Strona · s. 13strona oryginału ↗
«TEN DROGI KAPNIST, KTÓRY JEST SAMYM SERCEM»
Слово Просвіти, №28 за 2008 рік
Autor wydania Ołeksandr DROBACHA W tych słowach Warwary Riepninej zawarto istotę charakteru najmłodszego z braci Kapnistów, jednego z najbardziej „gorliwych małorosjan”, których życie wspólnie badamy, Czytelniku. Jest on jedną z najbardziej tajemniczych postaci we wszystkich sprawach ukraińskiego Oporu pierwszej połowy XIX wieku, w szczególności Południowego Towarzystwa Tajnego (od młodych lat bliski duchowo Serhijowi Murawjowowi-Apostołowi, Towarzystwu Cyrylo-Metodiańskiemu). To właśnie on w lipcu 1843 r. przywiózł do Riepninów do majątku w Jahotynie Tarasa Szewczenkę. Tutaj, w Jahotynie, oraz w majątku Ołeksija Kapnista w Kowaliwce, odbyło się przekazanie sztafety historyczno-rewolucyjnego doświadczenia zmagań o naszą wolność z jednego pokolenia na następne. Wiadomo: carska ochrana przed grudniowym wystąpieniem w stolicy wykryła na Kijowszczyźnie największych sprawców i potajemnie zaczęła zadawać ciosy spiskowcom. 13 grudnia (st. st.) 1825 r. aresztowano pułkownika Pawła Pestela. Po wystąpieniu 14 grudnia 1825 r. „polowano” na podpułkownika Serhija Murawjowa-Apostoła. Polowanie się nie udało. Pułk Czernihowski (prawie 1000 żołnierzy i oficerów) jednak wkroczył z bronią w ręku na drogę walki, a ściślej — na ścieżkę wieczności. Podpułkownika Ołeksija Kapnista schwytano w Kijowie, według innych danych — w Głuchowie, i wtrącono do twierdzy-więzienia imienia pierwszych apostołów Piotra i Pawła w stolicy imperium. Jedynie właściwa postawa Serhija Murawjowa-Apostoła podczas przesłuchań zmusiła komisję śledczą do zwolnienia Ołeksija Kapnista po trzymiesięcznym pobycie w kazamatach. Aresztowanie pełnego życia, energicznego i sprawnego człowieka, jednakowo życzliwego wobec generała Mykoły Rajewskiego, dowódcy Korpusu Kijowskiego, u którego Ołeksij był adiutantem, jak i wobec swojego sługi, wstrząsnęło wieloma. Zarówno matką Ołeksandrą, która kochała go bezgranicznie, jak i siostrą Sofią, braćmi, a także samym generałem, który traktował swojego podwładnego jak syna. Generała-demokratę zaraz po wystąpieniu czernihowców zdjęto ze stanowiska (to jego córka Maria jako jedna z pierwszych wyruszyła za swoim mężem, generałem Serhijem Wołkońskim, na katorgę na Syberię). Sługa osiwiał w ciągu nocy, nie wytrzymawszy ciosu losu, i zmarł z żalu, choć miał możliwość stać się wolnym. Po wstrząsach lat 1825—1826, zwolniony z armii w 1827 roku Ołeksij, jako człowiek niezłomnych cnót chrześcijańskich, zanurzył się w wir życia społecznego. Niejednokrotnie wybierano go marszałkiem szlachty powiatu mirhorodzkiego w latach 1829—1835, 1841—1844. Wtedy też los zetknął go z Tarasem Szewczenką. Ołeksijowi przypadła rodzinna posiadłość we wsi Obuchiwka. Wcześniej miał majątek we wsi Kowaliwka, gdzie miał możliwość odosobnienia się z „Zaporoziec w boju”. Takie obrazy były na ścianach pracowni malarskich, gdzie pracował T. Szewczenko stanic, ustrój federacyjny, gdzie miejsca dla samodzielnej Ukrainy nie było, jak na przykład w „Ruskiej Prawdzie” Pawła Pestela. Co prawda, niektórzy z uczestników organizacji podziemnych mimo wszystko uważali, że odrodzenie Ojczyzny, zachowanie samoistności jest możliwe tylko w samodzielnej Ukrainie przy całkowitym odcięciu się od Moskowii. Wśród nich był i Ołeksij Kapnist. Twierdził on, że trzeba wychować warstwę przywódczą, która stałaby się twierdzą ducha narodowo-państwowego i tworzyłaby sprawiedliwe ukraińskie narodowo-demokratyczne społeczeństwo. Taras czyta niektóre swoje utwory, w zamian to samo robi Ołeksa. Właśnie kontakty z nim Tarasa Hryhorowycza być może przekonują: powstanie lat 1825—1826, choć nie miało znaczących skutków dla wolności z praktycznego punktu widzenia, ale jako wydarzenie strategiczne ma epokowe znaczenie także dla ukraińskiej wolności. Wędrując wyciszonymi, przybitymi, niegdyś dźwięcznymi kozackimi drogami Hetmanszczyzny w 1979 roku żelaznymi konikami, a po 25 latach — już autem, nie raz, bywało, znienacka, jak wichura w stepie, zapytam siebie… Jak przeniknąć za zasłonę dawno minionego życia?! Odtworzyć aż do szczegółów obyczajowych koleje duchowego dorastania naszego establishmentu do zrozumienia: jak zachować swoją tożsamość: tradycje władania, zwyczaje, wierzenia… Jak coś istotnego z tego doświadczenia wziąć na uzbrojenie w teraźniejszość? Bratnie dusze otaczają cię w Obuchiwce, w Chomutcu. Drogą do Kowaliwki słychać, jak gwarzą o Wasylu Puhaczowie… Dwadzieścia lat, jak go nie ma… Pod dębem, który posadzili pamiętnej jesieni jego odejścia. Dąbek już się rozkrzewia, rozprzestrzenia, jak w duszy syna — ojcowe marzenie (a obok — całkiem jeszcze młody Geniusz, cały w skupieniu!): — odrodzić dobrobyt Ojczyzny, co ożywi naród, który jeszcze pamięta wolność. Ołeksij deklamuje ojcowe wiersze o sensie poetyckiego życia: „Pierś twardą złości przedstawiając i życie wszystkim nieszczęściom wystawiając, Chroni ojczyznę od nieszczęść”. ODA NA TWARDOŚĆ DUCHA …Wtedy ojciec lubił podśpiewywać nasze minorowe pieśni: „Boli moja główka od samego czoła”, „Jechał kozak na wojenkę”… Taras obejmuje głowę rękami… Jak mało jest takich ludzi! Szczerzy, radośni, niby wszystkim zadowoleni. Ale to tylko zewnętrznie. Naprawdę oni wewnętrznie są skupieni na dwóch-trzech ideach. Oto p. Ołeksa mówi o pracy społecznej… O jedynym szczęściu — miłości do prawdy. Wszystko inne, według niego, — to szczęście względne, bo ono nie może napoić serca, które nie przebywa w harmonii z naszymi nieskończonymi pragnieniami… Znowu i znowu w rozmowie on powraca do młodości. ...Jak to u nas się zaczęło? 9.02.1816 roku. Zeszliśmy się na myśli: trzeba działać! Matwij i Serhij Murawjowowie-Apostołowie, Serhij Trubecki, Mychajło Łunin, Ołeksandr Murawjow, ja i Jakuszkin… Nas inspirowało żarliwe marzenie o nowym ładzie bez poddaństwa, bez mrocznej ciemnoty ludowej, bez łapówkarstwa i 25-letniej żołnierki oraz braku szacunku do człowieka. Dalej — lato, jesień… Do naszej grupy „Związek Ocalenia” jeszcze przystąpili: Pawło Pestel, Fedir Hłynka, Mychajło Nowikow (rządca kancelarii Mykoły Riepnina i autor Konstytucji na wzór amerykański). Na wszystkich etapach tajnych towarzystw nami wszystkimi kierowało pragnienie sprawiedliwości społecznej. Najjaśniejsze osobowości: Mychajło Łunin i, szczególnie, Serhij Murawjow-Apostoł. Człowiek naprawdę wielkiej apostolskiej duszy. Oni byli najbardziej konsekwentnymi przeciwnikami imperium, na rozpad którego i skierowali ruch lat 1825—1826. Problemy Małej Rusi-Ukrainy jako państwa nie stawiali w najbliższej przyszłości, bo wielu uczestników podziemnych towarzystw wielkorosjan negatywnie odnosiło się do ukraińskiej państwowości i do polskiej niepodległości. Serhij Wołkoński, Serhij Murawjow-Apostoł kontaktowali się z polskim podziemiem. Próbowali porozumieć się o przyszłym ustroju państwowym narodów słowiańskich, o ich stosunkach z przyszłą republiką rosyjską. Więc co? Polacy nie wyobrażają sobie (i do dziś — do lipca 1843 roku) swojej Rzeczypospolitej bez ukraińskiej Galicji i Prawobrzeża Dniepru… Pogwarzyliśmy kiedyś i o braciach Kapnistach — Wasylu, Mykole, Petrze
W tym roku Ukraina obchodzi 250. rocznicę urodzin wybitnego działacza społeczno-politycznego, patrioty, pisarza Wasyla Wasyljowycza Kapnista. Jedynie miłość do rodzinnej ziemi, Hetmanszczyzny, szczerych ludzi powstrzymała go od desperackiego kroku wyjazdu do Ameryki. Wielka Obuchówka, gdzie mieszkał, była jednym z ośrodków życia społeczno-politycznego dawnej Hetmanszczyzny. W różnym czasie odwiedzali ją P. Pestel, M. Łunin, S. Murawjow-Apostoł. Patriota Wasyl Kapnist angażował w działalność społeczną swoje dzieci: Siemiona, Iwana, Ołeksę, które były związane z ruchem wyzwoleńczym. Proponujemy rozdział z książki „Wielkie serce Hetmanszczyzny” (wydawnictwo „Proświta”, 2008 rok). W publikacji utrzymanej w gatunku prozy podróżniczej staram się dowieść przynależności Wasyla Kapnista (nazywano go Wasylem Pugaczowem) do pełnych poświęcenia obrońców ukraińskich interesów. Utworów poety, jego synów i córki na Ukrainie nigdy nie wydawano. „Wielkie serce Hetmanszczyzny” to pierwsze wydanie, w którym autor podejmuje próbę przywrócenia Wasyla Kapnista i działalności jego rodu naszej kulturze.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
