Strona · s. 6strona oryginału ↗
Tysiącletni Łańczyn
Слово Просвіти, №28 за 2007 рік
gwary (dialektalne słowo „kowbyk” — żołądek). Ale głównym bogactwem tego kraju nie była żółto-gliniasta ziemia (która dobrze rodzi tylko cebulę, kukurydzę i żwir), nie lasy, nie góry, nie rzeka Prut, lecz sól, od której z czasem zależała cała Ruś, jak twierdzi historyk Mykoła Arkas. Szczególnie burzliwie przemysł solniczy rozwijał się w średniowieczu za panowania Polski, kiedy Kołomyja miała status miasta z prawem magdeburskim oraz przywilej, że tylko w niej okoliczni żupnicy mogli sprzedawać sól (stąd też bardzo rozpowszechnione w tych stronach nazwisko — Żupnik, a „żupa” to kopalnia soli lub warzelnia, gdzie z „ropy” albo „syrowicy”, bardzo słonej wody, wyparowywano sól). Upadek przemysłu solniczego rozpoczął się pod koniec XVIII wieku, kiedy w Cesarstwie Austro-Węgierskim wprowadzono monopol na sól; większość żupów została zamknięta, choć warzelnia w osadzie Łańczyn istniała jeszcze do połowy ubiegłego wieku, do czasów sowieckich. Także dziś w najbliższych górach można znaleźć dawne studnie z syrowicą (żupy), z której i dziś dobre gospodynie wyparowują sól, jeśli dobrzy gospodarze przyniosą ją do domu. Nie ma żadnych wątpliwości, że osady istniały tu już na początku naszej ery. Mimo to, kiedy powstał Łańczyn, skąd wzięła się tak dziwna nazwa (jak kpią sąsiedzi z łańczynian za miękką wymowę: „Wy jesteście z chińskiej prowincji Lian Cin?”), jakie narody zamieszkiwały tę piękną ziemię, kto są przodkowie tej osady? Na wszystkie pytania, oczywiście, trudno odpowiedzieć, a na niektóre można odpowiedzieć tylko hipotezami i legendami. Zaczynać, jak każde historyczne opowiadanie o życiu Ukraińców, warto od stanowisk człowieka pierwotnego i kultury trypolskiej (choć bardzo wątpliwe, by miały one jakikolwiek związek z dzisiejszymi mieszkańcami tych ziem). Ale o tym wiadomo wiarygodnie tylko Bogu, dlatego zacznijmy od połowy pierwszego tysiąclecia. Pierwsze, według wnikliwego spojrzenia współczesnego, plemiona słowiańskie pojawiły się na tych terenach mniej więcej w V wieku naszej ery, nazywały się zaś białymi Chorwatami (kawarowie, albo inne nazwy: chalasowie, chorezmijczycy), ludem wypartym z Kaganatu Chazarskiego. Obok żyli Tywercy. Huculi (osada Łańczyn leży na obecnej umownej granicy podziału Huculszczyzny i Pokucia) pojawili się tu w X wieku. Wiadomo wiarygodnie, że Ormianie przybyli na te ziemie w XIII wieku i byli tu aż do XIX wieku. Osiedlali się w Tyśmienicy, Kutach, Łańczynie, Stanisławowie. Obecnie Ormianie prawie zmieszali się z miejscową ludnością i utracili swoje korzenie. Przybywały tu także inne narody, szły dalej, osiedlały się, mieszały się, były wypierane przez innych. Tatarzy krymscy stale napadali na te ziemie, nie bez powodu ich i naszą bohaterką jest Roksolana (Nastia Łisowska) z Rohatyna, który leży niedaleko od Pokucia (Opolszczyzna, zachodnia część Wyżyny Podolskiej). Najazdy rozpoczęły się od 1495 roku. Szczególnie ucierpiały te kraje podczas najazdów w 1520 roku, kiedy to właśnie wzięto do niewoli Nastię Łisowską. W latach 1600–1630 doszło, według różnych źródeł, do od 26 do 28 najazdów, podczas których Kołomyję spalono trzykrotnie, a wsie — Łańczyn, Dobryłów, Kniażdwir, Peczenizyn (taka nazwa wsi pochodzi od słów „pече ніжки”, bo właśnie tutaj, za pierwsze górskie przełęcze, uciekali ludzie podczas najazdu tatarskiego) — niszczono, a ludzi pędzono w jasyr. Duży odsetek ludności stanowili z pochodzenia Polacy. Także ludności żydowskiej do XV wieku w tym kraju liczono do 10% ogólnej liczby, a jej liczba szczególnie wzrosła po prześladowaniach Żydów na Węgrzech (można użyć także słowa ludobójstwo) za czasów Ludwika I. Osiadali na tych terenach także Karaimi, Rumuni, Mołdawianie i Niemcy, ale etnicznych Ukraińców zawsze było najwięcej. Skąd zaś taka nazwa osady? Wiadomo, że prykarpackie i karpackie wsie nazywano od nazw rzemiosł (Sołotwino, Sadżawka — od słowa „sadżiwoczki” albo „kopanki” — sztuczne zbiorniki wodne, w których hodowano ryby) lub od nazw urocz czy rzek (Bursztyn, Czarny Potik). Istnieje legenda, że polscy panowie, przejeżdżając przez ten kraj, pytali: „Łan czyj?” Stąd właśnie nazwa. Przypuszczano też, że nazwa osady pochodzi od polskiego słowa łączyć (wymawianego podobnie do „łanczyć”), co w tłumaczeniu znaczy wiązać, łączyć. Jednak to, co i z czym wiązała ziemia, na której leży osada Łańczyn, pozostawało zagadką. Regionalista Stepan Puszyk wysuwa takie przypuszczenie dotyczące Łańczyna. W połowie XI wieku książę przemyski Rostysław-Michał Włodzimierzowicz ożenił się z Iloną (Ilonką, Oleńką, Łanką), córką węgierskiego króla Beli. Jego ojciec Włodzimierz (który rządził w Nowogrodzie i zmarł w wieku 32 lat) był najstarszym synem Jarosława Mądrego, i przed śmiercią błagał swoich braci, stryjów młodego Rostysława, by nie krzywdzili bratanka. Rostysław otrzymał w spadku Galicję, jednak stało się najgorsze — stryjowie wygnali go z Perejasławia. Ponieważ Łanka pochodziła z rodu chorezmijczyków (kawarów, białych Chorwatów), lwowianin Piotr Serdżuk twierdzi, że pretendowała ona do tmutorokańskiego tronu. Dlatego Rostysław i Olena (Łanka) wyruszyli tam i tam przez pewien czas rządzili. Ale Bizancjum, które nie życzyło sobie odrodzenia Kaganatu Chazarskiego, nasłało na Rostysława-Michała Włodzimierzowicza morderców i w 1067 roku go otruto. Łanka wróciła do Galicji i osiadła na Pokuciu. Osada, w której mieszkała i rządziła, nazywa się Kniażdwir. Nie znała miejscowego języka, dlatego osada, w której mieszkał jej tłumacz (толмач), nazywa się obecnie Towmaczyk. A Łańczyn nazwano na jej cześć — Łańczyńska osada! Jeśli przyjąć tę wersję za podstawę, to w latach siedemdziesiątych tego stulecia należy obchodzić tysiąclecie nazwy osady Łańczyn. A o tym, że osada jest starsza od Moskwy, nawet nie ma co mówić.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
