Strona · s. 14strona oryginału ↗
WITRAŻE WOŁODYMYRA ŁYSA
Слово Просвіти, №28 за 2011 рік
Lilija MAKSYMENKO, członkini NSŻU. Powieść Wołodymyra Łysa „Stulecie Jakowa” to jedno z najlepszych dzieł wydanych w ciągu dziesięciu lat przez organizatorów konkursu „Koronacja słowa”. Weszła ona również do piątki najlepszych książek według wersji BBC. Posługując się prostym zabiegiem — wspomnieniami starca — pisarz zbudował majestatyczną świątynię, w której witrażach pamięci gra światło prawdziwej historii — bez patosu, bez tak typowej dla naszej literatury ideologizacji. Jestem przekonana, że zmiana politycznych mainstreamów, orientacji społecznych pociąga za sobą także pewną karykaturyzację pojęć — zgodnie z prawem wahadła. Mówiłam już w związku z powieścią Wasyla Szklara o tym, że najeźdźcy nie mogą być piękni — w tym sensie „Czarny kruk” jest swoistą odpowiedzią na liczne radzieckie „wesela w Malinowce”. Jeśli chodzi o powieść Wołodymyra Łysa, to wyprzedziła ona nasz czas. W „Stuleciu Jakowa” nie ma swoich czy obcych, białych czy czerwonych. Wszyscy bohaterowie, nawet epizodyczni, są nieprzewidywalni w swoich czynach. Jak wiadomo, główną funkcją witraży w budowlach sakralnych jest tworzenie mistycznej atmosfery. W podobny sposób autorowi powieści „Stulecie Jakowa” udało się połączyć to, co niepołączalne. W powieści jest dwoje głównych bohaterów — Jakow Mech (przezwany Ćwirkuń) i stulecie, które dane mu było przeżyć. Niełatwe, powiedzmy sobie, stulecie… Każda recenzja wymaga klasyfikacji, porównania. „Stulecie Jakowa” nie wpisuje się w szereg jakichkolwiek dzieł — to powieść, która wyróżnia się nie tylko w literaturze ukraińskiej. Na jakichś dwustu stronach pisarz zmieścił nie tylko trzydzieści sześć i pół tysiąca dni głównego bohatera, Poleszuka Jakowa Mecha, ale i stuletnią historię kilku państw. Ciekawa jest też forma tej swoistej sagi — wydarzenia rozgrywają się w trzech wymiarach czasowych, które kalejdoskopowo zmieniają jeden drugi — opisane są niepokoje i bóle starca w przededniu jego stuletniego jubileuszu oraz jego pięcioletnie oczekiwanie na wieści od młodej dziewczyny (ptaszyny, motyla… narkomanki), której pojawienie się wywołało z niepamięci wir wspomnień Jakowa Mecha. I czego to w życiu głównego bohatera tej powieści nie było — szalona miłość, zdrady, przebaczenie, morderstwa, wojny, obóz koncentracyjny, porzucone własne dzieci i wychowane przez niego cudze jak własne… A mimo to starzec zachował wiarę w Boga i umiejętność dostrzegania piękna. Czas w powieści jest równoprawnym bohaterem (co zresztą odzwierciedlono w tytule dzieła), który wymaga rehabilitacji chyba bardziej niż jego partner Jakow Mech. A Wołodymyr Łys za pomocą jednego bohatera rehabilituje drugiego, podkreślając: oprócz ogólnie znanych (jak i mało znanych!) faktów, oprócz wojen, ludobójstwa, głodu, w minionym stuleciu żyli tacy ludzie jak Jakow Mech. Przez witraże pamięci tego szczerego i sumiennego człowieka do dziś pulsuje światło. Mimo wszystkich okropności opisanych w powieści, dzieło to jest bardzo optymistyczne. Czytając opinie o „Stuleciu Jakowa” w internecie, natrafiłam na takie wyznanie: czytelniczka wciąż czekała, kiedy starzec umrze. Koniec tej powieści miał być tragiczny — i tyle. Jednak główny bohater nagle, wbrew wszelkim stereotypom, nie zginął w zawieruchach dziejowych, dożył stuletniego jubileuszu i „można teraz już i umierać, — pomyślał Jakow, kiedy syn skończył mówić. — Chociaż nie, trzeba będzie jeszcze tego Ćwirkunia posłuchać”. Nagle poczuł, jak na policzek z jego starczego oka wytoczyła się łza. Jedna, druga. Jeszcze jedna — z prawego oka. „Czemuż płaczesz, starcze?” — pomyślał Jakow”. Właśnie tak kończy się powieść. A na pytanie syna, czy źle się czuje, starzec odpowiada, że czuje się dobrze… Kiedy czytałam tę niezwykłą książkę, mimowolnie myślałam: iluż takich Jakowów, Marii, Mykołów i Hałyn żyje w mojej Ukrainie, właśnie oni są przykładem niezniszczalności naszego narodu, ucieleśnieniem tej dawno zagubionej przez tak zwaną elitę idei narodowotwórczej. Napisałam to „t. zw. elitę” i pomyślałam, że właśnie przez najgorsze cechy naszych przywódców jesteśmy postrzegani na świecie. Mamy tu i kompleks niższości, i „gdzie dwóch Ukraińców, tam trzech hetmanów”, i „jak nie zjem, to nadgryzę” i wiele innych — przysłowia są wszystkim znane. Czy znają potrzeby tych, nad którymi postawiono ich rządzić? Czy polepszyli życie takich jak Jakow Mech i milionów jemu podobnych? Co ich, którzy dorwali się do władzy, obchodzi ten daleki przybysz z innej planety — wujek ze wsi? Właściwie nowa powieść Wołynianina Wołodymyra Łysa dała odpowiedź na to, jakiej właśnie literatury potrzebuje obecne społeczeństwo dla własnego rozwoju. Hryć HAJOWYJ, przewodniczący stowarzyszenia twórczego satyryków i humorystów NSPU. Niespodziewanie ogarnął mnie przyjemny, chłodno-łaskoczący napływ jedna po drugiej aż trzech „Ukraińskich fal” — tak nazywa się solidny zarówno z wyglądu, jak i z treści almanach literacko-artystyczny, który, począwszy od 2007 roku, regularnie uzdrawia „małorosyjski” świat Głuchowszczyzny. W przedmowie do pierwszego jego wydania znany na Sumszczyźnie 75-letni pedagog, weteran dziennikarstwa i literatury pięknej Wadym Rajewski słusznie twierdzi: „Głównym zadaniem kompilatora i autorów almanachu jest niesienie między ludzi, zwłaszcza w naszym zrusyfikowanym Głuchowie, ukraińskiego słowa, ukraińskiej kultury, pokazanie, że żyjemy nie po prostu w przygranicznym mieście, a w dawnej stolicy hetmańskiej Ukrainy, więc i kontynuujemy dawne tradycje centrum kulturalnego północno-wschodniego regionu naszego państwa. Tym bardziej, że język jest głównym ogniwem, które łączy każdy naród. Nie na darmo mówią: czyj język, tego i państwo”. (Podkreślenie moje. — H. H.). A kompilatorem wydania (i nie tylko kompilatorem, ale i inicjatorem jego założenia, organizatorem pomocy sponsorskiej, materiałów autorskich z dodaniem własnych utworów i przygotowania do wydania), jak zaznaczono we wszystkich trzech wydaniach, jest 50-letni dobrodziej Petro Wołodymyrowycz Towstucha. To kozak z pochodzenia i ducha, były zawodowy wojskowy, poeta z powołania, w sferze życiowych i twórczych zainteresowań którego jest pedagogika i wychowanie patriotyczne, ekologia i krajoznawstwo historyczno-literackie i w ogóle los swojego narodu i rodzinnej ziemi. Sam o sobie (jak zresztą i o wszystkim dookoła) opowiada obrazowo, z lekkim ironicznym uśmiechem: Sokołem krążyłem i padałem na twarz, Kręciłem się, jak piskorz na patelni. Życie, niczym rów, przemknie I wleje się w burzliwą rzekę… Ostatnimi czasy własnymi siłami (prawda, częściowo przy wsparciu materialnym Głuchowskiego miejskiego oddziału bloku politycznego Julii Tymoszenko) zdołał wydać cztery zbiory poetyckie humoru i satyry. Najświeższy z nich — tegoroczny (pewnie,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
