Strona · s. 12strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu ««DZIĘKUJĘ BOGU, ŻE DAŁ MI URODZIĆ SIĘ UKRAIŃCEM»», s. 11
«DZIĘKUJĘ BOGU, ŻE DAŁ MI URODZIĆ SIĘ UKRAIŃCEM»
Слово Просвіти, №28 за 2005 рік
Zakończenie. Początek na s. 11
imienia Oleny Pcziłky Mykoła Łytwyn, którego Ołeś Honczar bardzo kochał i pozostawił w zapisach dziennikowych szczere słowa o nim. Taką samą jasną aurą otoczone są też zapisy o Nili Kriukowej, ludowej artystce Ukrainy, laureatce nagrody im. Szewczenki i również naszej weselczance, która czytała fragmenty utworów Olesia Honczara, i teraz słowa płynęły z duszy, doprawdy, „jaśniały, złociły się w jej wykonaniu”. Do głosu Nili Kriukowej dodały swoje głosy studentki Kijowskiego Miejskiego Kolegium Pedagogicznego wraz ze swoją pedagożką, kandydatką nauk pedagogicznych Antoniną Mowczun, które przeczytały fragmenty z „Dzienników”, i w ich szczerym słowie ożywała dusza pisarza, wszak Ołeś Honczar tak kochał młodzież i poświęcił naszej młodzi niejedną stronę zapisów dziennikowych, w których są testamenty dla młodych. Święty testament — strzec tradycji narodu i jego świętości, sławnych imion ukraińskich klasyków, których honor nie raz i nie dwa bronił Ołeś Honczar w publicznych wystąpieniach, w publikacjach, a swoje niepokoje i bóle o los duchowości narodu pozostawił w „Dziennikach”. Myśląc o zapisach dziennikowych, wspominam spowiednicze wyznanie nowelisty światowej sławy Wasyla Stefanyka, że cała jego literatura spisana jest w jego listach. Chyba prawdziwe odkrycie sekretów twórczości Olesia Honczara zrobimy, przeczytawszy zapisy dziennikowe pisarza, a także jego listy, które, wierzę, ujrzą światło dzienne w niedalekiej przyszłości i naświetlą postać wielkiego Ukraińca XX wieku oraz los syna swojego narodu. ...Jak to często bywa: żyje między nami wielki talent, a my, współcześni, nie zawsze umiemy go docenić, zrozumieć, jak wiele waży jego słowo, postawione na straży człowieka, odkryć siłę jego ducha. Problem ten nie jest nowy, ale ile niepowetowanych strat poniosła cywilizacja przez to ignoranctwo w całej historii ludzkości. Ginęły niezauważone przez współczesnych geniusze w nędzy i zapomnieniu, płonęły na autodafe i umierały w mękach na krzyżach, a zmartwychwstawały w aureoli jasnowidztwa. I choć grobów wielu z nich nie odnaleźć, żyje ich niezniszczalny duch. Lecz nie było straszniejszego piekła ponad to, które rozpętała na ziemi stalinizacja, splótłszy na głowy sprawiedliwych wieńce z cierni i drutu kolczastego, utkawszy dla wolnego ducha czarny całun śmierci, który ciemnymi chmurami zasłonił biały świat Ukrainy. To szalała horda, deptała kwiat narodu, mieliła rozum nacji w żarnach represji. Uśmierciła głodem miliony braci i sióstr, zamroziła w syberyjskich mrozach łabędzie dusze, ale zabić nie zdołała. Długo, jeszcze bardzo długo będą wstawać spod czarnego całunu cienie zamordowanych za Ukrainę ludzi i pokazywać światu swoje straszne rany od tortur, wysuszone głodem ciała, wygryzione dusze. Będą szły przez historię nieskończonymi kolumnami niemych świadków, którzy bez słów opowiedzą całą prawdę i wypiszą na płótnie czasu epopeję narodowego cierpienia. Od ich spowiedzi zaczniemy przejrzewać, i dzieci narodu będą modlić się za zabitych, i to późne przejrzenie stanie się początkiem zmartwychwstania Ukrainy. A ja nagle słyszę, jak z głębinowych pokładów słowa Honczara, podniesionego do rangi symboliki narodowej, przemawia głos mojego krajana z ukraińskiego Pokucia. To dziad Hryć z noweli pod tym samym tytułem Wasyla Stefanyka szczerze, jak na spowiedzi, dzieli się tym, co najdroższe, zwraca się do potomnych z niezłymi cichymi słowami i przepowiada nam zmartwychwstanie Ukrainy: „To jak moje dzieci nie chciałyby uszanować moich świętości, to kupcie skórzaną szkatułkę i połóżcie je mi na piersi. Mówią, że skóra nie gnije wiekami. Ale jeszcze jedną prośbę mam. Zostawiam kawałek pola, na kogo już wy teraz powiecie, żeby, jak będą zgarniać kości naszych strzelców w kupy, to żeby i za mnie ktoś tam zgarnął kilka łopat. Ale wysoko, bo na tych kościach zakwitnie nasza ziemia”. A kimże są ci święci, do których modli się dusza dziada Hrycia i nazywa ich swoimi? Święci ci dla niego, chłopskiego arystokraty ducha, to Szewczenko i Franko, a ich wiara to Ukraina. Dziad Hryć z tą wiarą przeżył, tej wiary nie zdradza i u schyłku pełnego trudu życia tę wiarę zapisuje przyszłej młodej sile narodu. I sam dziad Hryć choć ogłuchł i „zrobił sobie posłanie między bydłem”, a „przeistoczył się w młodego”. To wiara w Ukrainę dodała mu siły: „Całe słońce, które dźwigałem na sobie trzy pokolenia, zmartwychwstało we mnie”. I mówi ten chłopski mędrzec takie słowa, które i dziś budzą nasze sumienie: „Wstaje Franko z tak jasnym czołem, jak słońce, spokojnie uczy nas, bo on wszystko wie... Nasi młodzi uczeni byli przy nim tacy szczęśliwi i jasni, jak by on każdemu położył złote kółeczko na głowę... My rośliśmy, dzieci nasze mnożyły się, wszyscy jednego ducha, ta wojna wiele ich położyła w surową ziemię, a wszyscy, co zostali, których my wykarmiłyśmy i których Franko nauczył, zrobili jedną komendę ukraińską, a komenda, mówi, ma być Ukraina”. Lecz zajęczała ciężko Ukraina, rozpięta na krzyżu historii. Dusza dziada Hrycia — jak w zawalonej chacie. Ciężko mu słyszeć, jak wokoło przeklinają nie wroga, a Ukrainę oraz jej świętych, i tylko za nich oraz cierpiętnicę-matkę boli jego serce. „Boje się, że jak już będzie po mnie, to moje dzieci poobdzierają ściany, i Szewczenkę, i Franka, i wszystkich naszych oni powyrzucają na podłogę. Oni im dzieci pomordowali, oni na nich patrzeć nie mogą...” Więc czyż nie słyszymy my, niestety, i dziś, w godzinie ciężkiego narodzenia i stawania się naszego państwa, podobnych narzekań na niepodległość, co jest ciężkim grzechem przed Ukrainą i przed pamięcią poległych za jej wolność? Słyszymy, i bolą one nas, jak bolało dziadowi Hryciowi, temu sławnemu chłopu Hryckowi Zaparyniukowi ze wsi Wowczkiwci powiatu śniatyńskiego, przyjacielowi Iwana Franki i Wasyla Stefanyka, mądremu patriarsze rodu, który miał darowany przez Boga talent kochać, i zostawił nam wiarę — „na tych kościach zakwitnie nasza ziemia”. Bolały one współczesnemu klasykowi Olesiowi Honczarowi, który słowo swoje postawił na straży naszych świętych: Szewczenki, Franki, Łesi oraz Ukrainy — i jeszcze za młodu zbadał ze stefanykowskiego nowelistycznego źródła, i łyk tej święconej wody dał przejrzenie na cały wiek. Los Olesia Honczara, światła ukraińskiej nacji, tak zbratania z losem Ukrainy, jak zbratane matka i syn. On przyszedł na świat, kiedy z miłości i męki po siwych wiekach walki rodziło się nasze państwo — Ukraińska Republika Ludowa. On, jako rówieśnik jej, przeżył z wiarą, że ona, choć i była rozpięta na krzyżu, jeszcze nie umarła i nie umrze. On dożył z tą wiarą do Wielkanocy jej zmartwychwstania i uroczyście witał tę świętą godzinę na ogólnonarodowym wiecu. On jako narodowy przywódca do soborności Ukrainy, położył na ołtarzu wolności Matki serce i duszę i odszedł za granicę życia z synowską myślą, że Ukraina żyje. Los Olesia Honczara, patriarchy ukraińskiej literatury, sumienia nacji, wypisany w jego słowie, z przeczystego ducha którego on wzniósł niebotyczny sobór. Los Olesia Honczara, rycerza pięknego pisarstwa i światowej sławy architekta nowelistycznego eposu, sam jak nowela, gdzie słowo to budzi całą planetę soborowym dzwonem, to rozwesela stepową trąbką, to słonecznie świeci symboliką nacji, to jaśnieje nieśmiertelną łabędzią duszą. On przyszedł do literatury młody. Przyszedł Wojownikiem z frontów w czasie, kiedy Europa i świat ociekały krwią od najstraszniejszej na planecie wojny. Przyszedł i przyniósł nowelę o świętej miłości — i stał się sztandaronoścą pokoju i pierwszym na cały świat obwieścił z Ukrainy: — A niebo nad nami, wiosenne i wysokie, huczy od wiatru, jak błękitny dzwon... Słuchajcież! Słuchajmy Olesia Honczara — nasz wszechmocny soborowy dzwon nad Ukrainą — i usłyszymy w głosie jego żywe słowo. Słuchajmy Olesia Honczara i odkrywajmy w słowie, tym żywym ośrodku duszy, człowieka, pisarza, światło ducha i jego epokę, naród i Ukrainę. Słuchajmy Olesia Honczara utajnionym szóstym zmysłem i usłyszymy jego głos — westchnienie z osieroconego dzieciństwa, i krzyk ratunku pośród zawianego śniegami świata, i szept nie raz powtarzanej babcinej modlitwy, i muzykę lotu pszczoły z Romanowej pasieki przez całe życie, i czary pierwszej oraz niezapomnianej miłości, i łkanie za poległymi w bojach, i przysięgę nad ich grobami, i soborowe dzwony, które rozbudziły nację, i nawołanie w godzinie czarnobylskiego nieszczęścia i spełnionego biblijnego proroctwa o „gwieździe piołun”, i trwogę-wezwanie stanąć serce przy sercu w obronie największego skarbu nacji — ukraińskiego języka... Słuchajmy Olesia Honczara i usłyszymy kroki naszego geniusza w owijaczach, który idzie do narodu ze spowiedniczym słowem na ustach, które powierzał tylko białym arkuszom we frontowych okopach i w czasie rozmyślań w samotności spokojnej godziny, która stawała się dla niego polem bitwy o Ukrainę. Otwierają się strony dzienników — straszna prawda o wojnie i prawości zmagania o soborność dusz. Śmierć szła ziemią i kosiła miliony, padali obok i umierali od ran towarzysze broni, a los uchronił nam światło Olesia, i on nie raz spowiedniczo powierzał swoją tajemnicę dziennikowi jako wiarę w Boga:
“Jakaś wyższa siła mnie chroni”. 20—21 sierpnia 1944 r. “Ktoś się za mnie modli”, — pomyślałem”. 17 lutego 1945 r. “Czuję siłę i władzę Opatrzności. Wszędzie jest obecna w moim życiu. I nie chce się wierzyć, że wszystko może się tak skończyć. Nie może. Czuję w głębi mojego rozumu i serca potężne wrzenie. Nie może ono umrzeć, nie uformowawszy się w coś wielkiego. A wtedy nie strasznie byłoby i umrzeć”. 17 marca 1945 r. “Smutne myśli, czarne myśli. Oto znów wiosna, słońce, pola i góry toną w bujnej zieleni. Prawie pierwotne jej piękno zmusza do zastanowienia się i nad życiem, i nad przyszłością. Co mnie czeka? Pocisk, czy kula dum-dum, czy śmierć natychmiastowa albo powolna i męczeńska na wozie sanitarnym? Albo kalectwo? Albo spokojne życie. Ale od niego przecież wszyscy odwykliśmy. Czy znajdzie się tyle ognia teraz do pracy, ile było przed wojną? I czy nie zwątpiliśmy w nią? Zdaje się, że tak. Czego się chce? Żyć w Hrinawie, napisać wielką, namiętną, ale bezstronną powieść o poległych ludziach, o błędach i cierpieniach milionów. I odejść, zasnąć na wieki, odejść do królestwa spokoju i sprawiedliwości. Ale wiem, wszystko będzie nie tak: marzenia łaskawe, a życie okrutne — tylko rzadko kogo kocha ono. Dlatego — smutne myśli, czarne myśli i w powietrzu wije się ono — szczęście moje! — i słyszę jego głos, i wiem, że wszystko to — złota bajka”. 26 kwietnia 1945 r. Złota bajka czekała na Olesia Honczara. Przeżył w wojennym piekle i napisał tę namiętną powieść o poległych, którą wymarzył między bitwami, ale tortury ciężkiej walki o czystość duszy czatowały i w złotej bajce, a Opatrzność wieszczyła mu to jeszcze 26 lipca 1944 roku, co zostało zapisane w dzienniku — prawdziwej księdze życia. “Z czego składa się moje życie? Wszystkie lata, ile pamiętam, spędziłem w niezwykle ciężkiej walce, niczym bajkowy tytan z nieludzką siłą, broniąc twierdzy, której imię brzmi — ja, czystość mojej duszy. I ta twierdza cały czas była w oblężeniu, otoczona niezliczoną ilością wstrętnych, podłych sił. Broniłem się. Walczyłem. Dusza moja błyszczała, jak złoto na słońcu. Była młoda, czysta, piękna. Ale ile można wytrzymywać te tortury? Przecież jest kres i moim siłom, przecież mam prawo i ja kiedyś odpocząć, puszczając sobie kulę w serce. Nie obwiniajcież mnie wtedy wy, którzy patrzyliście na moją walkę z ciekawością, ale w niczym nie chcieliście mi pomóc. Zawsze byłem sam. Gdzie moi giermkowie? Ja staję przed tobą na kolana, Drogi, złoty mój Jesieninie. Ja w cierpieniach podobny jestem do ciebie, My po bólach przyjaciele, po losie. Jestem religijny. Wierzę w Boga. Bo tylko diabeł, nieczysty duch mógł tak demonicznie zniekształcić, zniweczyć krótkie ludzkie życie, napełnić je cierpieniami, których wystarczyłoby dla setek pokoleń rodzaju ludzkiego”. Słuchajmy Olesia Honczara — on czystością młodej łabędziej duszy wyśpiewał w literaturze swoją pierwszą pieśń miłości i u schyłku lat, młody duchem, odleciał w niebiosa z łabędzią pieśnią na ustach. Słuchajmy Olesia Honczara — słuchajmy uważnie jego sobornego słowa, jak wieszczego głosu tronki w ukraińskim stepie, słuchajmy duszą, i czyż nie otworzy się wielka tajemnica, którą zostawił nam, żyjącym, i wszystkim przyszłym w dziwnym-przedziwnym czarze-słowie. Słuchajmy Olesia Honczara — i może białe i błękitne wiatry przyniosą z wieczności ostatni krzyk zabitego łabędzia nad piaszczystą kosą w morzu, który rozdzierał pierś i budził Ukrainę; odpowiedź na przedśmiertne jęki w nocnym stepie rolnika Kresafta, który niemo pytał świat: “A o co chodzi?” — i budził Ukrainę; testamentowe słowo dyplomaty, Ukraińca Kyryła Zabołotnego przed wiecznym lotem w niebiosa, zagłuszone dla ludzkości rykiem samolotów, słowo, które przyjdzie od słońca, spadnie deszczami na rodzimą ziemię, wyrośnie bujnym kłosem i rozświetli nam przy sercu Ukrainę. Słuchajmy Olesia Honczara — on nawet śmiercią swoją, w ostatniej drodze w wieczność zebrał nas w naród, jak niebiesko-złota chorągiew, i testamentowo wyszeptał, jak modlitwę: “...Strzeżcie Ukrainy”. A Matka-Ukraina w głębokiej żałobie chowała swojego Syna, łkało niebo ciepłymi lipcowymi łzami, święty krzyż na soborze przeżegnał świeżą mogiłę przy zapłakanym oknie — ten cichy wieczny dom na Bajkowej Górze, który długo będzie bolał Ukrainie. Stoczyło się za horyzont słońce Olesia Honczara, a w niebiosach miłości do Ukrainy świecą narodowi jego prawe słowa jak ostatnia modlitwa na ziemi, zapis w dzienniku na dziesięć dni przed odejściem w wieczność — 4 lipca 1995 roku: “Dziękuję Bogu, że dał mi urodzić się Ukraińcem”. Słuchajmy Olesia Honczara — to głosem syna przemawia do swojego narodu apostoł ducha. Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
