Strona · s. 10strona oryginału ↗
TWÓRCA ZAPOWIEDNEGO SŁOWA
Слово Просвіти, №28 за 2007 рік
Wasyl NAZARUK, m. Warszawa
Dążenie do źródeł i nieustanne pragnienie twórczej reinterpretacji dorobku przeszłości, który jednak pozostaje potężną siłą napędową współczesnego, nowoczesnego dyskursu Ostapa Łapskiego, to stała cecha jego poezji. Ten wywodzący się z niegdyś niemal całkowicie ukraińskiego Brzeska Litewskiego (Berestejszczyzny) nie jest przesiedleńcem, lecz świadomym emigrantem w Polsce. Ostap Łapski, wyniósłszy z rodzinnego domu chleb słowa Kobzarza i odziedziczywszy również nieugięty szewczenkowski nonkonformizm, od już 50 lat buduje swoje państwo słowa za pomocą swojej poezji, która zadziwiająco i oryginalnie łączy tradycyjne, głębokie (nawet folklorystyczne) korzenie z awangardowymi osiągnięciami, buduje swoją wizję prawdziwej Ukrainy i ukraińskości, daje liryczny zapis topografii duszy współczesnego Ukraińca. Rozpoczynając swoją twórczość w czasie dojrzewania polskiej antytotalitarnej „odwilży”burzliwego 1956 roku, w swoim rozwoju i twórczym dojrzewaniu przechodził od romantycznych nastrojów tęsknoty za krajem dzieciństwa – nadbużańskim Polesiem – oraz od form neoklasycznych sonetów do różnych modeli wolnego wiersza i do nieosiągalnego ideału „czystej liryki”, wylanej w poetyckie aforyzmy – „liryczne zgęstki”. Tytułowy zbiór „Zgustki” (1965) nigdy nie ukazał się drukiem ani w Polsce, ani na Ukrainie, drażniąc prawdopodobnie cenzorów ładunkiem aforystycznym groteski i ironii. Było to naprawdę tak: Coś nie po naszemu /coś nie po lachijsku/ jeszcze i nie ogólnozwiązkowe! Wybiegając naprzód, przez lata zaangażowania w polski niepodległościowy ruch Solidarności, lata stanu wojennego, choroby i przymusowego milczenia, powiedzmy bezsprzecznie: poeta ożył razem z Ukrainą, w którą zawsze niezachwianie wierzył. Już w latach sześćdziesiątych nazwał Kijów kolebką, a przyszłą, niepodległą Ukrainę – policzkiem dla wątpliwości, tak więc wspierał swoim poetyckim głosem z Warszawy tamtejszych szesćdziesiątników. Jego ówczesne słowo przebijało się przez mur milczenia oskarżycielskim przypomnieniem: A nieopodal /za granicą / bojownicy gryzą ziemię! W wyniku niebywałego twórczego przełomu wcześniejszy dorobek twórczy O. Łapskiego, rozproszony po różnych wydawnictwach („Nasze słowo”, „Nasza kultura”, almanach „Homin”, almanach „Kalendarz ukraiński”, „Duklia”, „Dniepr”, „Prapor”, „Żowten”, Śladami pamięci, „Zerna”, „Współczesność”, „Nad Bugiem i Narwią”, „Brzeski kraj”, „Podlaskie komunikaty”, „Zycie Literackie”, „Magazyn Literacki”, „Lithuania”, „Arkadia”, Antologia poezji ukraińskiej F. Nieuważnego i J. Pleśniarowicza, Po tamtej stronie deszczu. Poezja ukraińska T. Karabowicza, Literacki zaułek i in.) uzupełnił się potężną i stylistycznie odnowioną falą nowych utworów, które złożyły się na osiem nowych tomów poezji: „Ja szedłem”, „Moje samookreślenie”, „O skorupach”, „Mój pocz[ąt]ek” (2000), „Ро czerni biela” (poezje Łapskiego w polskich przekładach), „Siebie: szukam?!” (2001), „Obok: prawdy?!” (2001), „Sobie: naprzeciw?!”. W 2000 roku poeta stał się bohaterem filmu telewizyjnego Ostap Lapski, poeta niewygodny. Cały szereg nowych tekstów poetyckich Ostapa Łapskiego opublikowano ostatnio w formie wyborów na przeznaczonych mu stronicach „Naszego słowa”, ilustrowanych oryginalnym zestawem portretów poety, wykonanych i skomponowanych przez W. Pankowa. W ciągu ostatnich 15 lat w eterze wybrzmiały także setki jego audycji literacko-kulturalnych. Dawna skłonność do zagęszczonego, aforystycznego zapisu komunikacji podmiotu lirycznego ze światem, ze słowem i z ludźmi, naznaczona pragnieniem wpływania na odbiorcę – „dusz /kołatać pianiem koguta” – ma teraz swoją kontynuację w bezprecedensowej otwartości na wydarzenia i problemy współczesnego świata oraz we wzmocnieniu nastawienia na dialog z odbiorcą. Jest to zresztą znane i rozpowszechnione zjawisko naszych postmodernistycznych czasów – czasów „literatury w poszukiwaniu kontaktu z adresatem”. Wśród nowych utworów Ostapa Łapskiego znajduje się mnóstwo odmian zwrotów polemicznych, wzywających lub przyjacielskich (Otwarty list do społeczeństwa Ukrainy, Dwa pytania, Epifaniusza pod stopę, Poetom Ukrainy: istniejącym i tworzącym w Polsce?!, Bezrozumnym, Dziewczętom UPA, Badaczom, Moskalom, Lachom, Biznesmenom itd.). To wprowadza dodatkowy dynamizm, dramatyzuje narrację liryczną. Przeniknięty dualizmem i paradoksalnością
Wasyl Nazaruk i Ostap Łapski w swoim stosunku do świata i w poetyce: raz idzie za impulsem myśli, innym razem za muzyką, lubuje się w starciach przeciwieństw, a jednocześnie pozostaje monolitem. W jego poezji paradoksalnie tylko to, co nieosiągalne, /staje się konkretne, a rzeczywistość codziennego bytowania podmiotu lirycznego odsłania się w paradoksie: żywszy w ruchu / przywarty do miejsca?! Po pięćdziesięciu latach od swojego debiutu Ostap Łapski pozostaje unikatowym wyrazicielem kosmosu duchowo-mentalnego wymiaru bytu ukraińskiego człowieka, z jego kultem ojczystego słowa, ziemską przynależnością, systemem wartości i wyższych dążeń. Badając związek tego, co duchowe, z tym, co cielesne, jasnego i ciemnego w człowieku, Łapski jako poeta często stara się pogodzić niebo z ziemią. Żyjąc w swoim emigracyjnym odosobnieniu w Warszawie, bez nadziei na zmianę tego stanu beznadziei (Gorzką do dna piję, /wypiję emigracyjny kielich, 77) — daleko od Polesia i „utraconego raju” całej Ukrainy, poeta w swojej kosmicznej samotności, sam jako środek swojego wszechświata, od lat prowadzi nieustający dialog z Bogiem i wiecznością. Ponadczasowy mężczyzno, w jaskini tylko teraz możesz być tutaj bezpieczny, służąc tak Niebu, jak i Ukrainie… (Mój czytelniku, s. 110) W najnowszym tomie wierszy „Sobie: na spotkanie?!” — poetyckim albumie, a zarazem egzystencjalnym dzienniku i lirycznym „modlitewniku”, swoistej „księdze ksiąg” Ostapa Łapskiego, wysokiej jakości komputerowo złożonym przez Anatola Kobeliaka i z opracowaną przez Wołodymyra Pankowa oryginalną szatą graficzną, organicznie skomponowaną z tekstami wierszy — Ostap Łapski przedstawia się nam jako twórca, który sukcesem wieńczy poszukiwanie samobytnej koncepcji dyskursu poetyckiego, napiętej (Wiersz bez napiętej formy — /to surowe gadanie: /obojętne na graniczne wyżyny?!, Sobie: na spotkanie?!, 100) i epifanicznej, „pojemniejszej formy” (taką szukał dla siebie i znalazł także polski noblista Cz. Miłosz), zdolnej wyrazić całą złożoność, różnorodność i paradoksalność zewnętrznego i wewnętrznego świata człowieka, objąć wszystko — od codziennych i ogólnoukraińskich wydarzeń (łącznie z przemyśleniem Pomarańczowej Rewolucji) po złożone problemy egzystencjalno-bytowe, tak aby tekst poetycki mógł rywalizować swoimi możliwościami wyrazu nawet z traktatem filozoficznym, refleksją literaturoznawczą, spowiedzią, kazaniem czy modlitwą, sięgać nawet metafizyki i mistycznej tajemnicy bytu-istnienia. Ostap Łapski osiągnął dziś taki poziom świadomości słowa i absolutnego panowania nad wszystkimi elementami polifonicznej — dziś w ukraińskiej poezji unikatowej — struktury tekstu, że ma prawo powiedzieć nawet stylem ewangelicznym: Nie przy mnie, lecz przy moim słowie /stanie ktoś, ten się powiększy, /jeszcze większym będzie: niż: dotąd?! //To nie ja mówię, /przemówiła cicho najwyższa siła: przeze mnie?! Szukając siebie w pełni i czystości twórczej autoekspresji, poeta znajduje słowo święte. Słowo napełnione siłą sprawczą: Bo przecież jest czynem /w oniemieniu Ono: /moją Ukrainą!
Ostap Łapśkyj
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
