Strona · s. 8strona oryginału ↗
Tut wszystko jest święte… Z okazji 370. rocznicy bitwy pod Beresteczkiem
Слово Просвіти, №28 за 2021 рік
Anatolij KARPIUK, m. Kostopol w obwodzie rówieńskim
Naród mój jest! Naród mój zawsze będzie! Nikt nie przekreśli mojego narodu! W. Symonenko
Bitwa pod Beresteczkiem latem 1651 roku uważana jest za największą, jaka rozegrała się na terytorium Europy od późnego średniowiecza do początku XX w. Skrzyżowało w niej broń ponad 300 tysięcy ludzi z obu walczących obozów. Kozacy i chłopi – bojownicy przeciwko uciskowi społecznemu i narodowemu – wykazali niesłychany heroizm i wytrwałość, broniąc wolności i niepodległości Ukrainy. Teraz starodawne wołyńskie miasto Beresteczko, które w źródłach historycznych wzmiankowane jest w 1445 r., znane jest nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami. Echo wydarzeń z czasów Bohdana Chmielnickiego odnajdujemy w kronikach kozackich, w pracach M. Kostomarowa, M. Markiewicza, D. Bantysz-Kamieńskiego i in. Jednak to Tarasowi Szewczence dane było jako pierwszemu wypowiedzieć prawdziwe poetyckie słowo o bitwie pod Beresteczkiem:
– Oj, czemuś poczerniało,
Zielone pole?
– Poczerniało ja od krwi
Za wolną wolę.
Około miasteczka Beresteczka
Na cztery mile
Sławni Zaporożcy
Swoim trupem mnie pokryli...
Poeta zareagował na te tragiczne wydarzenia także w wierszu „Za bajrakiem bajrak”, napisanym w 1847 roku w wilgotnych kazamatach petersburskiego więzienia, dokąd wtrącili go carscy satrapowie za demaskatorski patos utworów satyrycznych:
Za bajrakiem bajrak,
A tam step i mogiła.
Z mogiły kozak
Wstaje siwy, pochylony,
Wstaje sam w nocy,
Idzie w step, a idąc
Śpiewa, smutno śpiewa:
– Nanosili ziemi
I do domu poszli
I nikt nie wspomni.
Nas tu trzysta, jak szkło!
Towarzystwa legło!
I ziemia nie przyjmuje.
Stało się już tradycją, by co roku na wyspie Żurawlycha, która znajduje się we wsi Plaszewa w rejonie radziwiłłowskim, wspominać kozaków, którzy w tamtych odległych czasach na polu bitwy polegli śmiercią bohaterów. Starsi mieszkańcy pamiętają, jak w latach 30. młodzieńcy i dziewczęta wyruszali na Kozackie Mogiły, odświętnie ubrani, w jaskrawych wyszywankach, aby pokłonić się tym, którzy wywalczyli wolność narodowi Ukrainy. Takie patriotyczne wydarzenia nierzadko kończyły się krwawymi starciami z polską policją. Tak, pole Beresteckie to narodowa świętość, gdzie unosi się duch dzielnych rycerzy wolności. A obok niego – moja rodzinna wieś Kutriw, gdzie mijało dzieciństwo i młodość. To jakieś 6 kilometrów od Kozackich Mogił. Mieszkaliśmy na chutorze, a niedaleko od ojcowskiego domu stał „Murowany słup” (tak go nazywano w ludzie) o wysokości 16 metrów. Zachował się napis, który świadczy o tym, że pochowany jest tu syn założyciela Beresteczka, księcia Fryderyka Pronskiego, Aleksander (zmarł w 1601 r.). Zbudowany z mocnej cegły w formie piramidy, ten unikalny pomnik socynianizmu przetrwał do naszych dni. W dzieciństwie nie raz słyszałem legendę o tym, że wewnątrz „Murowanego słupa” wisi trumna na żelaznych łańcuchach. My, chłopcy-nastolatkowie, pasąc bydło koło obelisku, zaglądaliśmy przez otwór w ciemność, aby przekonać się, czy to prawda. Ale nie widzieliśmy zupełnie nic. I dopiero później mój nauczyciel Hryhorij Stachowycz Filipowycz, entuzjasta-badacz, niestrudzony krajoznawca, wyjaśnił historyczne podłoże legendy. Wiadomo, że w 1787 roku polski król Stanisław August Poniatowski, wracając po spotkaniu z rosyjską imperatorową Katarzyną II, zatrzymał się w zamku hrabiego Zamoyskiego w Beresteczku. Pewnego razu, oglądając malownicze okolice miasta nad Styrem, zobaczył wysoki pomnik. Takiego wcześniej nigdzie nie spotkał. Zaciekawiony tym rękoma ludzkimi stworzonym cudem, wraz z orszakiem skierował się tam, aby przyjrzeć się lepiej. Przed królem Rzeczypospolitej wyrosła mogiła. Kazał ją rozkopać. W kamiennym grobowcu wisiała na łańcuchach srebrna trumna. Otworzyli wieko, a tam okazała się inna trumna – dębowa... ze szczątkami księcia Aleksandra Pronskiego. Król rozkazał zasypać mogiłę. O swoim pobycie w Beresteczku S.-A. Poniatowski pozostawił na jednej ze ścian pomnika napis w języku polskim: „St.-August 1787”. Nie raz przyszło mi oglądać na północno-zachodnich obrzeżach Beresteczka niewysoki kurhan, na którym stoi kaplica. W ludzie nazywają ją „Święta Tekla”. Mówią, że wiecznym snem spoczywają tu zakonnice katolickiego klasztoru na czele z przeoryszą Teklą, które zostały zamęczone przez Tatarów. Za stawiony opór wrogowie surowo je ukarali: wszystkim poodcinano piersi i powbijano w głowy gwoździe. Dokładnych danych o liczbie pochowanych nie ma (według niektórych źródeł – 43). Od małego wyryła się na zawsze w mojej pamięci także legenda o „Dziewiczej grobli”. Wiele razy tatarscy najeźdźcy napadali na wołyńskie miasta i wsie. Wszystko niszczyli na swojej drodze, nie oszczędzali nikogo. Po nich krwawiły rzeki, drogi. Ordyncy męczyli i brali w niewolę nie tylko dorosłych, ale i dzieci. Wolnościowe dziewczęta okazywały protest, nie chciały stawać się niewolnicami. Wtedy Tatarzy okrutnie rozprawiali się z brankami. Według legendy, po drugiej stronie Styru, naprzeciw wsi Kutriw, w sosnowym lesie ciałami zamordowanych dziewcząt zagrodzili groblę. Takie opowieści napawały strachem dziecięcą duszę. Echo tych odległych wydarzeń – w moim wierszu:
Biły kopytami konie ordyńskie,
Luto deptały trawy wołyńskie,
Rosami płakał poranek mglisty –
Skręcone ręce wszystkich branek.
Wżarła się rzemienna więź w duszę i ciało,
Czarne wronie horyzont zasłoniło.
Te wołynianki – dumne dziewczęta –
W oczy pluły najeźdźcom przeklętym.
A basurmanie szable ostrzyli,
Ciałem dziewiczym groblę grodzili.
Konie tatarskie, ostre podkowy...
Do dziś jeszcze słychać jęk dąbrowy.
Pola mojego ojca znajdowały się w różnych końcach, niektóre były oddalone od domu o 3, a może i więcej kilometrów. W jednym miejscu mieliśmy wąski pasek ziemi, przy którym wznosił się 12-metrowy kurhan, nazwany „Maruchą”. Dobrze zapamiętałem ten stromo zboczony pagórek, porośnięty krzewami, po którym chodziłem. Ojciec opowiadał, że to kozacy czapkami nanosili tyle ziemi. Legenda podaje, że kurhan usypany jest na mogile księżnej Marii Pronskiej – córki założyciela Beresteczka. Wcześniej, mówią, stała tam jeszcze kapliczka. Ponieważ w czasach średniowiecza tatarskie najazdy stawały się coraz częstsze i bardziej dotkliwe, ludzie zmuszeni byli ratować się pod ziemią – w murowanych schronach. Kilka kilometrów na północny zachód od Beresteczka, w uroczysku Sekcja, w powojennym czasie ktoś natrafił na wielkie podziemie, które, najwyraźniej, stawało się tymczasową ochroną przed napastnikami. Szczególną aureolą sławy były owiane legendy i
w rejonie kostopolskim i w mieście Kostopol. Wspominane są lata 60. XX wieku. Przyszliśmy z przyjacielem Ołeksijem Oszurkewyczem (już po raz kolejny!) na Kozackie Mogiły. I staliśmy się świadkami takiego obrazu: po terenie współczesnego rezerwatu skakały... króliki. Tak oto władze lokalne chciały przekreślić, zapewne na czyjeś polecenie z góry, kozacką sławę. Nie bez ironii, oczywiście, zapytałem miejscowych mieszkańców, którzy opiekowali się tu długouchymi: – Jak nazywa się wasz kołchoz? – Imienia Bohdana Chmielnickiego – usłyszałem w odpowiedzi. – Tak to właśnie – mówię, powstrzymując wzburzenie – kiedyś chodzili tu hetman Ukrainy, polski król, a obecnie króliki biegają... Wkrótce o tych niegodziwościach zaczęła mówić prasa republikańska. W obronie Kozackich Mogił wystąpili wybitni pisarze, działacze kultury, w szczególności taki autorytet jak Maksym Rylski. Oficjalny Kijów wreszcie zmuszony był zareagować: po kilku latach otwarto tu muzeum-rezerwat. Podczas jednej z wizyt zobaczyłem w świątyni brązowy wieniec z poetyckim i głębokim w treści napisem: „Śpijcie, chłopcy, śpijcie, o Ukrainie cicho śnijcie...”. Okazało się, że złożyli go przy sarkofagu, w którym spoczywają szczątki dzielnych kozaków, studenci Uniwersytetu Lwowskiego. Pamiętajmy, że działo się to jeszcze w czasach radzieckich, a nie w latach 90. Mijają rok po roku, dziesięciolecia. A ludzie wciąż idą i idą do Beresteczka, na Kozackie Mogiły, aby pokłonić się kozackiej sławie, aby napić się uzdrawiającej wody z czystych źródeł historii. Latem 1991 roku z okazji 340. rocznicy bitwy przebywało tu około pół miliona ludzi ze wszystkich zakątków Ukrainy i z dalekiej zagranicy. Czy można więc bitwę pod Beresteczkiem nazwać porażką, jak uważa niektórzy historycy?! Oczywiście, że nie. To było Zwycięstwo wolnościowego ducha. Przecież nieprzypadkowo 1 grudnia 1991 roku naród ukraiński, potomek heroicznych przodków, niemal jednogłośnie zagłosował za niepodległością. Na Kozackich Mogiłach Tutaj wszystko święte: trawa w rosach, Drzewa, mury kamienne, I matka w żałobie siwowłosa, I legendy, co wrosły w granit; Wysokie wieże, ściany w ranach, Gorący płomień goździków, Łza ukryta Bohdana, Którą duszę wypaliłem. Chodzę szkarłatną trawą, Córka za mną podąża... Tutaj topił się metal od boju, Ale nie topiła się dusza! Tutaj w zbroję zakuta cisza, W milczeniu matka i dziecko. Tutaj sumieniem stajesz się czystszy Na całe życie, na całe życie!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
