdę drugiej strony i to, że w czymś możemy się mylić. Wtedy pojawia się to, co można nazwać miłością. Starałem się rozwiązać takie kwestie za pomocą tego materiału. Byłem zdumiony, jak Irina Nowak od razu weszła w swoją rolę. Gdybym zatrzymał się na innej wykonawczyni, przedstawienie pewnie by nie wyszło. Rzeczywiście, Irina tworzy los kobiety. Powiedziałem jej: „To jest materiał, który daje ci możliwość wyjścia na pierwszy plan, na pierwszy plan twojej osobowości, a nie chowania się za postacią”. Widzę, że jej się to udaje. Rozwiązaniem scenograficznym zajmował się artysta Teatru im. Lesi Ukrainki Ihor Nesmijan. Mówiłem mu, że to antrepriza i ma być lekka, aby można ją było łatwo złożyć i rozłożyć. Mimo prostoty dekoracji zdołał pokazać kilka przestrzeni – mieszkanie bohatera, mieszkanie bohaterki i podest pośrodku. Kiedy jeździliśmy po różnych miastach, dekoracja rzeczywiście łatwo się składała i rozkładała i zajmowała niewiele miejsca. Przedstawienie pokazuje historię, która toczy się przez kilka dni. A przed ostatnią sceną mija prawie rok. Dlatego bohaterowie kilka razy się przebierają, aby pokazać, że czas upływa. Rozwiązanie plastyczne z Iriną opracowywaliśmy sami. A do pracy nad materiałem muzycznym zaprosiłem współpracownika naszego teatru Romana Fediuka. Bardzo subtelnie przepuścił przez siebie ten materiał. Cała część muzyczna to jego praca od początku do końca. Ta muzyczna oprawa nigdy nie pozostawia mnie obojętnym. Konstrukcja przedstawienia pozostaje niezmienna. Ale partnerka wnosi swoje cechy – i przedstawienie się zmienia. W czymś zmieniam się też ja. Można powiedzieć, że to przedstawienie o nas, o tym, jak się zmieniamy przez ten czas. To samo dzieje się na scenie. Mam reżyserię aktorską, a ona różni się od reżyserii zawodowej. Chciałbym jeszcze wystawić przedstawienie. Ale do tego trzeba znaleźć materiał, który odezwałby się we mnie. Irina Nowak, zasłużona artystka Ukrainy, Ona: – Lubię historie o życiu ludzi, dlatego ten materiał mi się spodobał. Opowiada się tu o uczuciach mężczyzny i kobiety. To dość niepojedyncza historia, która może odezwać się u wielu par, którym się nie udało. A potem przez wiele lat żałują, że nie powiedzieli wszystkiego, nie porozumieli się, denerwowali się, robili jakieś egoistyczne rzeczy. Tym bardziej mój wiek i doświadczenie mówią, że być może i ja kiedyś coś przeżyłam, o czym można pofantazjować: jak by się ułożyło, gdybyśmy się nie rozeszli… Dlatego ta historia wydała mi się bardzo sympatyczna. Reżyser, a zarazem partner Oleg Sawkin zaprosił mnie do wejścia w to przedstawienie. Mieliśmy zaledwie dziesięć prób. Bardzo szybka praca. Zapamiętałam ją przez precyzję. Często ludzie na próbach lubią napić się kawy, spędzić czas na rozmowach. A tutaj wszystko było jasne, powiedziałabym: matematycznie. Przyszliśmy, przywitaliśmy się – i od razu zaczęliśmy pracować. Dwie godziny wyłącznie po tekście, po scenach. Prowadzono mnie za rękę przez emocje, zadania, mizanscены. Nie rozpraszaliśmy się niczym. A kiedy wreszcie na dziesiątej próbie zrobiliśmy przebieg, zrozumieliśmy, że teraz możemy czuć się swobodniej. Teraz bardzo tęsknię za okresem pracy nad przedstawieniem. Nasz zawód traci profesjonalistów. Dziś przeważa nowy styl. Profesjonaliści albo dorośleli, albo wyjechali, albo na
Tłumaczenie maszynowe
Alla KOBYNEĆ, członkini NSŻU. Zdjęcie autorki. Wydaje się, że współczesna sztuka ukraińska zwraca się twarzą ku malarstwu. Jest ono teraz wszędzie: od muzeów po galerie, od wystaw po kameralne prezentacje. I wszystko to nie może nie cieszyć: w naszym kraju sztuka nabiera nowych, potężnych realiów, a jedną z jej podstaw jest właśnie malarstwo. Gdzieś już w oddali, może na równoległych torach, z sarkastycznym uśmiechem kłaniają się jego wysokość fotografia czy wideo, a wraz z nimi niegdyś aktualna i poszukiwana instalacja, osierocony przytula się performans. Zamiast tego budowana jest płaszczyzna dla formy, jest ona zmaterializowana, oto obok niej jej artysta i wszystko jest tak, jak być powinno. Myślenie klipowe przenosi się na deski teatralne, a sale wystawowe i galerie sztuki wypełniają dzieła współczesnych malarzy, które zachwycają widzów, dostarczają pracy badaczom-historykom sztuki. Właśnie o tym jest nowa, wielkoskalowa wystawa w Mysteckim Arsenale „Migotliwe związki” (malarstwo ukraińskie od przełomu lat 90. do dziś). Już od samego jej otwarcia staje się jasne, że koncept zawarty jest właściwie w dziełach sztuki, począwszy od formy, a skończywszy na idei. Na wystawie zaprezentowano prace ukraińskich artystów z dwóch okresów – lat 1980–1990, organizatorzy zdecydowali się również włączyć dzieła z ostatniej dekady. Znamienne, że zarówno w tamtym okresie, jak i obecnie, malarstwo rozwija się na tle wielkich wyzwań społecznych i zawrotnych przemian. Kurator projektu Ołeksandr Sołowjow na otwarciu mówił właśnie o tym: „Neoekspresjonizm… zbiegł się z ogólnym systemem postmodernistycznym, rozpadem imperium radzieckiego i pojawieniem się niepodległej Ukrainy. Był to czas wyzwolenia od ograniczeń ideologicznych, poszukiwania nowego języka, zainteresowania mitem, eksperymentem i intuicyjną wypowiedzią. Prace z tego okresu przesiąknięte są poczuciem przejścia i oczekiwania na nowe horyzonty…”. TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” imienia TARASA SZEWCZENKI. Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Jeśli chodzi o obecny etap, to według słów pana Sołowjowa: „nerw malarstwa obecnego etapu powstał w warunkach zewnętrznej agresji, strat, ograniczeń i wstrząsów. Początkowo to malarstwo reagowało na wydarzenia po Majdanie, okupację Krymu oraz części obwodów ługańskiego i donieckiego, później – na pandemię, a dziś – na pełnoskalową wojnę i jej skutki”. Jeśli chcielibyśmy rozróżnić te dwa okresy, można to zrobić, opierając się jedynie na datach powstania obrazów. Stylistyka, rytm, kolorystyka wyraźnie się odróżniają i przyciągają widzów. A tematyka mitu i apokryfu, jak uważa historyk sztuki O. Sołowjow, demonstruje relacje malarstwa z człowiekiem, różnorodność gatunkowa łączy dzieła i podkreśla ich specyfikę. Na wystawie zaprezentowano dzieła ukraińskich artystek i artystów z dwóch okresów: od drugiej połowy lat 80. do pierwszej połowy lat 90. oraz ostatniej dekady. Są to m.in. prace z lat 90.: Illi Cziczkana, Wasyla Cahołowa, Ołeksandra Rojtburda, Andrija Sahajdakowskiego, Ołeksandra Hnyłyckiego, Ołeha Hołosija, Wałerii Trubinej, Dmytra Kawsana, Maksyma Mamsikowa, Leonida Wartwanowa, Ihora Husiewa, Simona Stamatowa, Wołodymyra Jerszychina, Pawła Keresteja, Ołeksandra Kłymenki, Serhija Panycza, Wasyla Riabczenki, Jurija Sołomki, Myrosława Jahody. Obok „mistrzów” malarstwa znajdują się obrazy Kateryny Łysowenko, Nikity Kadana, Kati Alijnyk, Łesi Chomenko, Sany Szachmuradowej-Tańskiej, Olhy Sztejn, Antona Sajenka, Jurija Bołsy, Iwana Hrabka, Ksenii Hnyłyckiej, Oli Jeremiejewej, Łusi Iwanowej, Kati Kopiejkinej, Oleny Kurzel, Jurija Lejdermana, Krystyny Melnyk, Romana Mychajłowa, Marharyty Połowinko, Włady Rałko, Kariny Synyci i Wasyla Tkaczenki. Wystawa mieści się w siedmiu salach budynku Starego Arsenału. Od razu rzuca się w oczy rozmieszczenie obrazów: architektonika wystawy wpisuje się w kanwę dialogu między różnymi pokoleniami: tutaj współczesność rozmawia z przeszłością, ale każdy okres odtwarza swój związek ze społeczeństwem w celu przemyślenia tego, co zostało zrobione. „Migotliwe związki” to opowieść o błyskach jasności i ciemności, o tym, co wspólne i co odmienne. Oto dlaczego można mówić o wystawie jako o znaczącym zjawisku w przestrzeni kulturalnej stolicy.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Główny redaktor Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FIŁIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe