Strona · s. 7strona oryginału ↗
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Zwieńczenie „biografii” ukraińskiego słowa
Слово Просвіти, №28 за 2012 рік
Pyłyp SEŁIHEJ, pracownik naukowy Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Słowniki etymologiczne wyjaśniają, skąd pochodzą słowa. „Biografia” słów interesuje wielu, więc słowniki te cieszą się niemałym popytem. Zdobędą one biblioteczkę niemal każdej wykształconej osoby i już wkrótce stają się bibliograficzną rzadkością. Układać je zaczęto jeszcze pod koniec XIX w. i dziś słowniki etymologiczne mają niemal wszystkie języki europejskie. Początkowo były one niewielkie — jednotomowe. Do następnych wydań trafiało coraz więcej słów, wyjaśnienia stawały się obszerniejsze, objętość słowników wzrastała do dwóch, trzech, a nawet czterech tomów. Językowi ukraińskiemu pod tym względem nie poszczęściło się. Przez długi czas nie miał on żadnego słownika etymologicznego. W latach 20. XX w. przy Wszechukraińskiej Akademii Nauk pracowała komisja do jego stworzenia, ale przez masowe represje została ona rozwiązana. Jak to nie dziwne, pierwszy słownik etymologiczny języka ukraińskiego pojawił się w Kanadzie. W latach 1962—1982 wydawał go w języku angielskim znany filolog Jarosław Bohdan Rudnycki. Co prawda, zakończyć wydania nie udało się — światło dzienne ujrzały tylko dwa tomy. Iwan Ohijenko też pracował nad słownikiem etymologicznym. Jego dzieło wyszło w czterech tomach już po śmierci autora (w latach 1979—1994). Mimo dużego rejestru, słownik ma raczej charakter popularny i nie wyróżnia się głębią etymologii. Zważmy, że ze względu na „żelazną kurtynę” oba te wydania były dla nas niedostępne. Brak pełnowartościowego słownika etymologicznego nie mógł nie niepokoić naukowców Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni Akademii Nauk Ukrainy. Złagodzenie tego było nie tylko wymogiem czasu, ale i sprawą zawodowego honoru. Praca nad nim rozpoczęła się w dalekim 1964 roku. Etymolodzy mogli ułatwić sobie zadanie i stworzyć naprędce niewielki słowniczek na 5–10 tysięcy słów. Ale jego wartość naukowa również okazałaby się niewielka. Przez to autorzy zdecydowali przygotować wydanie fundamentalne, z maksymalnie możliwym objęciem leksyki (nie tylko literackiej, ale i dialektalnej). W rezultacie objętość słownika rozrosła się do siedmiu grubych tomów. Proces układania też rozciągnął się — niemal na pół wieku (!). Powiedzieć, że układać słownik etymologiczny jest ciężko, to nie powiedzieć nic. Dobrego, naprawdę wartościowego słownika nie da się zrobić w dwa-trzy lata. Potrzebna jest wieloletnia skupiona praca, często żmudna i mozolna. A także — wytrwałość, żelazna wola, umiejętność nie „zejścia z dystansu” w połowie drogi. Historia leksykografii etymologicznej zna przykłady rozpoczętych, ale niedoprowadzonych do końca słowników. Nie przypadkiem akademik O. Melnyczuk, inicjator i główny redaktor ukraińskiego słownika etymologicznego, nazwał pracę nad nim „językoznawczym alpinizmem”. Jak go układali? Najpierw sformowano rejestr słów — na podstawie sześciotomowego „Słownika ukraińsko-rosyjskiego”, słowników B. Hrinczenki, J. Żelechiwskiego i S. Nedilskiego, a także wszystkich dostępnych w tamtym czasie słowników dialektalnych. Potem — właściwe pisanie haseł. Zanurzając się w głęboką prahistorię, etymolog operuje dziesiątkami pokrewnych słów i paraleli z kilkunastu języków. Jeśli pochodzenie słowa jest niezrozumiałe i gubi się w mrokach wieków, analizuje on i ocenia różne wersje, które są rozrzucone po licznych słownikach, artykułach i monografiach, wydanych zarówno u nas, jak i za granicą. Jedną wersję etymolog musi uznać za najbardziej prawdopodobną, inne — za mało prawdopodobne, jeszcze inne — za nieuzasadnione. Jeśli żadna z wersji nie zadowala autora, proponuje on własną. Kiedy hasło jest napisane, następuje etap redagowania. Jest on nie mniej żmudny i długotrwały niż samo pisanie. Nierzadko hasło trzeba uzupełniać w związku z pojawieniem się nowych wersji pochodzenia słowa. Ze względu na złożoność i „wielojęzyczność” tekstu, należy go skrupulatnie sprawdzić pod kątem błędów i przeoczeń. Zazwyczaj ostateczny wariant czyta się cztery-pięć razy. Oto taka „kuchnia” słownika etymologicznego. Oto dlaczego układają go dziesięcioleciami! Pierwsze trzy tomy (litery A—M) ujrzały światło dzienne w latach 1982—1989. Pełnia zebranego materiału, wysoki poziom naukowy, głębia etymologii zyskały pochlebne opinie społeczności naukowej. I nie tylko w samej Ukrainie. Zagraniczni koledzy otrzymali dla swoich badań cenne źródło ukraińskojęzycznego materiału. A dla miłośników ojczystego słowa w Ukrainie pojawienie się tak solidnego wydania w latach pełzającej rusyfikacji stało się przyjemnym prezentem. Przeglądając słownik, można zobaczyć, że leksykę w nim podano według zasady gniazdowej, a hasło ma przejrzystą strukturę. Po hasłowym słowie ukraińskim (maty) podano pochodne od niego z języka literackiego i dialektów (matusia, matycia, matoczka, matkuwaty, materyzna, bezmatok, pramatir itd.). Daje to możliwość niepisanego na słowa z przejrzystą pochodnością osobnych haseł i podawania materiału zwięźle. Dalej idą leksykalne paralele z innych języków słowiańskich (białoruskie maci, polskie matka, czeskie matka, bułgarskie majka itd.). Potem wskazano zrekonstruowaną formę słowa — jaka ona była w języku prasłowiańskim (*mati). Jeśli słowo ma odpowiedniki w innych językach indoeuropejskich, przytacza się i je (na przykład litewskie mótina, nie-)
niemieckie Mutter, łacińskie mâter, staroindyjskie mâtÆr-, ormiańskie mair). Ostatnim ogniwem w etymologicznym łańcuszku jest indoeuropejska forma (*mâter-). Kończy się artykuł spisem wykorzystanej literatury. Jeśli słowo nie jest rodzime, a zapożyczone, słownik wskazuje, z jakiego języka do nas przyszło, a dalej tak samo śledzi jego „rodowód” aż do indoeuropejskiego poziomu. Tym, nawiasem mówiąc, słownik etymologiczny korzystnie różni się od słowników wyrazów obcych. Przecież te podają krótką informację: wskazują jedynie bezpośrednie źródło zapożyczenia, podczas gdy głębsza etymologia i szersze etymologiczne związki słowa pozostają nieoświetlone. …Czwarty tom słownika (litery Н—П) oddano do wydawnictwa w 1988 r. Ale wkrótce nasz kraj dotknął kryzys ekonomiczny, a za nim i wydawniczy. Wydawanie słownika zatrzymało się. I nikt nie mógł powiedzieć, kiedy zostanie wznowione. Możliwość doprowadzenia sprawy do końca przesuwała się na jakąś mglistą perspektywę. Czasowy rozbrat między opracowaniem a wydaniem coraz bardziej narastał. Etymologom nie pozostawało nic innego, jak zacisnąwszy zęby i pokonując uczucie beznadziei, pracować dalej. Wszakże wymuszona przerwa miała i swoje pozytywy. W szczególności udało się uwzględnić najnowsze publikacje z dialektologii oraz językoznawstwa porównawczo-historycznego. Od czwartego tomu wprowadzono powoływanie się na prace I. Ohijenki, J. Szewelowa, O. Horbacza — wcześniej przez cenzuralne rogatki opracowujący byli zmuszeni omijać te nazwiska milczeniem. W 2003 r., po 14-letniej przerwie, dawno przygotowany czwarty tom wreszcie wyszedł. Niestety, nie mógł go potrzymać w rękach kierownik zespołu autorskiego, wybitny językoznawca O. Melnyczuk. Odszedł on w wieczność na kilka lat przedtem, ale zdążył zredagować ten i następny tom. Jego sprawę godnie kontynuowała kijowska szkoła etymologii, która uformowała się w procesie opracowywania słownika. Należą do niej tacy znani slawiści, jak O. Tkaczenko, T. Łukinowa, H. Piwtorak, W. Sklarenko, O. Ponomariw, I. Stojanow i inni. Wspólnymi siłami udało się zredagować i wydać piąty i szósty tom. Będziemy mieć nadzieję, że wyjście siódmego (informacyjnego) tomu nie będzie się opóźniać. Słownik etymologiczny ma nie tylko językoznawcze, ale i wielkie ogólnokulturowe znaczenie. Zawiera dokładne, sprawdzone, naukowo uzasadnione informacje o tym, jak, kiedy i skąd uformował się leksykon języka ukraińskiego. Słownik jeszcze raz dowodzi, że nasz język jest całkowicie samodzielnym, oryginalnym językiem słowiańskim i wcale nie dialektem języka rosyjskiego, „zepsutym polskimi wpływami”. Choć ta zastała teza już dawno została obalona, z nią do dziś noszą się jacyś szowiniści wielkomocarstwowego pokroju. Jednocześnie wydanie obala wymysły, jakoby to język ukraiński był tak stary, że z niego utworzył się sanskryt wraz z resztą języków indoeuropejskich. Dla fachowców takie „teorie” brzmią śmiesznie, a jednak wciąż błąkają się w środowisku naszych amatorów-wierzchoglądów językoznawstwa. Korzystność słownika w tym, że daje on prawidłowe wyobrażenie o rozgałęzionej, wielostopniowej pokrewieństwie języków indoeuropejskich i realnym miejscu języka ukraińskiego wśród nich. Wydanie przeznaczone jest i dla fachowców z etymologii, i dla wszystkich, których interesuje historia ukraińskiej leksyki. Komu nie będzie ciekawie dowiedzieć się, że, na przykład, słowa stół i sufit historycznie powiązane są z czasownikiem słać, a troszczyć się i smutek — z czasownikiem piec. Że piwo pochodzi od pić, a tłuszcz od żyć. Któż mógłby pomyśleć, że słowa rzec, lekcja, wyrok, prorok, otrok, zauroczyć — są wspólno-rdzeniowe, a metr „jednostka długości”, metr „nauczyciel” i metro, przeciwnie, absolutnie różnego pochodzenia. Że skromny dosłownie oznacza „ten, który stoi przy brzegu”, a proletariusz — „niezamożny wielodzietny ojciec”. Wszystkie takie fakty (a jest ich w słowniku bez liku!) budzą zainteresowanie językiem ukraińskim, przyuczają cenić go jako narodowy skarb. Oczywiście, odkąd zaczął wychodzić słownik, nauka nie stała w miejscu. Gdyby go opracowywano dzisiaj, udałoby się pełniej uwzględnić osiągnięcia krajowych i zagranicznych etymologów z ostatnich dwudziestu lat. Wszak teraz wiemy znacznie więcej o pokrewieństwie słowiańskiej leksyki z leksyką języków celtyckich, tocharskich, albańskiego oraz hetycko-luwijskich, o składzie dźwiękowym i znaczeniu dawnych indoeuropejskich rdzeni, o słowach zapożyczonych przez nasz język w najdawniejszych czasach, w szczególności i z języków nieindoeuropejskich. Ale to nie są luki, a raczej możliwości dla uzupełnienia słownika. Głównym jest, że odtąd ukraińska leksyka ma wyczerpujący i rzetelny opis etymologiczny o wysokiej wartości naukowej. Obecnie Instytut Językoznawstwa im. O. O. Potebni przygotowuje swoiste uzupełnienie do niego — „Słownik etymologiczny przyrostków języka ukraińskiego”. Oglądając się na półwieczną historię tworzenia słownika, mimowolnie zastanawiasz się: jak taką fundamentalną, wielotomową i wielotrudną pracę udało się doprowadzić do litery „Ja”? Oczywiście, sprawa nie tylko w wytrwałości. Ten skalny zamysł można zrealizować tylko wtedy, gdy w pełni się na nim skoncentrować. Czy możliwe to w szkole wyższej, gdzie pracownikom lwią część wysiłków i czasu zabiera wykładanie? Raczej nie. Taka sprawa jest do sił tylko akademickiej instytucji, gdzie stworzono dla tego wszystkie należne warunki. W językoznawczym życiu Ukrainy stało się doniosłe wydarzenie: wyszedł drukiem szósty tom „Słownika etymologicznego języka ukraińskiego” (litery U–Ja). Ostatni, siódmy, tom zawierać będzie indeksy. Zatem cały leksykalny skład naszego języka otrzymał etymologiczne naświetlenie. Aby niewtajemniczony czytelnik w pełni pojął znaczenie tego wydarzenia, w kilku słowach jego przedhistoria.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
