Strona · s. 4strona oryginału ↗
Jurij MUSZKETYK: UKRAINA NAD PRZEPAŚCIĄ? Brońmy się zatem, Ukraińcy! Stójmy twardo na swojej ziemi, nie dajmy zepchnąć się w przepaść!
Слово Просвіти, №28 за 2011 рік
Zakończenie. Początek na str. 2
kali. Po raz pierwszy słowo „Ukraina” pojawia się w Latopisie Kijowskim w 1187 roku, gdzie obwieszczono, że w tym roku zmarł książę perejasławski Wołodymyr Hlibowycz „i cała Ukraina po nim bardzo rozpaczała”. Zatem o Ukrainie jako o rubieży Moskwy nie może być mowy, gdyż Moskwy, właściwie, wtedy jeszcze nawet nie było. Słowo to oznaczało kraj, krainę, a jak inaczej rozumieć Polaków z ich pieśniami „polski kraj, cudowny kraj” oraz samą Rosję-Moskwę, wszak „czego szuka on w kraju dalekim, co rzucił on w kraju rodzinnym”? Czyja więc rubież to Moskwa? Chin? Do tego, być może, to zmierza, bo już od gór Uralu do Władywostoku tamtejsi mieszkańcy nie nazywają siebie Rosjanami, a Sybirakami. „Ukraina” była nazwą wewnętrzną, a szerzej, w skali międzynarodowej, wciąż była to Ruś. Tak nazywano ją także za Bohdana Chmielnickiego – tak korespondował z cudzoziemcami, a później, za hetmanowania Iwana Wyhowskiego, nazywano ją „Wielkim Księstwem Ruskim”. A potem zaczęła się rywalizacja Moskwy i Polski o Ukrainę. Wyczerpane wojną Ukraina i Polska nie miały już sił do walki i wtedy Bohdan Chmielnicki zwrócił się do Moskwy. Nam teraz wszędzie wypominają ugodę perejasławską. Nawiasem mówiąc, tej ugody nikt nie czytał, Moskale ją natychmiast zniszczyli. Wiadomo przecież, że był to głównie sojusz wojskowy. W pierwszych punktach ugody właśnie o tym była mowa, że Moskwa i państwo kozackie prowadzą wojnę z Polską aż do całkowitego wyzwolenia ziem ukraińskich. Ale zaraz potem Polacy wzięli Moskali na lep, obiecując im po śmierci polskiego króla wybór moskiewskiego cara na polski tron (takie rzeczy się wtedy zdarzały, tak polski król przez pewien czas był także królem Prus i Saksonii), a Moskale, wbrew ugodzie z Kozakami, zawierają z Polakami pokój pod Wilnem, zdradzają tę samą ugodę, kozackiej deputacji nie dopuszczono do namiotów, gdzie zawierali pokój, Bohdan Chmielnicki zrywał się ze śmiertelnego łoża, chwytał za szablę: „Do Turków pójdziemy, choćby do diabła”, ale nie poszedł. Nawiasem mówiąc, turecki sułtan oferował Chmielnickiemu protekcję bez oddawania terytoriów i płacenia daniny, i Chmielnicki prawie się zgodził, ale w ostatniej chwili zmienił zdanie. Myślał o ugodzie ze Szwecją i Siedmiogrodem, ale nie doprowadził tej sprawy do końca. Chmielnicki wysłał jeszcze na Polskę korpus pod wodzą hetmana nakaznego Żdanowicza i Kozacy w sojuszu z księciem siedmiogrodzkim Rakoczym zajęli Kraków i Warszawę, ale Moskale wysłali swój korpus, by rozkładać korpus kozacki: zastraszaniem, łapówkami, i osiągnęli cel, korpus zdemoralizował się, wrócił, i to dobiło Chmielnickiego, zmarł. Chmielnicki pod koniec widział już podstępność Moskali i nie nakazywał swojemu synowi Jurijowi trzymać się z nimi sojuszu. Ugoda z Moskwą to ciężki błąd B. Chmielnickiego. Jak sprawiedliwie pisał Wiaczesław Łypynski: „I pamiętajcie wy, inteligenci ukraińscy, że naród ukraiński wyzwolić się może tylko wtedy, gdy z paszczy moskiewskiej i warszawskiej metropolii on swoją głowę wyrwie”. Z hetmanowania następnego hetmana Iwana Wyhowskiego warto wspomnieć jego traktat hadziacki, na mocy którego trzy państwa: Polska, Litwa i Wielkie Księstwo Ruskie (Ukraina) zawierały konfederację, z jednym wspólnie wybranym królem, własnym wojskiem w każdym państwie, własną administracją, systemem monetarnym, edukacją. Unia była znoszona. O tej ugodzie za czasów carskiego imperium, a także sowieckiego, nie można było nawet wspominać. Ale ta ugoda nie utrzymała się długo: Moskwa zaczęła podjudzać przeciwko Wyhowskiemu naród ukraiński, początkowo na wszelkie sposoby wspierała pretendenta do buławy, pułkownika połtawskiego Puszkara, a kiedy Wyhowski go rozgromił, dalej Bezpałego, i ten został rozgromiony. Wtedy na Ukrainę ruszyło rosyjskie wojsko pod dowództwem bojarzyna księcia Trubeckiego. Pod Konotopem Wyhowski rozgromił w pył wojsko moskiewskie: jak pisze znany rosyjski historyk Sołowjow, „na brzegach rzeki Sosnówki w dwie godziny został zniszczony kwiat rosyjskiej konnicy, najlepszej w Europie”, resztki wojska moskiewskiego uciekają do Putywla, car ucieka z Moskwy. Ale tutaj zaczęły się odwieczne ukraińskie niepokoje, atamańszczyzna – czego nie można przemilczać, rozkwitała ona trującym kwiatem we wszystkich czasach i rozkwita teraz – wyrusza od razu kilku pretendentów do buławy (Jurij Chmielnicki, Somko, Zołotarenko, Brzuchowiecki, Chanenko i in.), a naród, który tyle wieków cierpiał od Polaków, usłyszawszy, że zawarto wspólne pakty z Polakami, zaczął się burzyć, na czarnej radzie pod wsią Hermanówka koło Obuchowa Wyhowski został z buławy zrzucony, a jego pułkownicy Sułyma i Wereszczaka, którzy chcieli odczytać artykuły hadziackie, zostali porąbani. Dzisiaj w Hermanówce stoi krzyż w miejscu ich śmierci. Przy wyborze na hetmana Wyhowskiego Moskale podsunęli mu artykuły, jakoby to były artykuły perejasławskie, Bohdanowe. Wyhowski spojrzał na nie i powiedział: „To kłamstwo, to nie te artykuły”. „A ty skąd wiesz?” – „Jak mam nie wiedzieć, skoro ja je pisałem”. Wtedy Moskwa od razu zapałała wściekłością przeciwko Wyhowskiemu, nie uznawała go za hetmana, uciekała się do wszelkich podstępów. I oto, w tymże samym Perejasławiu, otoczony ze wszystkich stron przez wojsko moskiewskie, pod wycelowanymi w niego berdyszami, Jurij Chmielnicki podpisał kabalne, niszczycielskie artykuły. Jeśli za ugodą perejasławską Bohdana Chmielnickiego (rekonstruuje się ją według tak zwanych artykułów marcowych) wojewoda moskiewski i wojsko moskiewskie miały stacjonować tylko w Kijowie, to teraz także w Czernihowie, Nieżynie, Połtawie, Białej Cerkwi i innych miastach, wcześniej podatki zbierano na potrzeby wojska kozackiego, a teraz zbierano je do skarbca moskiewskiego, wcześniej hetman i starszyzna mieli prawo kontaktów z państwami obcymi, a teraz to prawo jest likwidowane itd. Z każdym nowym podmoskiewskim hetmanem wzmaga się ucisk moskiewski, narodowi ukraińskiemu odbiera się tak zwane „starodawne prawa”, powiedzmy, ten sam Brzuchowiecki powiedział Moskalom: „Zróbcie mnie hetmanem, a ja wam wszystko oddam”. I oddał. I zaczęła się wielka Ruina Ukrainy. Polacy wracają na swoje siedziby, naród nie wpuszcza, jest bity, zmuszany, potem przychodzą tam Moskale: „A, wy Lachom się poddaliście”, i nowe kary, nowe grabieże, a potem nadlatują Tatarzy i wybijają wszystko do korzenia. Ruina! Jurij Chmielnicki zrzeka się buławy, Moskwa ustanawia hetmanem Iwaszkę Brzuchowieckiego, nadaje mu rangę bojarską, żeni z bojarską córką, a on już oddaje Moskwie wszystko na świecie. Nie mogę nie przekazać choćby jednego epizodu ówczesnej ukraińsko-moskiewskiej „przyjaźni”. Po ustanowieniu hetmanem J. Chmielnickiego Moskwa wznawia wojnę z Polską (mit o rosyjskim królu na polskim tronie okazał się złudny), na wyprawę przeciwko Polsce idzie potężne wojsko moskiewskie pod dowództwem bojarzyna Wasyla Szeremietiewa. Wojsko szło dwiema kolumnami: w pierwszej, głównej, całe wojsko moskiewskie i hetmańskie pułki lewobrzeżne, druga, na czele z J. Chmielnickim, z tyłu w pewnej odległości i nieco na lewo – pułki ukraińskie prawobrzeżne – by odcinać Tatarów, ówczesnych sojuszników Polski. Ale Tatarzy przeszli już wcześniej, a trasę wojska moskiewsko-ukraińskiego Polacy śledzili i, nie dochodząc do Cudnowa, otoczyli pierwszą kolumnę. Armatnia grzmoty, chmury strzał – sytuacja bez wyjścia. Kozacy proponują odwrót swoim sposobem: ze wszystkich stron po kilka rzędów wozów, na wozach armaty, piszczele, muszkiety, włócznie – by się bronić. Na dziś dla mnie to niewyobrażalne: wozy w ośmiu rzędach i toczą je Kozacy – konie w środku. Polacy i Tatarzy nadlatują, kolumna powoli się porusza. W jednym miejscu Kozacy proponują obejście, Szeremietiew się nie zgadza, idą prosto, natykają się na górę, Polacy przekopują drogę i znowu straszne oblężenie, brak jedzenia i paszy dla koni. Szeremietiew wywiesza białą flagę i idzie na negocjacje z polskim hetmanem koronnym Potockim. Wraca z negocjacji i ogłasza, że Polacy wypuszczają wojsko, ale wszyscy wychodzą bez broni. Z przodu wychodzą Kozacy. Rozgrodzili wozy, Kozacy wyszli w pole i wtedy rzucili się na nich Tatarzy: rąbią, ciągną na arkanach. Kozacy rzucili się z powrotem, ale Moskale zagrodzili przejście i zaczęli strzelać do nich. Kozaków dalej rąbią, ciągną na arkanach Tatarzy, a Moskale rechoczą, tańczą z radości na ten widok, szaleją. Jednak nadszedł i ich czas, potem z nimi zrobili to samo, co z Kozakami. Wasyl Szeremietiew też trafił do niewoli i dwadzieścia jeden lat siedział koło Bakczysaraju w podziemnej twierdzy Czufut-Kale, w czasach radzieckich przewodnicy pokazywali to podziemie: „Tutaj siedział sławny rosyjski patriota, wielki wódz Wasyl Szeremietiew”. Car zabronił wykupywać go z niewoli za tę porażkę. Potem Polacy i Tatarzy otoczyli wojsko Jurija Chmielnickiego i znowu była sytuacja bez wyjścia, ale tutaj wtrącił się Iwan Wyhowski, w tamtym czasie wojewoda kijowski, i jakoś załagodził pokój. Jurij uznał zwierzchność króla. Potem dalej rządzili krótkotrwali hetmani: Brzuchowiecki, Mnohohriszny, Samojłowicz, wszyscy oni gorliwie służyli Moskwie i za-
Ukraina. Zatrzymana chwila: rok 2007 rok 2008 Zdjęcia Olesia DMYTRENKI
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
