Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

PRÓBA MIŁOŚCI

Слово Просвіти, №28 за 2011 рік

Mykoła STEPANENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Geniusze nie rodzą się sami z siebie, Bóg posyła ich na ten świat. Mogą oni jednak nie rozkwitnąć, a nawet obumrzeć, jeśli zabraknie sił, które będą sprzyjać ich samorealizacji, codziennemu postępowi. Bez przesady cały świat zna Olesia Honczara jako genialnego ukraińskiego pisarza, sumienie epoki, patriarchę literatury, niestrudzonego bojownika o pokój. I oczywiście nie zawsze myślimy o tym, co wyniosło tego artystę w duchowe przestworza. Ciepłe słowo babci i jej modlitwa. Przyjaciele. Książki przeczytane jeszcze w dzieciństwie. Życiowe doświadczenie, radość i ból setek ludzi, przepuszczone przez własne serce. Stała praca nad sobą i odpowiednie otoczenie literackie. Wszystko to prawda. Ale jest jeszcze jedna prawda: wokół sławy i siły Honczara stoi Opiekunka jego Ducha i Talentu — żona Walentyna, która niczym Dobry Anioł, w każdej chwili, każdego dnia dodawała skrzydeł, inspirowała, wspierała, rozumiała… Walentyna Daniłiwna w pełni poświęciła się twórczej muzie wybrańca losu. Filolog z wykształcenia, wielka znawczyni twórczości artystycznej, obdarzona z natury rzadkim darem wyczuwania słowa, pielęgnowania go, całą swoją energię, zesłaną przez Najwyższego i zdobytą sumienną pracą, oddała twórczości męża. Bez wątpienia ta kobieta mogłaby zostać doktorem nauk, utalentowaną literaturoznawczynią, mogła już w młodości zdobyć najwyższe szczyty intelektualne. Wróżono jej na uniwersytecie sławną przyszłość. Jednak… to się nie stało. Zaraz po ukończeniu uniwersytetu Walentyna poświęciła się i wzięła na swoje kruche barki niełatwą misję żony artysty z Bożej łaski — organizowała jego dzień pracy, przepisywała i poprawiała utwory, ułatwiała życie codzienne, chroniła od wszystkiego, co złe. Osoba postronna nie potrafiłaby tak rozumieć jej Olesia, wspierać go na niełatwej pisarskiej ścieżce. A przy niej, żonie, doradczyni, przyjaciółce, Olesiowi Terentijowyczowi pracowało się lekko, spokojnie i pewnie — zarówno za młodu, jak i w latach późniejszych, gdy już chory prozaik i literaturoznawca dyktował wersy utworów wiernej połowie. Dla męża była pierwszym i najbardziej obiektywnym krytykiem, wsłuchiwał się w każdą jej uwagę, wracał do napisanego tekstu, szukał nowych słów, które trafiały do duszy jego Waliuszki. Z człowiekiem twórczym żyje się oj jak niełatwo, a co dopiero żyć w parze — to już nie ma o czym mówić — jest to niezmiernie ciężkie. I nie artysta jest winowajcą nieproszonych nieporozumień, kłopotów, a wielka tajemnica talentu, która kipi w nim i wybucha to impulsem dobroci, to strumieniem goryczy, to dziecięcą naiwnością i ufnością, to śmieszną zapominalskością, to czasem bezradnością w życiu codziennym. I właśnie tutaj objawiła się mądrość Walentyny Honczar. Ofiarowała swoją dumę, ustąpiła z własnych zasad i szczęśliwie oraz pięknie przeżyła długie lata małżeńskie z mężem, który Hałyna HRYMYCZ Przypadło jej szczęście zostać żoną genialnego Olesia Honczara. Pisane jej było przeplatanie się smutku i radości. Walentyna Daniłiwna Honczar w pełni zaznała goryczy życia w czasach wojny i okupacji. Razem z innymi studentami Uniwersytetu Dniepropetrowskiego kopała okopy przeciwpancerne, pielęgnowała rannych w szpitalach. Przeżyła śmierć ojca, który dobrowolnie poszedł na front i w lipcu 1941 roku zginął. A gdy przyszli okupanci — aby uniknąć wywózki do Niemiec, nacierała oczy cebulą, sztucznie wywołując diagnozę jaglicy. W swojej książce wspomnień o Olesiu Honczarze pod jego znanym powiedzeniem „Jestem pełen miłości…” Walentyna Daniłiwna wspomina także dramatyczną stronę, związaną z jej matką Ołeksandrą Fedoriwną: „…po wyzwoleniu od faszystów została aresztowana i wtrącona przez enkawudzistów do celi wstępnego dochodzenia. Mama — żona komunisty trafiła w tę historię tylko za to, że przeczytała ulotkę w języku ukraińskim, przekazaną jej przez sąsiadkę Maryniaczkę. Jak umiał widzieć wieczność w jednej minucie, piękno — w codzienności, cały świat — w małym ziarenku. Zadziwia pamięć tej kobiety. Dokładnie odtwarza wszystkie linie fabularne powieści, opowiadań, nowel Olesia, cytuje całe strony z jego prac literaturoznawczych, zna wszystkie zawiłości twórczego warsztatu artysty. Największym szczęściem dla Walentyny Daniłiwny było widzieć, jak rodziły się utwory, jak niby dyktowana przez jakąś wyższą siłę opowieść o nieszczęściach wojny, niszczeniu soborów, konformizmie i nieszczerości ludzkiej, poligonach, bólu Urałowa, czystych porankach i łabędziej wierności zakochanych, srebrnym głosie tronki, jasnej gwieździe nadziei i wiary, dalekich ogniskach… Zadziwia też jeszcze jedno u Walentyny Honczar — dokładna znajomość szerokości świata twórczych relacji męża. Może godzinami mówić o tym czy innym dokumencie z ogromu archiwum, o jakimś liście czy odezwie, o przyjemnych i niezbyt miłych epizodycznych oraz stałych kontaktach z władzą, ze współczesnymi. Książka wspomnień, napisana przez Walentynę Daniłiwnę, jest tego potwierdzeniem. A tytuł tego bezcennego wydania — „Jestem pełen miłości…” — wymownie zaświadcza o złotej maksymie wspólnej drogi tego wiernego małżeństwa, wyrażonej kiedyś przez artystę: „…życie — to przede wszystkim miłość…” i „…najważniejsze jednak — kochać!”. Miłość żony, tego Jasnego Anioła, inspirowała Olesia Honczara za jego życia, to wielkie uczucie otula omoforem wsparcia i ochrony wizerunek pisarza także dzisiaj, kiedy już odleciał w zaświaty. Ona, niczym łaskawa gwiazda, świeciła i świeci artyście w każdej chwili. Przecież miłość, jak pisał Honczar, silniejsza niż śmierć. Krytyk literacki z powołania, profesjonalna znawczyni ukraińskiego pięknego słowa, Wałentyna Honczar potrafiła obiektywnie spojrzeć na męża jako na literata, ogrzewając jednak wspomnienia subiektywizmem swojej miłości, wzbogaciła naszą wiedzę o pisarzu osobistymi faktami, bez których nie jest możliwe pełne uświadomienie sobie fenomenu artysty i jego twórczości. I za tę bezcenną informację z zakresu wiedzy o człowieku i literaturoznawstwa, za żmudną, pełną poświęcenia pracę ideowej inspiratorki Olesia i popularyzatorki jego dorobku, a także doradczyni, korektorki, sekretarki, krytyczki, redaktorki jesteśmy jej bezgranicznie wdzięczni. A ponad wszystkim stoi skromność tej niezwykłej kobiety. Nigdy nie mówi o sobie, choć jej rola jest nieprzemijająca; przemilcza, ukrywa swoje zasługi, a są one wielkie; i wiele niepowtarzalnych rzeczy, pozostawionych przez Olesia, nie istniałoby wcale lub zagubiłoby się gdzieś w wirze szarej codzienności, marnych codziennych kłopotów, gdyby nie żona. Słowo Wałentyny Daniłiwny o mężu to nie opowieści obyczajowe, nie jakieś ozdoby i upiększenia jego postaci, a fundamentalne, wypełnione ważnymi faktami opowieści o artyście. Notatki dziennikowe Honczara, poświęcone żonie, uporządkowane i wydane już po odejściu artysty za wieczną granicę właśnie dzięki jej niestrudzonej pracy, rzucają światło także na osobiste relacje małżonków, dają zrozumieć, że miłość od razu i na wieki połączyła tych dwoje ludzi, że Oles Terentijowycz uważał za dar losu spotkanie z dziewczyną, którą był „oczarowany na wskroś” przez wszystkie swoje ziemskie lata. Jednak łączy tych dwoje połączonych przez Boga ludzi także to, że intymności nie wystawiali na pierwszy plan, a myśleli o szlachetności, o sprawie, dlatego nawet w tak skrytych gatunkach jak epistolografia, dzienniki, pamiętnikarstwo, mowa jest o rzeczach wyższych, o wiele ważniejszych niż rodzinne zacisze, sukces dzieci. I jeszcze silniejsze oraz piękniejsze były ich relacje dlatego, że oni – to nie po prostu zakochani ludzie, a przyjaciele, ludzie o podobnych poglądach, których bolały te same problemy, którzy przejmowali się wspólnymi interesami i, jak pisał Antoine de Saint-Exupéry, patrzyli nie po prostu jedno na drugie, a w jednym kierunku, razem widzieli gwiazdy w kałużach na codziennych drogach, zachwycali się i przekazywali swój zachwyt innym, razem martwili się o los swojego narodu, razem z poświęceniem pracowali dla rozwoju rodzimej literatury ukraińskiej… Słuchając Wałentyny Daniłiwny, kiedy w przypływie szczerości wypowiada niektóre skryte rzeczy, przekonujesz się, że Honczar jakby lepił obraz ukochanej kobiety, relacji rodzinnych ze swojej żony, z własnego życia. Czystość duszy i siła ducha, harmonia piękna wewnętrznego i zewnętrznego, kobieca duma, umiejętność słuchania i rozumienia, wrodzona inteligencja, powaga, niezawodność, wierność, wykształcenie, uczciwość wobec siebie i ludzi, odwaga, przenikliwy liryzm światopoglądu, dziecięce zakochanie w pięknie otaczającego świata, mądrość, samopoświęcenie, cierpliwość, samodzielność, niezależność – to wszystko ona, jego Waluszka. Jej cechy można odczytywać z wielu kobiecych postaci wykreowanych przez pisarza: Sofija Zabołotna z „Twojej zorzy”, Jelka Czeczil z „Soboru”, Tania Kryworuczko z „Człowieka i broni” – wszystkie one czymś przypominają tę jedyną i najbliższą, kochaną i kochającą Olesiową Berehynię. Symbolicznym wydaje się dzisiaj finał powieści „Twoja zorza”: z uśmiechem zniknął w „blaskach błękitu”, „rozpłynął się w niebycie”, ukrył się na wieki za chmurami Kyryło Zabołotny. Mijają lata, a jego dobra żoneczka Sofija kontynuuje czekanie na swojego rycerza nieba, „wypatruje swojego wiecznego wędrowca”, wierzy w to, że jej miły żyje, widzi na stepowym horyzoncie obraz ukochanego, słyszy w podmuchach niebiańskiego wiatru rodzinny głos. Jakby artysta przewidział smutny los swojej Waluszki, czy też to napisane pod koniec lat 80. przepowiedziało rzeczywistość lat 1990. – 2000., stało się rzeczywistością naszych dni… Wierna Olesiowa żona, jak i bohaterka jego powieści Sofijka, dożywa swoich dni sama, ale siły dodaje jej łabędzia wierność – ta, która jeszcze w „Sztandarach” została przez artystę wyśpiewana, a jeszcze inspiruje świadomość tego, że odtąd ona ma żyć i tworzyć, pracować za dwoje: i za siebie, i za kochanego Olesia. Razem małżeństwo Honczarów przeszło drogę długości pół wieku. Ale i dzisiaj, po śmierci artysty, ta wspólna ścieżka nie została zakończona. Wałentyna Daniłiwna kontynuuje życie miłością do swojego męża, czerpie siły z niej, ze swojego obowiązku wobec ukochanego – donieść ludziom wszystko, co on stworzył, wcielić w życie jego plany, marzenia, zamysły, dokończyć to, co on rozpoczął i nie zdążył zrobić. Oles żyje w jej sercu, w napisanych przez niego utworach, w dzieciach, wnukach i prawnukach. I jeszcze raz podkreślmy, że tej jej samopoświęceniu, oddaniu wiele zawdzięczamy my, koneserzy jego oryginalnego talentu: przyjaciele, znajomi Olesia Terentijowycza, badacze twórczości i zwykli czytelnicy. Honczar rozważał w zapisach dziennikowych z 1993 roku: „Piękna jest miłość między młodymi w młodości, ale jeszcze piękniejsze jest to uczucie, jeśli ludzie, przeniósłszy je przez całe życie, zachowali to w sobie, i zbliżając się już do grobu”. Cóż, Wałentyna Daniłiwna jest niezwykle piękna w swojej miłości i wierności, wszak zachowała to uczucie dla wieczności, nawet po rozłące z ukochanym. kultury. Jej myśli, oceny, rozważania są obiektywne, bezpośrednie i uczciwe. Potrafi cieszyć się z cudzych sukcesów. Przekonałam się o tym, kiedy wymieniałyśmy się wrażeniami i myślami na temat powieści Liny Kostenko „Zapiski ukraińskiego szaleńca”, która niedawno miała głośny rezonans społeczny. Kocha i na wszelkie sposoby wspiera (w tym także materialnie) młodych literatów, czyta dziesiątki utworów prozatorskich, zgłoszonych do corocznej nagrody imienia Olesia Honczara. I w życiu, i w literaturze, w środkach masowego przekazu Wałentyna Daniłiwna kategorycznie nie akceptuje agresji, przemocy, histerii. Jest bezpretensjonalna, organiczna i hojna, jak nasza ukraińska ziemia. Czytając jej książkę wspomnień o Olesiu Honczarze „Jestem pełen miłości…”, zwracasz uwagę na to, jak charakteryzuje kolegów-pisarzy, ich żony. Nigdzie nie daje negatywnych charakterystyk. Nie można nie docenić tego ducha pisarskiej solidarności. I nam (pisarskim żonom) w wielu kwestiach warto uczyć się od naszej dzisiejszej jubilatki Wałentyny Daniłiwny Honczar.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn