Strona · s. 15strona oryginału ↗
MAK CZERWONY, MALINOWY
Слово Просвіти, №28 за 2008 рік
O ziarnkach maku O. Bratko-Kutyński pisał, że symbolizują one bezkres gwiezdnego świata, jego astralną siłę i to znaczenie zachowują do dziś: „Najjaśniej takie znaczenie symbolu objawia się w obrzędzie bożonarodzeniowym przygotowania potrawy rytualnej — kutii, gdzie ziarna maku symbolizują nieskończoną mnogość gwiazd Wszechświata”. Niektórzy uważają, że ziarna maku w kutii spożywa się nie tylko dla smaku, ale i dla zmarłych przodków, wszak wieczerza wigilijna z kutią związana jest z kultem przodków. Oczywiście, można z ziaren maku w kutii (razem z żytnimi, pszenicznymi) wywodzić również symbol życia, płodności, urodzaju. Za pomocą maku wywoływano deszcz: sypano trochę poświęconego maku do studni, bo jeśli za dużo, to mogła i ulewa być. Mak (zwłaszcza dziki mak-samosiej, widziuk) był amuletem przeciwko nieczystym siłom; nim obsypywano wokół chaty, na podwórzu przed chlewem i w chlewie, żeby wiedźma mleka krowie nie odebrała, bo najpierw musiałaby pozbierać wszystko co do ziarenka, ale zanim po ziarenku zbierze cały rozsyp, to i kogut zapieje, nastanie świt. Czyż można pozbierać ziarna maku, wszak „ile gwiazd na niebie, tyle maku w makówce”. Obsypywano próg makiem, żeby żadne upiory, złe siły, ludzie ze „złym okiem” nie szkodzili. Obsypując makiem, mawiano: Odskoczcie, wrogowie, ode mnie, Jak mak od makówki, — Wtedy będziecie mnie wspominać czy łajać, Jak pozbieracie ten mak! W wianek lub w warkocz dziewczęta od uroku wplatały kwiat maku lub choć kilka płatków. Z makiem związane są wiosenne obrzędy magiczne dorosłych i młodzieży, zabawy dziecięce. Ksenofont Sosenko pisał o nich jak o pewnych misteriach, którym oddaje się ukraiński naród „jakoś namiętnie i bez opamiętania”: „Bawią się na hajiłkach dzieci, dziewczęta i młodzi kawalerowie, ale i starszych ciągnie nieodparcie nie tylko rozegrana wesołość ich dzieciaczków, nie tylko wspomnienia sławnej młodości, ale i sama rzecz, samo misterium”. Najsłynniejsza gra „Mak” — to nie tylko imitacja obrzędu siewu, symbol urodzaju, ale i swoiste magiczno-rytualne widowisko, które dawało młodzieży możliwość zbratania się, wymieniania się energiami dobra, miłości, kształtowania plastyki ciała i duszy. Zresztą, to wszystko działo się nieumyślnie, a przy zabawie, z rytmicznymi ruchami, obrotami. Lekki rytualny taniec dziecięcy towarzyszył pieśniom-przyśpiewkom: Oj na górze mak, mak, A w dolinie tak, tak. Makóweczki, gołąbeczki, Zejdźmy się do kupki, Obróćmy się tak, tak. W innej grze-wiosniance spośród dziewcząt wybierają jedną „makówkę”, stawiają ją w kole, same trzymają się za ręce i, prowadząc koło, pytają „makówkę”, co ona widzi, na tę chwilę zatrzymują się, a po każdej odpowiedzi znowu prowadzą koło i pytają. Na końcu wysadzają „makówkę” na ręce i podrzucają do góry. Śpiewają: Na dolinie mak, Na szerokiej mak, Mak czysty, głowiasty. Dziewczątka — małe córeczki — Zawijały główeczki: Stańcie w krąg, Będzie mak tu! Dziewczynkę-makówkę (czy nie stąd nazwa mak-widziuk?) pytano: — Czy pojechali w pole? — Pojechali! — Wyorano pole? — Wyorano! — Czy sieją mak? — Sieją! — A jak, jak sieją mak? — O tak, tak sieją mak! — Czy pora plewić? — Pora! — A jak, jak plewią mak? — O tak, tak plewią mak! — Czy kwitnie mak? — Kwitnie! — A jak, jak kwitnie mak? — O tak, tak kwitnie mak! — Czy przekwitł mak? — Przekwitł! — Oj jak, jak przekwitł mak? — O tak, tak przekwitł mak! — Czy dojrzewa mak? — Dojrzewa! — Oj jak, jak dojrzewa mak? — O tak, tak dojrzewa mak! — Czy pora młócić? — Pora! — Oj jak, jak młócą mak? — O tak, tak młócą mak! — Czy pora trzeć mak? — Pora! — Oj jak, jak trą mak? — O tak, tak trą mak! — Czy pora jeść mak? — Pora! — Oj jak, jak jedzą mak? — O tak, tak jedzą mak! Swoiście przedstawiono w pieśniach stan przejścia dziewczyny od wolności do niewoli, od panieństwa do zamążpójścia. Jak kwiat maku, piękna, wolna, w nieudanym małżeństwie kobieta traci wszystko to, świat dla niej staje się „zawiązany”: Oj pójdę ja łąką-brzegiem, jak kwiat maku. Płaczę-rydam, gorzki los mam — zawiązałam świat. Dziki mak-samosiej czasem zakwitał na miejscu śmierci kozaków, gdzie przelano krew. Niedojrzały mak — symbol pośpiechu, krótkowzroczności, głupoty, trucizny („Ty co — maku się najadłeś?”), wszak od narkotycznych właściwości rośliny można oszaleć, a nawet zasnąć i umrzeć, jak to przedstawiono w opowiadaniu Marka Wowczka „Horpyna”. Znane są przysłowia, frazeologizmy: „Bieda nauczy placki z makiem jeść”, „Tryndy-ryndy — placki z makiem”, „Figę z makiem dać” (czyli nie dać nic), „Cicho, choć mak siej” (bezwietrznie). W literaturze pięknej obrazowi maku niemało uwagi poświęcili I. Neczuj-Łewycki, L. Hlibow, M. Kociubynski, O. Ołeś, M. Rylski, W. Didenko itd. W „Pieśni leśnej” Łesia Ukrainka, w szczególności, pisała: Mak mój żarem czerwieniał, a teraz on poczerniał… W związku z rozpowszechnieniem narkomanii tradycyjną symbolikę mak zaczął tracić.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
