Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

SZKICE ECHA

Слово Просвіти, №28 за 2011 рік

Wiaczesław ŁEWICKYJ, członek NSPU. Prawdopodobnie rozumieniu ukraińskiej poezji XX wieku brakuje czasem nie encyklopedycznych grubych tomów, a szkicowników. Nastawienie na gromadzenie obserwacji, jakby na nanoszenie linii grafitem, zmusiłoby do dokładniejszego przyglądania się słownym panoramom. Przynajmniej ostrożnego wykreślania w nich konturów, wyłapując w szorstkich przecięciach znajome rysy. Trzy kropki na okładce nowej książki Pawła Mowczana urywają się, niczym rozmyty brzeg taśmy filmowej. Tak oprawa graficzna Kostiantyna Sułymy subtelnie podkreśliła awangardową dynamikę, którą czytelnik niekiedy odzwyczaił się rozpoznawać u tego liryka. Dodatkowo w grafice na stronach foliału przeplatają się zielnik, otwarta ramka na zdjęcie, montaż sfilmowanych horyzontów, które układają się w schodki, wreszcie przewijająca się figura słońca, podobnego do mechanizmu zegarowego… Ta skala obrazowego ruchu zadziwia. Jednak za każdym widocznym przesunięciem w ustroju świata zbioru można dostrzec chwilę osobnego „szkicowego życia”. I najpełniej uosabia zarysowy, niedoodgadniony-ukryty plan sam tytuł wydania — „Ty…”. Bezsprzecznie w nowych wierszach P. Mowczana, niczym przez kalkę, prześwituje ekspresja jego zwykłej artystyczności. Jak i budowa wiersza na przenikaniu się przedmiotów, podkreśleniu ich widmowo-przezroczystych granic: „Łuszczyło się światło, niczym mika, // twardniała ustana woda // i gwiazda pionową pajęczynę // spuszczała z nieba — ratunkową, jedyną // łączącą nić, bo w niebyt zapada // świat spowijający…” („Zbliżenie”). „Metafora zarysu” okazuje się środkiem najbliższym dla P. Mowczana. Pęknięcia upodabniają się do groźnych sieci, a te — do ratunkowej nici… Sens każdego z obrazów to tylko pętelka we wzorze, który rozrasta się właśnie w chwili kontemplacji. Jeden z wierszy nieprzypadkowo wskazuje na wyczuwalne „pasma światła-wyobraźni” („W loczkach wełny”). Dążenie do utrzymania podobnej przystępności, urzeczowienia staje się decydujące. Przez nie oczekiwanym okazuje się, na przykład, odniesienie do „zwojów dymu”. Pewne skręcania-rozwijania w ogóle pełnią rolę „lejtmotywów działania” w zbiorze. Interpretacja formy przez elastyczność jej granic nieprzypadkowo rodzi specyficzny gatunek — artystycznie pojętą mapę. Tak, dla podkreślenia tego, że „anielskie brzmiały głosy”, autor wskazuje na „sferyczną przestrzeń”, która „dokoła poruszała się” („Czo- Łarysa HORBOLIS, kierownik katedry Sumskiego Uniwersytetu Państwowego. To eleganckie wydanie nieznanych utworów ukraińskiego pisarza T. Bordulaka (1863—1936) to rezultat wieloletniej pracy profesora Mychajła Szałaty i wnuków pisarza Tymofija i Nestora Bordulaków. Od pierwszego pojawienia się zbioru T. Bordulaka „Bliźni” w 1899 roku jego utwory wydawano w 1903, 1927, 1953, 1958, 1988 r. W swoim czasie pochlebnie ocenili je I. Franko, S. Jefremow, O. Doroszkewycz i inni. Zbiór nieznanych utworów z 2010 roku stanowią oryginalne opowiadania T. Bordulaka „Starzec”, „Dożynki”, „Pisarz gminny z Prunkowa, albo Noc pod św. Michała”, „Tatarzy”, „Batiuszka Spirydion”, „Waroczka”, „Modlitewnik”, fragmenty niektórych opowiadań i tłumaczeń Sofoklesa „Elektra”, Gajusza Salustiusza Krispusa „Sprzysiężenie Katyliny”, „Słowo o wyprawie Igora”. Do tej pory opublikowanymi w czasopismach regionalnych były tylko opowiadania „Batiuszka Spirydion” i „Tatarzy”. Zebrane pod jedną okładką materiały przekonują, że w życiu tego pisarza nie było twórczych „antraktów” — stale pracował, pomimo zajętości sprawami oświatowymi i społecznymi, pomimo oddalenia od centrów kulturalnych i codziennych kłopotów o chleb powszedni. Kto musiał pracować z rękopisami, ten wie, że to ciężka, odpowiedzialna sprawa. Przygotowanie do druku takich materiałów wymaga wzrokiem wewnętrznym nie widzisz…”). Chodzi w szczególności o wiersz „Atlas geograficzny”, w którym realia są „kartografowane”: utrwalane jako kolorowe rozmycia i w sumie porządkują światopogląd lirycznego podmiotu. Dzięki tej kapryśnej dynamice niewzruszone, wydawałoby się, rejestry geopolityczne, które wkraczają w poetycki wykład, łagodnieją: „Uważne wpatrywanie się w linię horyzontu daremne… // Ledwo rozmywa się plama bazarowa… // Kto przypłynie z zaświatów i na czym? // Niebieski żaglowiec ciemnieje… im bliżej domu…” Analogicznie, przez wywoływanie „z wyobraźni — jawy, // z solnej głębi”, prześwitują „Motywy tureckie”. Po przeczytaniu takich wierszy może powstać jeszcze jedno przypuszczenie, miejscami kramolne na tle dawniejszych krytycznych rozważań o pisarzu. Zazwyczaj utwory P. Mowczana przyjęło się głośno anonsować jako „cichą lirykę”. Bezsprzecznie umowność odpowiedniego określenia tutaj nie podlega wątpliwości. Jednak dorobek poety, włącznie z najnowszymi tekstami, zmusza do głębszego skupienia się na aspektach stylowych. Rzeczywiście, przejrzana struktura świata-atlasu dość wyraźnie kojarzy się z metarealizmem. Ten kierunek, z reguły, wyodrębnia się w najnowszej literaturze rosyjskiej. Na przykład jego czołowemu przedstawicielowi Iwanowi Żdanowowi przypisuje się podobne paralele z mapami czy „kosmografiami” w doborze skomplikowanych, wielopoziomowych „metametafor”. Prawdopodobnie rozszczepienie przestrzeni na zarysy i oddźwięki, dalsze dziwaczne zrośnięcie tych składników w utworach rodzimego liryka jest dość pokrewne z metarealistycznymi eksperymentami. O możliwej artystycznej styczności świadczy i mała odległość czasowa między pokoleniami, do których należą autorzy. P. Mowczan jednak większą wagę przywiązuje do pierwotnego szkicowania. Dla poety nie mniej decydujące niż oswajanie terenów wydaje się kolekcjonowanie instrumentów do uwiecznienia tych terenów w pejzażu. „Odstęp ramy”, pomocnicze „nieprzenikalne szkło”, właściwie „rama z domowego okna”, „czarny grafit” jakby tylko czekają na plener, który zaraz się odbędzie. Istotny okazuje się rzut oka, starannie wyodrębniony w lirycznej spowiedzi, gdzie nawet „ciemność niema // powstanie nagle na cały obszar wzroku” („Rentgen”). A w ogóle, wykreśloność artystycznego świata zbioru niekiedy przewyższa puentylistyczną „zamieć” z punktów — odbić pędzla. Tutaj pa-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn