Strona · s. 12strona oryginału ↗
ODCZYTYWANIE PRZESTRZENI LITERACKIEJ
Слово Просвіти, №28 за 2011 рік
Jurij ANTIPOWYCZ, dziennikarz, Połtawa WYSOKA ocena. I zapewne nie byłoby jej, gdyby nie dociekliwe poszukiwania naukowe, właściwe połtawskiemu naukowcowi-filologowi, który opublikował niemało ciekawego materiału archiwalnego, głęboko przemyślał epokę autora „Sztandaronośców” i, mówiąc słowami Walentyny Honczar, „sumiennie wysiadywał nad notatkami Olesia, naszymi rodzinnymi papierami”. Książka Mykoły Stepanenki to paleta portretów najsłynniejszych poetów i prozaików epoki radzieckiej, przedstawiona przez pryzmat wizji i ocen dokonanych przez Olesia Honczara w jego dziennikach. Otwiera tę barwną galerię obrazów niełatwa i kontrowersyjna w ocenach współczesnych postać Pawła Tyczyny, którego Honczar nazwał jabłoniokwiatowym geniuszem Ukrainy, poetą planetarnych rozmiarów. Zapewne dla pokolenia Ukraińców, których młodość przypadła na koniec lat 50. i 60. ubiegłego wieku (w tym autora tych słów), taka charakterystyka poety wyda się paradoksalna. Wszyscy przecież pamiętamy sarkastyczne aforyzmy w rodzaju: „Lepiej gryźć cegłę, niż uczyć Pawła Tyczyny”, „A Tyczyna pisze wiersze, i coraz gorsze, i coraz gorsze, i wszystkie jak jeden”, „Na majdanie koło bani śpi Tyczyna w walizce. Dajcie mi cegłę, ja obudzę Pawła Tyczynę”… Czy były podstawy dla takich jadowitych drwin? I czy miał rację Wasyl Stus, nazywając Tyczynę błaznem systemu, urzędnikiem literackiej kancelarii? Czy mieli rację inni badacze Tyczyny, powiedzmy, tak głęboki myśliciel jak Jewhen Swerstiuk, który niemiłosiernie piętnował tych twórców ukraińskiej kultury, którzy w krwawe czasy stalinizmu i później pisali „odkupieńcze” wiersze o partii? Wydaje się, że i tak, i nie. Tak, bo dość wspomnieć kanoniczne wtedy wiersze „Partia prowadzi” („A niech sobie jak wiedzą, szaleją, konają...”) lub „Poczucie jedynej rodziny”, gdzie poeta nagle oświadcza, że jest „obcy i cudzy rodzimym brodom” i włada „tęczowym przewieszaniem się do narodów” (samoironia?). Mówią, że podobne strofy uratowały poetę przed Kołymą, Sołowkami i fizyczną zagładą. A przecież wisiało to nad Tyczyną od lat 20.! Wtedy sam Włas Czubar oskarżył młody talent o „przemycanie nacjonalistycznego odurzenia do literatury”. Właśnie tak przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR zareagował na fragment poematu „Czyściła matka kartofle”, wydrukowany w almanachu „Waplite” (1926 r.). A okrutne lata 30., kiedy ukraińscy artyści, wśród nich i Tyczyna, codziennie i co noc czekali na areszt? Aby się ratować, wielu pisało donosy-oszczerstwa na kolegów i przyjaciół. Tyczyna nie splamił się w żaden sposób. A straszną statystykę, trzeba myśleć, znał: jeśli w 1930 roku drukowało się 259 ukraińskich pisarzy, to po 1938 roku — tylko 36… Pomimo duchowych i psychicznych traum (żył w nim patologiczny strach), przeszedł przez tamten piekielny czas czysty, „tragicznie czysty” — precyzuje Honczar w swoich zapisach dziennikowych. Czuła jak harfa dusza poety Foto Olesia Dmytrenki ostro reagowała na bóle swojego narodu i uświadamiała je w kontekście światowych: „Krzyknijmyż w świat o naszych bólach!”. Wierszem „Pamięci trzydziestu” Tyczyna odpowiedział na śmierć bohaterów Krut, którzy polegli, broniąc przed moskiewskimi wojskami Murawjowa młodego państwa ukraińskiego w 1918 roku. Zrozumiał grozę tak zwanej rewolucji socjalistycznej, przeczuwał, że na Ukrainie znowu będą krzyżować Chrystusa i zabijać nieśmiertelną Matkę Boską, niszczyć cerkiew. Przechodziła po polu… — I tej krainie umrzeć? — Gdzie On urodził się drugi raz, — Którą kochał do śmierci? Spojrzała — wszędzie cicho. Bujne dzikie żyto, — Za co Ciebie rozpięto? Za co Ciebie zabito? Czy zatem mamy prawo sądzić Tyczynę? „Sprawiedliwiej i szlachetniej — pisze Mykoła Stepanenko — twierdzić, że geniusz poety przyćmiły terror i zdziczenie, które przyniósł stalinizm, że jego biografia to cząstka naszej skropionej łzami i polanej krwią historii”. Chylimy głowy przed tymi, którzy nie zgięli się w strasznych próbach wieku, walczyli i zginęli za Ukrainę, za jej wolność. Niestety, nie wszyscy rodzą się gladiatorami. Wielu zbiła z tropu pozornie szlachetna idea komunizmu. Ale podziękujmy też Tyczynie, który w swoich najlepszych poezjach, jak i Hryhorij Skoworoda, duszą sięgał kosmicznych sfer: „W nocy, Gdy Droga Mleczna srebrzysty kurz pościele, Wyjdź na Dniepr! Nad Siwowłosym niebieskimi łanami Bóg przechodzi, Bóg zasiewa. Padają Ziarna Kryształowej muzyki. Z głębi Wieczności padają Ziarna w duszę”. Z kwiatostanu imion twórców ukraińskiego i rosyjskiego piśmiennictwa „socjalistycznych dekad”, których tak czy inaczej wspomina w dziennikach Oles Honczar, Mykoła Stepanenko wybrał czternaście. To przedstawiciele starszego pokolenia: oprócz Pawła Tyczyny, „artysta wysokiego talentu” Jurij Janowski, „niezapomniany nasz” Ostap Wysznia, „szczera dusza” Petro Pancz, „samozaparcia budowniczy naszej kultury” Mykoła Bażan, „twórca najpiękniejszego kozackiego eposu” Michaił Szołochow. Osobny rozdział książki — „Szistdesiatnyky” (Pokolenie lat sześćdziesiątych). I tak samo już w tytułach rozdziałów autor kilkoma słowami daje każdemu charakterystykę: „rycerz młodej ukraińskiej poezji” Wasyl Symonenko, „poeta-patriota” Iwan Dracz, Borys Olijnyk dla Honczara to „poeta-stokłos”, Hryhir Tiutiunnyk — „malarz prawdy”, Iwan Dziuba — „człowiek niezłomny duchem i wątpliwy więzień”, Dmytro Pawłyczko — „poeta od Boga”. Ze szczególnym pietyzmem pisze Honczar o Linie Kostenko: „Po Łesi (Ukraince) Lina Kostenko, oczywiście, największa poetka Ukrainy, i nie tylko Ukrainy... a „Marusia Czuraj” — szczyt, wieniec jej poetyckich osiągnięć”. Oles Terentijowycz uważa, że jest po prostu poezja i jest prawdziwa poezja, są po prostu poeci i są poeci-olbrzymy. Był czas, kiedy na imię Liny Kostenko komunistyczna ideologia nałożyła tabu. Zmuszano ją do milczenia, spychano na dalszy plan, chciano wykluczyć ze Związku Pisarzy. Ale na żądanie Jurija Smołycza „Wykluczyć natychmiast!” Honczar kategorycznie odpowiedział: „Nigdy... prędzej sam odejdę ze Związku”. Rozumiał, że Smołycz mówił nie od siebie, przekazał polecenie generałów z Włodzimierskiej (czytaj z KGB). W dziennikach wspomina się kilka głośnych epizodów z życia niepokornej poetki. Artystka Niła Kriukowa opowiedziała Honczarowi historię z policzkami, które wymierzyła Lina Kostenko dyrektorowi Kijowskiej Filharmonii, który zabronił pani Niłej czytać w prestiżowej świątyni kultury powieść wierszem „Marusia Czuraj”. Widowisko przeniesiono do zakładu „Arsenał”. Wtedy Lina Kostenko pojawiła się w zakładzie, wezwała dyrektora filharmonii, takiego sobie nędznego człowieczka. — Więc pan naprawdę jest dyrektorem? — Naprawdę. Odmierzyła mu raz: — To — za mnie. A z drugiej ręki: — To — za Niłę. A trzeci policzek: — A to — za Marusię. Dyrektor podał do sądu. W każdym razie sprawę zatuszowano.
WŚRÓD IMION, które Stepanenko umieścił w swojej „Przestrzeni literackiej…”, jest także poeta Witalij Korotycz. Metamorfozy relacji Honczara i Korotycza nie można pominąć, wszak poeta zadał głęboki ból mistrzowi naszej literatury. A zaczynało się wszystko nadzwyczaj pięknie. Przyjaźnili się rodzinami. „Byliśmy u Witalija (Korotycza) na parapetówce — zanotowano w dzienniku 14 października 1968 roku. — Słuchaliśmy »Iże cheruwymy« Bortniańskiego w wykonaniu kapeli Kytastego. Grandioznie. Nie ustępuje Beethovenowi”. Korotycz nie bez wsparcia Honczara zmierza ku szczytom sławy. Jest laureatem Nagrody Szewczenkowskiej, sekretarzem Związku Pisarzy Ukrainy, często wyjeżdża za granicę. Lecz oto nadchodzą lata 80., Gorbaczowowska pieriestrojka. Grzmotnął Czarnobyl. A Korotycz ucieka jak najdalej od nieszczęścia do Moskwy. Zostaje redaktorem czasopisma „Ogoniok”. Tam właśnie następuje duchowy przełom. Poeta zapomniał, z jakiej ziemi pochodzi, jaką kulturę reprezentuje. Relacje Honczar—Korotycz gwałtownie ochłodły, zaczęły się wzajemne oskarżenia. „I każdy, jak to mówią w ludzie, ma swoją prawdę” — konstatuje Mykoła Stepanenko. Korotycz oskarża Olesia Honczara: nie bronił pisarzy, których prześladował system, przyjmował najwyższe odznaczenia ZSRR, nagrody i tytuły, a tymczasem nienawidził tej władzy, i kiedy nastały niepodległość i wolność słowa, w pisarskiej teczce nie znalazła się żadna buntownicza powieść czasów zastoju, z którą można by wyjść do ludzi. A w oczach Olesia Honczara Korotycz, który zaczął często bywać za granicą, staje się „cichym Amerykaninem”, żarłocznym w swoich apetytach mieszczaninem, który opowiada o tym, jak w Rzymie wylegiwał boki na plażach, opijał się i objadał w barach włoskich komunistów. „Czyż epoka geniuszy ma zostać zastąpiona epoką mieszczan?” (zapis w dzienniku z 5 czerwca 1982 r.). Dalej jest już tylko gorzej. „Talyk Korotycz” pozwala już sobie na wywiady, w których obrzuca błotem Ukrainę, ukraińską literaturę, nie dostrzega własnych grzechów, zajmuje się samochwalstwem. W końcu wyjeżdża do USA, gdzie zostaje profesorem Uniwersytetu Bostońskiego. Godną odpowiedź Korotyczowi dali Witalij Kowal, Mychajło Szewczenko, Ołeksandr Syzonenko, Petro Osadczuk w artykule „Żeby nie skwierczeć, a uczciwie…”, który wydrukowała „Literaturna Ukrajina” 21 stycznia 1988 r. Jego podsumowanie: Korotyczowi nikt nie dawał prawa ostatecznej instancji, nie może on rościć sobie pretensji do całej ukraińskiej literatury — ani jako poeta, ani jako krytyk, ani jako laureat różnych wysokich nagród, ani jako profesor Uniwersytetu Bostońskiego. „Patriotyzm zaczyna się tam, gdzie odpowiadasz za rodzimą kulturę, gdzie wpływasz na nią, czynisz ją głębszą i poważniejszą” — to ważne dla literata credo, głoszone swego czasu przez Witalija Korotycza, sam Korotycz zignorował. „PRZESTRZEŃ LITERACKA…” — to trzecia książka profesora Stepanenki, poświęcona Olesiowi Honczarowi. Książka bardzo pojemna, pełna pasji, nie pozostawia czytelnika obojętnym. Im dalej się czyta, tym większe zainteresowanie budzi. Wydanie rzuca światło na szczodry duchowy świat wybitnego pisarza i jego epokę. Wymowne są i te fakty: choć już u schyłku lat, Ołeś Terentijowycz zrezygnował z legitymacji partyjnej, poparł studencką Rewolucję na granicie, Ludowy Ruch i Niepodległość Ukrainy, co miało ogromny wpływ na umysły tych Ukraińców, którzy się wahali, wątpili. Głęboko rozumiał miejsce literatury w życiu społecznym: „Literaturę rzeczywiście uważa się za jądro kultury narodowej. I naturalne jest, że od siły jądra zwiększa się lub, przeciwnie, zmniejsza skuteczność całej kultury, całego duchowego życia narodu”. Te słowa, które Mykoła Stepanenko wziął za jeden z epigrafów do książki, przypominają pisarzom o wysokiej odpowiedzialności ich słowa, postawy obywatelskiej, talentu przed narodem, przed historią. W przedmowie do książki Mykoły Stepanenki „Przestrzeń literacka »Dzienników« Olesia Honczara” (Połtawa, ASMI, 2010) żona pisarza Wałentyna Honczar pisze: „Lepić obraz artysty, a w szczególności Olesia Honczara, to sprawa nie z prostych. Ale Mykole Iwanowyczowi udało się niemal wskrzesić niezapomnianą dla mnie postać — ze wszystkimi zaletami, z duchowym liryzmem, z nadmierną kategorycznością, z wybuchowością, z sokratejskim spokojem. Ze stron wydania wyłania się niecodzienna osobowość swoich czasów, pisarz, intelektualista, obywatel, patriota”. 3 kwietnia 2011 roku Mykole Stepanence wręczono nagrodę imienia Olesia Honczara.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
