Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

«…W MAŁEJ CERKIEWCE ŚW. TICHONA NA PLACU ARBATSKIM» Nowy dokument o pobycie trumny z prochami Tarasa Szewczenki w Moskwie

Слово Просвіти, №28 за 2007 рік

towarzyszem przewodniczącego Odeskiego Sądu Okręgowego, następnie przeniesiony do Starodubu na Czernihowszczyznę, gdzie pracował jako towarzysz przewodniczącego sądu. Dzięki poparciu O. Łazarewskiego został wybrany do Kijowskiej Izby Sądowej. Pracował jako przewodniczący sądu okręgowego w Niżynie. 27 kwietnia 1861 roku student Uniwersytetu Moskiewskiego Mykoła Szuhurow brał udział w przenoszeniu trumny z ciałem Szewczenki z dworca do cerkwi Tichona Amafuntskiego na Starym Arbacie. Nawiasem mówiąc, ten fakt nie znalazł odzwierciedlenia w „Słowniku szewczenkowskim”, w którym mowa o Szuhurowie, a w „Pracach i dniach Kobzarza” Petra Żura jego imię w ogóle nie zostało wspomniane). W cerkwi przed trumną poety kłaniali się O. M. Bodiański i N. S. Tichonrawow (dobrze go pamiętam po kulawiźnie). Innych gości z ówczesnego moskiewskiego świata uczonych i literatów nie pamiętamy, chyba ich i nie było”. Z ostatniego zdania dobrze widać, że Łazarewski bezpośrednio wciągał Szuhurowa do swoich wspomnień, z którym najwyraźniej radził się w tej sprawie. Nie oznacza to jednak wcale, że sam Mykoła Szuhurow pozostawił osobne wspomnienia o moskiewskim nabożeństwie żałobnym, jak twierdzili autorzy książki „Szewczenko w Moskwie” (I.F. Karabutenko, A.G. Marusicz, M.I. Nowochatski. Szewczenko w Moskwie. K., 1989). W książce „Taras Szewczenko: «Mój pobyt w Moskwie»”, która ukazała się w tym roku, napisałem: „Praktycznie całkowity brak informacji o pobycie trumny z prochami Szewczenki w Moskwie nie może nie dziwić, więcej, ten fenomen historiograficzny zadziwia, bo mamy do czynienia z unikalną dokumentalną luką w biografii ukraińskiego geniusza. Badacze Szewczenki dysponują licznymi dokumentami i wspomnieniami o pogrzebie poety w Petersburgu. Tak samo – o przewiezieniu jego prochów z Moskwy na Ukrainę. Tylko moskiewski epizod w tej pośmiertnej drodze został zarejestrowany w jednym jedynym przelotnym świadectwie Łazarewskiego…” Jakież szczęście wyznać teraz nieścisłość tego przypuszczenia! Okazuje się, że Hryhorij Czesztachiwski także pozostawił bardzo ważne, bezpośrednie i konkretne świadectwo! Znalazł je Serhij Hałczenko wśród szewczenkowskich dokumentów, które pod koniec ubiegłego roku wróciły na Ukrainę z Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA. Cud stał się tak: w czerwcu tego roku w gabinecie Serhija Hałczenki w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, w obecności znanych uczonych, profesorów Mychajła Najenka i Wołodymyra Panczenki, zagaiłem rozmowę o moskiewskim pobycie trumny poety, i nagle, zupełnie niespodziewanie, spokojny i uroczysty Hałczenko wręczył mi zapis Hryhorija Czesztachiwskiego, który po raz pierwszy przytaczam w całości, z minimalną redakcją stylistyczną: „Wczoraj wieczorem o szóstej godzinie podnieśliśmy ze stacji naszego dzielnego ojca Tarasa i zawieźli: przez Cwietnoj, Striastnoj, Nikitski i Twerski bulwary i postawili go w małej cerkiewce św. Tichona na placu Arbackim. Ludzie, którzy szli, wędrowali za Kobzarzem, najwięcej było studentów, niewielu oficerów i cztery zapalone panienki. Oni pluskali się w pyle od samej stacji aż do cerkiewki św. Tichona. Jak wieziono Kobzarza, to ludu przybywało coraz więcej, coraz więcej i więcej”. Dalej Czesztachiwski pisał, że niedaleko, „sażeni z 50-t”, od Wieży Suchariewa (Szewczenko, nota bene, wspominał ją w swoim dzienniku 13 września 1857 roku) zobaczył w sklepiku portret Pugaczowa i był tak wstrząśnięty, że „pobiegł szukać pośród ludzi Łazarewskiego”, aby powiedzieć mu: „Patrz, o, Pugaczow w kajdanach kłania się Tarasowi”. (W poemacie Szewczenki „Moskalewa krynica” w odniesieniu do czasów Katarzyny II wspomniano o Omelanie Pugaczowie (ok. 1742–1775): „pugacz Pugacz nad Uralem huczał”. W Orenburskim kraju poeta zapoznał się z miejscami, w których działali powstańcy pod wodzą Pugaczowa. Wzmianka o tych wydarzeniach znajduje się w opowiadaniu „Bliźnięta”. W książce M. Polewoja „Historia księcia italijskiego, hrabiego Suworowa-Rymnickiego, generalissimusa wojsk rosyjskich” (Petersburg, 1843), którą ilustrował Szewczenko, są dwa rysunki przedstawiające Pugaczowa). Znaczenie tego świadectwa Hryhorija Czesztachiwskiego o przewiezieniu trumny Tarasa Od artystki-monumentalistki ze Lwowa Trofimczuk L. S. 150,00 Racaj R. W., m. Ratnów, obw. wołyńska 10,00 Samaree A. P., obw. dniepropetrowska 25,00 Słowiańskie OO „Proświta” 1500,00 Storczywska ZOSz I–III stopni, rejon nowomikołajiwski, obw. zaporoska (ze skargą Dobrianśkiej N. A.) 30,00 Taradaj O. I., m. Czerwonograd 20,00 Turyk O.-M. S., m. Tarnopol 100,00 Członkowie kręgu „Młoda Proświta” m. Zaliszczyki, obw. tarnopolska 80,00 Szostak M. M., wieś Lipiwka, rejon mikołajowski, obw. lwowska 800,00 Jaworski S. M. na rzecz Bractwa OUN-UPA, m. Lwów 330,00 Szewczenki z dworca mikołajowskiego do cerkwi świętego Tichona Cudotwórcy na Placu Arbackim trudno przecenić. Przede wszystkim po raz pierwszy wyraźnie wskazano drogę, którą wieziono trumnę Szewczenki z północno-wschodniego przedmieścia Moskwy do centrum — bulwarami Cwietnym, Strastnym, Twerskim i Nikitskim. Spora odległość, skoro można było zatrzymać się, dajmy na to, w jakiejś cerkwi bliskiej dworcowi albo przewieźć trumnę do jednej ze świątyń przy wyjeździe z Moskwy, na drodze wiodącej na Ukrainę. Dlaczego wybrano właśnie cerkiew świętego Tichona przy Arbackich Bramach? Ponieważ wiadomość o śmierci Szewczenki w Moskwie jako pierwszy otrzymał jego przyjaciel, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Osip Bodiański, cerkiew prawdopodobnie wybrał właśnie on. Bodiański najwyraźniej uważał, że cerkiew Tichona Cudotwórcy była bardzo szanowana wśród profesury i wykładowców uniwersytetu i znajdowała się niedaleko od niego. Ogólnie uwzględniano prestiż Arbatu, jego bliskość Kremla. Cerkiew Tichona Amafuntskiego, nawiasem mówiąc, wchodziła w skład Białego Miasta, podczas gdy np. cerkiew Mikołaja Javlenogo na Arbacie, stojąca kilkaset metrów dalej, znajdowała się już w Ziemlanym Mieście. Ponadto wybór arbackiej świątyni na przystanek i nabożeństwo żałobne dawał przewagę, gdyż z niej łatwo było wyjechać na drogę na Ukrainę. (Bezpośr średnio od cerkwi świętego Tichona trumna z prochami Szewczenki natychmiast wyjechała na Znamienską ulicę, potem procesja minęła Wołchonkę i przez Wielki Kamienny most oraz Wielką Polankę, która wcześniej nazywała się także Serpuchowską ulicą, skierowała się do traktu pocztowego na Ukrainę). Moim zdaniem Osip Bodiański pamiętał także o tym, że nieopodal cerkwi świętego Tichona stali kozacy Piotra Sahajdacznego przed szturmem na Moskwę w 1618 roku. W zapisie Czesztachiwskiego wspominani są oficerowie, którzy towarzyszyli trumnie z prochami Szewczenki. Całkiem możliwe, że byli to kadeci Korpusu Aleksandrowskiego, położonego w pobliżu świątyni świętego Tichona, których przyprowadził uczeń Bodiańskiego, pedagog Ołeksandr Kotlarewski. Relacja Czesztachiwskiego w pełni potwierdziła moje przypuszczenie, wyrażone w wspomnianej książce, że wśród uczestników spotkania trumny z prochami poety i nabożeństwa żałobnego w arbackiej cerkwi świętego Tichona najliczniej byli studenci Uniwersytetu Moskiewskiego. Co więcej, dodał on niezwykle ważny szczegół: „Jak wieźli Kobzarza, to ludu przystawało coraz więcej, coraz więcej i więcej”. Nie ulega żadnej wątpliwości, że spotkanie trumny Szewczenki w Moskwie było licznie i godnie obstawione.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn