Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

BOHATEROWIE NOWEJ EPOKI?

Слово Просвіти, №28 за 2011 рік

Hanna TREGUB Jak wszystkie dzieła literackie, które należą do definicji „literatury intelektualnej”, utwór ten nie jest obliczony na masowego czytelnika. To powieść filozoficzno-psychologiczna z elementami mistyki, która porusza kwestie nowej tożsamości jednostki, nowe formy istnienia świadomości na tle głębokiej psychologicznej samotności człowieka XXI wieku. Zrozumienie zawartych w tym utworze sensów wymaga głębokiej wiedzy praktycznie ze wszystkich dziedzin humanistyki, poza historią, oraz istotnego doświadczenia życiowego człowieka, który dokładnie wie, że życie to chimeryczny splot planu i przypadku, logiki oraz irracjonalności na granicy z absurdem. Główny metafizyczny obraz powieści to kameleon, który nieustannie zmienia swoje ubarwienie, ale zawsze pozostaje sobą. Autor zwrócił w powieści uwagę na historię, ale nie jest to ta globalna historia, w której przez długi czas między sobą zmagają się plemiona i narody o miejsce pod słońcem, a politycy i dowódcy podejmują brzemienne w skutki decyzje, lecz zwykła, codzienna opowieść o kilku krótkich ludzkich życiach. Właściwie „Kameleon” to historia bohaterów naszych czasów, ludzi epoki „po postmodernizmie”. Być może utwór ten utrwala oblicze współczesnego człowieka, który jest zmęczony, pragnie schować się w głębinach własnego wymiaru psychologicznego przed lśniącym światem, który wymaga nieustannego sprostania wymogom bycia bohaterem. Warto tylko spojrzeć na billboardy, które zalały przestrzeń w miastach, zasłaniając niebo, oraz strony lśniących magazynów, stworzonych dla kobiet i mężczyzn, a nawet dzieci — wszędzie na człowieka patrzy błyszczący szablon, w którym „brak istoty”, gdzie nie ma miejsca na indywidualność. I niby wszystko, co najstraszniejsze i apokaliptyczne, co mogło przydarzyć się ludzkości czy pojedynczemu człowiekowi, jest już za nami, jednak na horyzoncie zamiast wymarzonego spokoju i stabilności majaczą inne, straszniejsze niebezpieczeństwa, które kryją się wewnątrz samego człowieka — szara samotność, zamknięcie, strach przed byciem sobą i wybaczeniem sobie. Takimi są główni bohaterowie powieści „Kameleon” — młody mężczyzna i kobieta, którzy tylko raz w swoich wymyślonych przez autora życiach krzyżują ścieżki w nadmorskim mieście, kiedy kwitną akacje. Miasto bez nazwy (ta powieść jest całkowicie urbanistyczna, w tradycjach Waleriana Pidmohylnego, Wiktora Domontowycza, Mykoły Chwylowego) jest symbolem binarnej opozycji: jest ono bliskie głównemu bohaterowi, nieznośnie bliskie, od którego ucieka, a dla bohaterki jest tym obcym, do którego biegnie ona, aby odnaleźć swoją utraconą samość. To przeszłość, którą on nienawidzi, i do której chce powrócić ona. Główny bohater nie ma imienia, on jest Nemo, czyli Nikt. Autor rysuje nietypowego przedstawiciela młodego pokolenia (bohater ma 32 lub 33 lata), którego myśli krążą wokół własnego wąskiego świata życiowego. Wszystko prawie jak u Błoka: „Noc, ulica, latarnia, apteka…”, czyli mieszkanie, praca, pisanie (językiem autora — gadanie), czytanie pod sosem głębokiego kopania w sobie i głębokiej samotności: „Nie, nie jestem zwolennikiem filozofii ruchu. Żyję w kontemplacji, która nigdy się nie kończy, ale nienawidzę słonego życia, jego wymiotnego zastoju… Lubię patrzeć przez okno. Wtedy widzisz, że nie jesteś sam na tym świecie. Bardzo często idziesz ulicą i rozumiesz, że jesteś samotny. Ciebie nie ma. Nikogo nie obchodzisz… Chciałem się przejść tamtego dnia, bo znudziła mi się samotność. Bardzo często tak się zdarza, kiedy sam sobie się nudzisz. Ale boisz się przyznać, że to, czym się zajmujesz, to tylko spalanie nieznośnych minut. I tak mija życie. A potem wszyscy mówią, że czterdzieści lat to już wyrok. To już nie dwadzieścia. Trzeba cieszyć się chwilą, ale dlaczego ja cały czas spycham się bliżej i bliżej przepaści!? Chyba moim totemem był suhak…”. W świecie głównego bohatera nie ma miejsca dla innych ludzi — nie ma rodziny, dzieci, jego rodzina to zjawy z przeszłości, o przyjaciołach nie ma co mówić, bo albo zostali porzuceni w przeszłości, albo po prostu nie ma ich w teraźniejszości. W odróżnieniu od głównej bohaterki bohater cierpi na mizantropię. Odnosi się wrażenie, że bohater boi się więzi między ludźmi: „Chce się być sobą, ale cały czas uciekam od siebie, obłąkańczo pędzę w niebyt, wściekle zerkając na teraźniejszość i szaleńczo przypominając sobie przeszłość. Przerażają mnie te myśli, które roją się wewnątrz. Zniknę, na pewno zniknę, a dlatego nie chcę, aby moje zniknięcie nagle pociągnęło za sobą kogoś jeszcze. Ale tak się dzieje, że zawsze ciągniesz, człowiek się opiera, staje dęba, a ty ciągniesz go za sobą. I nie widzisz, że jemu o wiele łatwiej być bez ciebie”. Ale czy bohater rozumie, że sam spycha się do pułapki? I po to, żeby przyjął go ten zewnętrzny świat ludzi (do którego żywi jednocześnie strach i ogromną ciekawość), trzeba zdobyć się na wysiłek nad sobą, który płynie z głębi własnego „Ja”, a nie prowadzić długie poranne smutne rozmowy z samym sobą, bo nikogo innego obok nie ma?! Głównej bohaterce dla zachowania siebie, odnalezienia tak potrzebnego do normalnego życia psychologicznego spokoju przychodzi dowiedzieć się o zbrodni, popełnionej przez jej własną siostrę przeciwko niej samej. Autor pokazuje, że tylko zbliżenie się do problemu na wyciągnięcie ręki jest jedyną możliwą odległością, aby go rozwiązać, przemyśleć swoją postawę życiową, przełączyć się na inne tematy i problemy życiowe, żyć dalej. W pewnym stopniu powieść przywraca literaturze ukraińskiej tendencję do wysokich wzorców modernizmu, który nigdzie nie zniknął w czasach postmodernizmu, a czekał na swój powrót w nowym czasie i nowej formie. Autor, jak kiedyś przed nim Strindberg i Lorca, Proust, Sartre, Buber oraz inni przedstawiciele filozofii egzystencjalizmu, pyta o autentyczność każdej ludzkiej istoty, „tym, kim ona jest naprawdę”. Bohaterowi chodzi o podział całej ludzkości w duchu modernizmu na „Ludzi” i „ludzi”. Ale tak i nie wiadomo, do której kohorty należą on i główna bohaterka — to wyraźnie nie ludzie pisani wielką literą, bo taki status zakłada posiadanie silnej istoty, która warunkuje „bycie-tu”, pozytywną światowość, ale też nie podli ludzie, którzy zalali ulice wymyślonego przez autora „Kameleona” miasta i świata, którzy przypominają albo teatr lalek, albo szopkę. Albo średniowieczne moralitety, gdzie każda postać jest symbolem. Bogowie i demony, mistyczne istoty i przestrzeń zaświatów to tylko środki, które autor na wzór Husserla wykorzystuje, aby pokazać, że człowiek zawsze szuka mistycznego i transcendentalnego po to, aby powrócić do samego siebie. I jak w teatrze lalek, w powieści istnieje i swoje Piekło, i swoją Ziemię… tylko Raju nie ma. Raj zakłada pozytywny, określony, jasny finał, którego w powieści nie ma. Bohaterowie, jak się wydaje, w tej całej światowej machinerii są po prostu wolni od nitek niewidzialnego mistrza-lalkarza, który prowadzi na sznurkach swoje marionetki — Boga i Diabła, straszną i bezlicą Trzecią siłę, a i ludzi w ogóle. Jednak Kiedy literaturoznawca wydaje pierwsze dzieło prozatorskie, wywołuje to u czytelników reakcję typową dla takich przypadków: zdziwienie, czasem oburzenie i bez wątpienia ciekawość nowego utworu człowieka, który odważył się na nowo otworzyć przed światem, potwierdzić swoje prawo do wielowymiarowości. Wszystko to, moim zdaniem, można powiedzieć o powieści literaturoznawcy, krytyka, tłumacza Dmytra Drozdowskiego „Kameleon”, która ujrzała światło dzienne w tym roku na łamach czasopisma „Kurier Krzywbasu”. W tym systemie jest coś, co jest właściwe Człowiekowi jako równemu samemu Wielkiemu Lalkarzowi — to wolna wola, wybór, kim i jak być. Czyż nie przez własną wolność i zrozumienie nieprawdziwości oraz niewoli wszystkiego wokół siebie, swojej pozasystemowości główni bohaterowie są tak nieszczęśliwi i samotni? „Wczoraj dano mi wolność. Cóż ja z nią pocznę?” — aż chce się zacytować kilka wersów z poezji Włodzimierza Wysockiego. W powieści nie brakuje nocnych koszmarów, mistyki, absurdu i ironii. Jednak nie tak straszą sny, zmagania i rozmowy głównego bohatera i bohaterki z siłami dobra i zła, jak ten codzienny koszmar przemiany sensów, na których trzyma się życie, w symulakry? Moim zdaniem jednym z najmocniejszych miejsc w powieści jest podsłuchany przez bohatera na ulicy miasta dialog: „Kamera. Uśmiechnij się! No! Jesteś piękna! Ale już dość, nie mogę! Nie chcę! No, zrób to! Daj mi ból! Pieprz się. Daj mi ból, mówię. No masz, zadław się. Kamera. Flesz-flesz!!! A teraz wizerunek świętej. Daj mi świętą, maleńka! Co? No, ile można? Madlen, nie drażnij mnie. Masz robić to, co mówię. Ale to już setne kliknięcie. Nie wytrzymam. Zamknij się i rób, co mówię. A pieprz się. Już mnie wykańczasz, Maks, to mnie wyczerpuje. Klik. Tak, to jest to. No, śmielej, chcę jeszcze. No masz, trzymaj. Nie, chcę inaczej. Więcej frajdy ze świętości. Nie mentor, a święta ladacznica. Robię, co, nie słyszysz? Kamera. Ból. Kamera. No, zrób to, już jest klasa. Co, jeszcze nie tak?!. Flesz. Kamera. No, zrób miłość… Daj mi smak miłości…”. Ta scena jest bardzo krótka, a jednocześnie mieści w sobie kwintesencję wszystkiego, co zostało zawarte w „Kameleonie”. Ból, świętość, miłość — momenty ludzkiej egzystencji, które pod czujnym okiem martwej kamery zamieniają się w fotografie, martwe odlewy. A za tym wszystkim kryje się okrucieństwo i grubiaństwo, merkantylizm i drapieżna konsumpcja, zmęczenie. Sesja zdjęciowa się skończy, modelka zmyje makijaż z twarzy… I to nie jest promienna Madonna Michała Anioła, a bezimienna Ona. Skoro w tym świecie są tacy ludzie, to jacy są tam bogowie? Pan z twarzą Mongoła wie wszystko i wyczekuje, nie ingeruje, ponieważ wszystko, co jest, musi być właśnie tak. Diabeł jest bezkształtny, jednak jemu również obrzydła ta gra, w którą gra już wiele tysiącleci z Bogiem. On kusi, karze, straszy, ale, jak pokazuje autor, jest coś straszniejszego dla człowieka niż wszystkie te wybryki. To zobaczyć i zrozumieć pewnego dnia, kim się naprawdę jest. Powieść „Kameleon” nie pozostawia swojego czytelnika obojętnym. Niepostrzeżenie wywołuje silne zmysłowe przeżycie, emocje. I nawet jeśli chodzi o nieprzyjemne, ciężkie przeżycia, świadczy to o kunszcie pisarza, który zmusił czytelnika do odczuwania właśnie tak, i poprzez analizę swoich przeżyć do zastanowienia się, czy w codziennym świecie zwykłych ludzi nie istnieje coś straszniejszego niż pełne mistyki koszmary, które tak często śnią się głównemu bohaterowi utworu. Możliwe, że ktoś zapyta, a gdzież w tym całym widowisku przyczaił się kameleon. Świat powieści sam w sobie przypomina skórę tego gada, który zmienia kolory. Dlatego na ogólnym tle trudno go zobaczyć: o, w jednej chwili jest fioletowy, dalej — zmienia kolory. Jest czarny, biały, czerwony, turkusowy. Szary. Koloru pamięci, koloru strachu, koloru samotności. Wreszcie — koloru przebaczenia. W chimerycznym świecie gaśnie fioletowe niebo. A w nim powoli, wraz z zapaleniem się pierwszych gwiazd, kruszeje uśmiech kameleona — tego, kto nie traci siebie nigdy, nawet wtedy, gdy przychodzi zmienić kolor skóry. Chce się mieć nadzieję, że ta powieść-filozoficzna refleksja będzie mogła ujrzeć światło dzienne także jako osobna książka. W teraźniejszości, pełnej pustki i absurdu, człowieka może uratować tylko cud. Człowiek dla przyszłości musi być gotowy, by z tym cudem się spotkać.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn