Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

ABY ARMIA RADZIECKA BYŁA ZDOLNA DO WALKI...

Слово Просвіти, №28 за 2005 рік

Pod innym kątem widzenia, z innym wyczuciem temat ukraińskiej wsi rozwija Ołeksij ZARECKYJ — językoznawca, specjalista z historii ukraińskiego surżyka. Jednak surżyk nie stał się osią rozmowy. Za podstawę wzięliśmy te same naiwne świadectwa historii — stare fotografie, listy, kwity, obrazki, przepis na przygotowanie makreli oraz broszurę „Moralna podstawa radzieckiej rodziny”... — Dziś możemy pokazać, do czego doprowadzili wieś. Wiarę zakazano. A zatem lekceważono biblijne przykazania, które na wsi zawsze były podstawą zachowania. Z tradycjami narodowymi walczono. Mężczyźni się zapijają, młodzież ucieka do miasta. Ziemia rajska, a pracować nie ma komu. Czasami łapię się na myśli: trzeba dziękować Bogu, że wieś w ogóle przetrwała. Przecież głodomor przeżyli, ilu na wojnie zginęło… Oczywiście, dziś jeszcze daleko do apokalipsy. Ludzie i inwentarz trzymają, i zapewniają sobie żywność… — Tak, ale to bardziej przypomina gospodarstwo feudalne… — A czegoż wy chcieliście? Przecież dopiero teraz władza stawia pytanie, że trzeba coś robić. Dziesięć lat niepodległości wieś spychano w ślepy zaułek. I szkoły zamykano… Ludzie do dziś nie wierzą, mówią: „Oj, u nas szkołę zamkną...” Oto patrzcie na ten dokument z 1978 roku… Toż to dyrektywa jeszcze stalinowskiego systemu. „Na podstawie postanowienia CIK i RNK ZSRR z 11 września 1937 roku...” Przerażający dokument. To oznacza, że choćby na pokaz tego ustawodawstwa nie uchylili ani za Chruszczowa, ani za Breżniewa. I nawet słowo „samoopodatkowanie”, wprowadzone w 1937 roku, zostawili... — Myśli pan, że wieś bezczelniej okradano niż miasto? — Jeśli mieć na myśli stalinowski reżim, to on w ogóle był przeciwko chłopom. Uważano, że chłopów jako klasę trzeba zniszczyć. Jeszcze by brakowało, jacyś drobni właściciele, nierozwinięci, ideowo nieudolni… Czyż z nimi dojdziesz do komunizmu? — Takie sobie przetapianie osobowości... — Przetapianie było w mieście, a na wsi było niszczenie. Nawet uciec, wyjechać było niemożliwe. Paszportów nie dawali... — I kiedyż chłopom zaczęto wydawać paszporty? — Na początku lat sześćdziesiątych, za Chruszczowa. I to nie wszystkim. Jeśli chłopskie dziecko chciało uciec spod rodzinnej strzechy do miasta, powiedzmy, wstąpić na uczelnię, to to jeszcze nie oznaczało, że mu się to uda. Chyba że ojciec zaniesie łapówkę do rady wiejskiej, to może wydadzą paszport. Na rękach u chłopów nie było dokumentów. Ja na własne uszy słyszałem, jak ludzie się kłócili: „Bydlę ty bezpaszportowe...” Kiedy skasowano te stalinowskie środki, czyli nie odbierano inwentarza i nie wycinano drzew, to powstało inne powiedzenie: „Dzięki Małenkowowi, pozwolił trzymać krowę”. Oczywiście, wtedy już o głodzie nie było mowy. Ogród, sad, koza, krowa, prosiaczek... Jawnych fizycznych cierpień już nie było. Stało się lżej. Ale poniżali nie tylko „paszportami”. Była dyferencjacja w płacach. Mechanizatorzy mieli znacznie więcej niż ci, którzy napinali żyły przy burakach czy pszenicy. Pijany zootechnik był bogiem i carem dla kobiet na fermie… — Wiejski playboy... — Coś w tym rodzaju… Wieś bardzo ucierpiała od II wojny światowej. Przecież były ogromne straty mężczyzn. Stalin wojował „szynelami”. Ze stu mężczyzn, których wieś wyprawiała do armii, wracało dwudziestu. W miastach to jakoś niwelowało się, ale istniały wsie, w których kobiet było 4—5 razy więcej. A zatem nastąpiła ruina tradycyjnej rodziny. — Co za tym realnie stoi? — Za tym stoi to, że był jeden mężczyzna i pięć kobiet, które pragnęły mieć rodzinę. — Albo chociaż dziecko... — Tak. U jednej pomieszka, potem u LIRYCZNA OPOZYCJA Możliwe, że tutaj, na tej wzruszającej wyspie dziecięcego notatnika, pozwolę sobie trochę poskarżyć się. Nie jest ważne, co dokładnie powiem: „Cholera jasna” czy „Niech to szlag”... Oni mi jednak dopiekli — ci pyszni apologeci nauki historycznej. Gdybym była adwokatem, to pewnie spróbowałabym wszystkich ich jakoś obronić... To byłoby tak: „Wysoki sądzie! Kiedy pod sklepienie czystej świątyni nauki przychodzi dziewczyna, nieważne, z dyplomem o wyższym wykształceniu czy bez, i rozkłada przed wami, doktorami nauk, jakieś wątpliwej wartości drugorzędne... A kobiety, żeby mieć mężczyznę w domu, choćby na kilka godzin, na wszystko szły. I stół nakrywały, i prezentami przyciągały... To demoralizowało mężczyzn. No i nieślubne dzieci się rodziły... A co było robić? Chłopi w pewnej mierze wstydzili się opowiadać o tych rzeczach. Przecież wiekami zakładały się zupełnie inne wartości. Małżeństwo, cerkiew... Z cerkwią szybko się rozprawili... W wielu wsiach nie pamiętają, gdzie stała, bo nawet fundament niszczyli. Żeby i śladu... — Od takiego życia chyba tylko uciekać gdzie pieprz rośnie. Najwyraźniej w tamtym czasie mocno zasilił miasta wiejski kontyngent... — Za Szełesta Kijów szybko się rozszerzył. Ja dobrze pamiętam dawną statystykę stołecznej ludności. Była jedna trzecia etnicznych Rosjan, jedna trzecia Żydów i jedna trzecia Ukraińców. A Szełest rozszerzał Kijów kosztem ukraińskich wsi, należących w większości do obwodu kijowskiego, w mniejszym stopniu do czernihowskiego i żytomierskiego. W ten sposób zwiększała się proporcjonalna liczba Ukraińców w stolicy. Kiedy w dokumenty lat 60—70-tych, to... Macie absolutne prawo dumnie zerknąć na nią znad okularów... No, a czyta się w tym spojrzeniu takie: „Wy tylko spójrzcie, jak ona zagraciła tymi żałosnymi żółtymi fotografiami i pogniecionymi kwitami poważne miejsce pracownika naukowego! Gdybyż te rzeczy rzeczywiście miały choć odrobinę wartości naukowej, a to przecież tak, banalność — epoka rozwiniętego socjalizmu. Czyż nie jest zrozumiałe, że takiego rupiecia u każdego z nas w starych szufladach więcej niż wystarczy... W Moskwie się ocknęli, to późno już było. W rezultacie tej polityki liczba Ukraińców w Kijowie sięgnęła 80 procent. I dziś, mimo języka rosyjskiego i surżyka, czuje się, że to ukraińskie miasto. — Uważa pan, że to była świadoma polityka? — Są podstawy myśleć, że tak. Przecież można było rozszerzyć metropolię kosztem wschodu. Nabory organizacyjne itp. Form było wiele... Dziś obserwujemy na wsi skutki tej polityki. Powiedzmy, stoi spróchniała chata, aż w ziemię wrosła… A obok zagraniczne auto za jakieś dwadzieścia tysięcy dolarów — dzieci-wnuki przyjechały na wieś odwiedzić babcię... Wtedy, za Szełesta, kijowskie zameldowanie można było łatwo otrzymać przez organizacje budowlane. Do pracy przyjmowali od razu. Zameldowanie i za jakiś czas mieszkanie. Teraz na wsi rozmawiamy z tymi, którzy rozpiyli się w Kijowie i wrócili do domu. Na budowie łatwo było się zapić. I nie tyle przez rozwiązłość, co przez to, że taką była rzeczywistość: pół dnia nie było pracy, czekali, kiedy przywiozą cement czy cegłę. Skoczył po wino, herbatę... A ona mówi — „dokumenty, świadkowie epoki...” Jeszcze i notatnik jakiegoś ucznia, datowany na pięćdziesiąty drugi rok, przyciągnęła — komentujcie, powiada... Po co ta liryka w poważnej instytucji? Jakie ona ma praktyczne znaczenie? No, siedziało sobie jakieś dziecko na lekcji historii i rysowało piłkarzy. Jeszcze i wierszyk nabazgrało: „Radujcie się, kibice! Wkrótce zacznie się sezon piłkarski. Futbol-wojewoda patrolem obejdzie i nasz stadion. Zapyta: kiedy w bramkę pośle mi groźny strzał czy zdąży w tej chwili choć usta otworzyć wasz bramkarz?” I o czym to świadczy? raz, uciekał drugi raz... Dzień po dniu, tydzień po tygodniu… — A co powiemy o dzisiejszej wsi? Czy ona wymiera? — Nie, tak bym nie powiedział. Na przykład duża wieś Hrusziw w rejonie myroniwskim. Tam szkoła — jedna na trzy wsie, 120 uczniów. Dwupiętrowa, czysta, w pełni wyposażona... Co prawda, i tam są dzieci, które zostały poczęte przez pijanych rodziców... — A jakim językiem mówi ukraińska wieś? Surżykiem? — Nie można uogólniać. Wsie wygłodzone przez głód i zasiedlone przez ludzi z „tambowskiego regionu” mówią po rosyjsku. Te, którym bardziej się poszczęściło — po ukraińsku i surżykiem. To w ogóle osobny temat. Surżyk oczywiście jest związany z ukraińsko-rosyjskim dualizmem. Oczywiście świadczy on o niskiej kulturze. Ale surżykiem mówią miliony naszych ludzi. I nigdzie się od tego nie ucieknie — trzeba podnosić poziom kulturalny. Różnymi sposobami. Ale stawianie pytania tak, że surżyk jest naszym wrogiem, że go nie ma, to głęboki błąd. Na przykład jeden z naszych wicepremierów występował w Moskwie. Naiwny, był pewien, że mówi po rosyjsku... Ale to był jawny surżyk, przy tym bliższy językowi ukraińskiemu. A oto list z 1977 roku. Syn, nawigator lotnictwa cywilnego, pisze do matki na wieś. Pisze normalnym językiem ukraińskim, z minimalną liczbą surżycyzmów. Chyba nasz prezydent popełnia ich więcej. — Mówił Pan, że ze wsi trudno było uciec do miasta... Jednak syn byłej właścicielki tego archiwum został lotnikiem. Wydaje się, że to bardzo poważny, jak na tamte czasy, zawód... — Tutaj nie ma nic dziwnego. Na przykład jeszcze za władzy radzieckiej wykładałem w szkole wojskowej. W komisji rekrutacyjnej pracowały głównie żony oficerów — etniczne Rosjanki. Były przekonane, że wszystkich Ukraińców trzeba brać do wojska. Wierzyły w to absolutnie szczerze... — Po co? Żeby armia była ukraińska? — Żeby armia radziecka była zdolna do walki... czy? Znowuż, tylko o tym, że dzieci jak nie uczyły się ojczystej historii, tak się nie uczą. No, a to, że uczeń po starannie wpisanym do notatnika fragmencie wiersza Iwana Franki „Ty, bracie, kochasz Ruś...” sformułował podsumowanie o zdemaskowaniu przez wielkiego poetę „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”... No, to co z tego? Bądźmy sprawiedliwi, panowie, kto z nas nie demaskował go w swoim czasie?” Razem z ekspertami o ukraińskiej wsi i stylistyce czasu rozmawiała Ulana HLIBCZUK. W tym rodzinnym archiwum duchem kolektywistycznej epoki oddycha nawet najmniejszy drobiazg. W szczególności „zawiadomienie o płatności z tytułu samoopodatkowania”. Jest to taki przymusowo-dobrowolny datek, którego wysokość określano Postanowieniem Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR, uchwalonym w 1937 roku. Tę płatność rzekomo określało nie państwo, a ogólne zebranie wsi „dobrowolnie”. Ideą samoopodatkowania w strasznych latach 30. XX wieku bardzo zachwycał się Henri Barbusse. W apologetycznym „Stalinie” Barbusse z dumą pisał, że z 8 miliardów 900 milionów rubli wpływów z opodatkowania obywateli, udział obowiązkowych płatności stanowi tylko 3 miliardy 300 milionów. Gdyby Barbusse wiedział, czym są nieobowiązkowe płatności w radzieckim kołchozie...

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn