Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ihor Pawluk: początek naszego kraju
Слово Просвіти, №28 за 2021 рік
Artykuł po raz pierwszy opublikowany w języku angielskim w czasopiśmie „Acumen” (2021, nr 100) i odtworzony w języku ukraińskim za zgodą wydawnictwa w tłumaczeniu Jakiwa Kozaka. Naomi FOIL, brytyjsko-kanadyjska poetka, prozaiczka, eseistka, redaktorka, tłumaczka, aktywistka. W jego rodzinnej Ukrainie Ihor Pawluk uważany jest za jednego z czołowych poetów swojego pokolenia: dźwięczny, romantyczny, formalnie związany z tradycjami ludowymi, przez wiele dziesięcioleci jego twórczość opiewała dla Ukraińców ich oryginalną kulturę i troskliwe objęcia ich ornych krajobrazów. Ale mimo że jest przepełniony miłością do swojego kraju, jego twórczość wyraźnie odrzuca pokusy wąskiego nacjonalizmu – w czasie gdy Rosja, anektując Krym, poważnie podważyła integralność Ukrainy i nadal stanowi poważne zagrożenie geopolityczne – uważa Pawluk. Deklarowana wizja „duchowej Ukrainy” oferuje poważną alternatywę dla wzrostu prawicowego populizmu w Europie i innych krajach. Dzięki swojemu wszechstronnemu zasięgowi i lirycznej lakoniczności jego poezja zyskała globalną atrakcyjność: jest szeroko tłumaczona, kochana także w Rosji, a wśród jego licznych międzynarodowych zwolenników jest dwóch noblistów, Derek Walcott i Mo Yan. Choć wciąż jest niedoceniany w świecie anglojęzycznym, dwa różne zbiory wybranych wierszy („Arthania” (Dorrence Publications, 2020 rok), przetłumaczona przez Jurija Łazirkę pod redakcją Hilary Shears i Hanny Kosiw z przedmową Mo Yana, oraz uhonorowany Nagrodą angielskiego PEN Clubu „A Flight Over The Black Sea” („Lot nad Morzem Czarnym”) (Waterloo Press, 2014 rok) w tłumaczeniu Steve’a Komarnickiego, oferują czytelnikom po obu stronach Oceanu Atlantyckiego jasne interpretacje dużej liczby wierszy ze znaczących i bardzo znaczących utworów Ihora Pawluka. Poezja Ihora Pawluka, sięgająca swoimi korzeniami w żyzne ukraińskie stepy, obok Mołdawii najbiedniejszego kraju w Europie, a jednocześnie światowej spichlerza, o który walczą potężni sąsiedzi, należy do europejskich tradycji literackich surrealizmu, liryki medytacyjnej i pastorału, ale w swoim głębokim szacunku do ziemi i tradycji wiejskich, także deklaruje z bolesną mądrością o pokrewieństwie kultur rdzennych. Prowadzę porównanie z głębokim szacunkiem i ostrożnością: na całym świecie od dawna eksploatuje się ludy rdzenne, są one niemal wytępione jako całe społeczności i choć ważne jest, aby zwracać na nie uwagę, pomóc im nie jest łatwo. W niedawnym komunikacie dotyczącym COVID-19 amerykańska poetka laureatka Joy Harjo, członkini organizacji Mvskoke Nation, mówi o tym, że jest daleka od „nadziei” czy „akceptacji”; zamiast tego dręczyły mnie, budziły co noc „męki” pytań. „Oczywiście – zastanawia się Harjo – moje pytania zaprowadzą mnie do poezji”1. Zbyt gotowe utożsamienie się z tą walką ryzykuje utrwalenie okrutnej historii zawłaszczania kulturowego; jednak poezja, z jej złożonym składem tradycji ustnych i pisemnych, jest także uniwersalnym miejscem spotkań. Twórczość Pawluka przypomina nam, że w Europie też są kultury ziemskie i mitopoetyka, a także trwające konflikty kolonialne. W ten sposób tytuł „Artania” odsyła nas do dawnej ziemi wczesnych Słowian, Arty, po raz pierwszy opisanej w zaginionej księdze przez perskiego erudytę Abu Zajda al-Balchiego (ok. 920 r.), ale której żaden późniejszy historyk nie zdołał określić geograficznie2. W tej książce, jak i we wszystkich swoich utworach, Ihor Pawluk oddaje hołd wsi swoich dziadków ze strony matki na Polesiu w obwodzie wołyńskim na Zachodniej Ukrainie, gdzie dorastał po tym, jak jego matka zmarła dziesięć dni po jego narodzeniu 1 stycznia 1967 roku, a jego wychowanie okazało się niewyczerpaną fontanną. Wołyń, związany z „praską szkołą” ukraińskiej poezji, jest, jak wyjaśnia Dmytro Drozdowski w swojej krytycznej przedmowie do „A Flight Over The Black Sea”, „szczególnym, czarującym światem, w którym formy pogańskiej tożsamości zostały zachowane jako atmosfera świata, region nie został zniszczony w okresie radzieckim”3. Wspomnienia z dzieciństwa Pawluka żywią bogatą kosmologiczną wizję ludzkiego wszechświata, w którym szanuje się kobiety i osoby starsze, a świat przyrody wysyła znaki tym, którzy słuchają, patrzą i czekają: klekoczący bocian, kalina, która rośnie „na mogile zbiorowej”, „prawidłowa i wietrzna śnieżynka”, która „opada na usta” ukochanej””4. Jednak to także wiersze człowieka skazanego na ciężkie roboty w Tajdze za to, że opuścił wojskową szkołę inżynieryjną w Petersburgu, aby kontynuować karierę poety. Zwolnił się dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego. Teraz Ihor Pawluk jest doktorem nauk z zakresu komunikacji społecznej i pozostaje w długoletnim małżeństwie z wykładowczynią dziennikarstwa Ludmyłą Pawluk. Ihor Pawluk nie jest naiwny, jeśli chodzi o rozumienie przemocy politycznej lub przeciwdziałanie jej. Tam, gdzie Arta uważana była za izolowaną, mieszkańcy zabijali wszystkich obcokrajowców, którzy próbowali przeniknąć do niej5, twórczość Pawluka poświęcona jest współczesnemu państwu z etniczną, lingwistyczną i religijną różnorodnością, która kulturowo opiera się na judeochrześcijaństwie, islamie i pogaństwie. W obliczu wrogich zakusów ze strony imperialistycznego sąsiada Ukrainy Pawluk w swojej społecznej roli pisarza dąży do wzmocnienia potęgi narodowej poprzez jedność, edukację, rozwój naukowy i gospodarczy. Jest wykładowcą kursu „środki masowego przekazu”, wchodzi w skład kolegiów redakcyjnych czasopism naukowych i literackich, a jako narodowy działacz literacki występuje i bierze udział w międzynarodowych konferencjach pokojowych6. Świat jego wierszy to bardziej samotna, ale nie mniej mądra i hojna przestrzeń: liryczny bohater porusza się i rośnie dzięki twórczości Pawluka – to szaman, podobny do Chrystusa, którego siła wynika z samotności, pokory i samego języka, co jest fundamentalnym wyzwaniem dla każdego ekspansjonistycznego dążenia do niekończącego się „postępu” i dóbr materialnych. Za jego pisarską troskę o tajemniczą mityczną przeszłość i „stałe parametry ludzkiego rozumu, takie jak tolerancja, miłość, emocjonalność, seksualność, współczucie”...”7, i za jego rolę zarówno poety, jak i naukowca-badacza komunikacji masowej, Drozdowski uważa Pawluka za metamodernistę, a jego twórczość za „przykład tych kulturowych i poznawczych przekształceń współczesnego globalnego rozumu, który znów potrzebuje prawdy i prawdziwej emocjonalności, aby móc rozumieć siebie jako nowa istota/tożsamość”8. Termin „metamodernizm”, ukuty w 2010 roku przez holenderskich teoretyków kultury Timothy’ego Vermeulena i Robina van den Akkera9, ma zarówno estetyczne, jak i polityczne zastosowanie. Luke Turner zasugerował w swoim „Metamodernistycznym manifeście 2011 roku”, że ruch (lub warunek) jest obiecującą odpowiedzią na pojawienie się globalnej technologicznej pajęczyny10.
Z filozoficznego punktu widzenia przywraca ona do gry pojęcia prawdy, autentyczności i indywidualnego uczestnictwa, wzywając do pełnego pasji, eklektycznego i interpersonalnego oporu wobec demoralizującej siły rządów, korporacji i środków masowego przekazu. Uwzględniając, ale także odrzucając postmodernistyczny sceptycyzm, który jest „metą” zarówno z punktu widzenia dążenia do „wyjścia poza granice” modernizmu, jak i z punktu widzenia samoanalizy własnej niezdolności do całkowitego uniknięcia okoliczności politycznych. Skłaniając ludzkość do „działania tak, jak gdyby” nasze ograniczenia czasoprzestrzenne mogły zostać pokonane10, „Manifest Turnera” wyciąga wniosek: „Proponujemy pragmatyczny romantyzm bez ideologicznego przywiązania. W ten sposób metamodernizm należy definiować jako niestały stan między ironią a szczerością, naiwnością a wiedzą, relatywizmem a prawdą, optymizmem a wątpliwością i poza nimi, w pogoni za wielością rozproszonych i nieuchwytnych horyzontów. Musimy iść naprzód i chwiać się!”11. Dla Drozdowskiego powrót Ihora Pawluka do natury i dzieciństwa to nie nostalgia, a klucz do „metody porównawczej” jego poezji, wahań między przeszłością a teraźniejszością, które rozgrywają się dlatego, że „Potrzebujemy tej (mityologizowanej) ludzkości przeszłości, aby nie dopuścić do stworzenia antyludzkich potworów dla przyszłości...”12. Jakiekolwiek rewolucyjne by one nie były wobec postmodernizmu, wiersze Ihora Pawluka badają również odwieczną prawdę – tę, którą izolacja może przekazać, jeśli na to pozwolimy – że sacrum jest immanentne, wieczne wewnątrz i wokół nas. „Uludniam bogów. / Ubóstwiam źdźbło trawy”, – podsumowuje jeden z jego wczesnych wierszy13. I jego niepokoje na przestrzeni dziesięcioleci, prześledzone w „Artanii” i wyrażone w strofach zbudowanych tak samo starannie, jak struktura „domku”, którego jego dziadkowie używali do układania drewna na ognisko14, są głęboko przesiąknięte tradycyjnymi tematami poetyckimi: miłością, ziemią, cierpieniem, odkupieniem przez cierpienie i przede wszystkim śmiercią. W wyrafinowanie zmiennych obrazach Pawluka stany emocjonalne mogą się rozszerzać, zmieniać i rozpuszczać, ale historia zawsze szepcze przez drzewa. Będąc jeszcze młodym poetą, czci „orkiestrową” piękność „siwych włosów” i już uświadamia sobie niemożność powrotu „do domu”15. Po trzydziestu latach, świadomie czy nie, powraca do swojego młodego „ja”: tam, gdzie kiedyś dziecięce dni były jasne jak „maki rosnące na słomianym polu”, teraz wszystko, na co mówca może mieć nadzieję, to „przydrożny kwiat”, dostrzeżony przelotnie przez „zamrożone i nieprzejrzyste okno”16. W wierszu „Objawienie”, w innym rezonującym z tym czasem obrazie wirusa „koronacji”, starszy poeta nauczył się oczekiwać jako nagrody za przetrwanie – tylko nowych cierpień: „Jak zdejmują wieniec cierniowy, – / To boleśniejsze, niż gdy zakładają”17. W swoim przenikliwym rozumieniu cierpień i głębokiej świadomości wiecznego powrotu ludzkiej przemocy twórczość Ihora Pawluka odnosi się zarówno do konfliktów w jego ojczyźnie, jak i daleko poza jej granicami. „Lot nad Morzem Czarnym” osiąga erotyczne olśnienia w objęciach morza i stepów, ale podczas gdy odtwarzacze mp3 i niebieskie dżinsy pojawiają się jedynie przelotnie w całym jego tekście, trwałych obrazów natury i ciała jest więcej niż wystarczająco, by opisać polityczną teraźniejszość: ...Od czasu, gdy ktoś pisze cudzą krwią, Swoją komuś – musowo. Bezkrwistości w historii nie znalazłem Cierniowo-słonym słowem.18 Zważywszy na surowe realia geopolityczne Ukrainy, w ostatnich wersach „Nad morzem” jest coś więcej niż aluzja do wyzywającego, nadprzyrodzonego proroctwa, które na pierwszy rzut oka wydaje się wierszem o szamańskim niepokoju w obliczu śmierci, ale kończy się dwuznacznym obrazem miejsca, do którego należy poeta: Rozwiązła i szczera ty byłaś... Tęsknotę kochałaś, noce i głębiny. Koniec tunelu – jak koniec lufy... A morze – to początek ojczyzny.19 Chociaż na jednym poziomie obraz jest niezwykle groźny i pesymistyczny, „koniec lufy” może również sygnalizować pragnienie zakończenia wojny: chociaż jest on pełen miłości, którą można nazwać patriotyczną – od 2014 roku Pawluk dwukrotnie próbował wstąpić do służby wojskowej, choć dotąd jego zdrowie nie pozwalało mu przyjąć roli na froncie – te wiersze nigdy nie zawierają w sobie redukcyjnego lub agresywnego nacjonalizmu. W tych wierszach „nasz kraj” to intymna przestrzeń, otwarta dla wszystkich czytelników, sfera, która definiowana jest przez miłość. Intymna, ale wszechogarniająca wizja Ukrainy Ihora Pawluka obejmuje Cyganów20, hiszpańskie piosenki pop i „Koran”21, a także narratorów, którzy obawiają się samooszukiwania, tak samo jak każdego drapieżnego „innego”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
