Strona · s. 12strona oryginału ↗
Dziennik Tarasa Szewczenki w zapomnianych ocenach z minionych stuleci
Слово Просвіти, №28 за 2021 рік
Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” jest umotywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Autor projektu Wołodymyr Melnyczenko zapoznaje czytelników z wyrazistymi charakterystykami i ocenami Dziennika Szewczenki, wyrażonymi w przedminionym i minionym stuleciu, podkreśla ich ważność dla teraźniejszości. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Taras Szewczenko: „Zapiszmy wszystko, co serce podyktuje”. Długo pracując nad tematem „Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki”, przekonałem się, że należy wszechstronnie uwzględnić i zebrać w jedno cenne charakterystyki dzieła Szewczenki dokonane przez jego pierwszych i późniejszych badaczy. Zdarza się, że są one zapomniane nawet przez szewczenkoznawców, a tym bardziej nieznane szerokiemu ogółowi czytelników. Taras Szewczenko rozpoczął swój Dziennik 12 czerwca 1857 r. w Twierdzy Nowopietrowskiej na zesłaniu, a zakończył 20 maja 1858 r. w Petersburgu. Dwunastego lipca 1858 r., w dniu czterdziestolecia bliskiego przyjaciela M. M. Łazarewskiego, poeta podarował mu swój Dziennik. Okres jego prowadzenia stanowi 343 dni, z których 34 dni poeta opuścił, a jeszcze przez 10 dni zapisy były czynione przez jego przyjaciół i znajomych. W ten sposób Szewczenko pozostawił w Dzienniku 299 dni bezcennych własnoręcznych notatek, które składają się na „wierną kronikę” trudów i dni Kobziarza, stworzoną przez niego samego. Bez Dziennika Szewczenki niemożliwe jest poznanie jego biografii i zrozumienie twórczości. Po raz pierwszy to unikalne dzieło zostało wydrukowane w ukraińskim miesięczniku literacko-naukowym „Osnowa” w latach 1861–1862 na podstawie autografu, ale z wieloma wymuszonymi skrótami tekstu, ze względu na surową cenzurę. W szewczenkoznawstwie uznano, że to właśnie redakcja „Osnowy” zwróciła uwagę na wybitne znaczenie Dziennika Tarasa Szewczenki i przeprowadziła jego publikację „tak sumiennie i starannie, jak to było wtedy możliwe”1. Jeszcze przed tą publikacją rosyjski i ukraiński malarz i grawer, znajomy Szewczenki od października 1860 r., L. M. Żemczużnikow zamieścił w „Osnowie” (1861, nr 3) „Wspomnienie o Tarasie Hryhorowyczu, jego śmierci i pogrzebie”, w którym pozostawił historycznie pierwszą ocenę Dziennika Szewczenki, która nabrała wybitnego znaczenia. Lew Żemczużnikow: „Nie starcza odwagi, by czytać jego dziennik… Boli w piersiach, ściska serce, kiedy czytasz słowa, które zakipiały krwią…”. Według świadectwa L. M. Żemczużnikowa, „po śmierci Szewczenki dziennik przekazał mi M. M. Łazarewski, abym przeczytał go jako pierwszy: przede mną nie czytał go nikt, ale interesowali się wszyscy, i dlatego chciałem dać czytelnikom »Osnowy« pewne wyobrażenie o nim”. Wydaje się, że w tamtym czasie na całym świecie nie było nikogo, kto byłby w stanie zrobić to szczerzej, bardziej emocjonalnie, lepiej niż Lew Mychajłowycz: „Nie starcza odwagi, by czytać jego dziennik. Nic bardziej przerażającego, głuchszego, bardziej beznadziejnego wyobrazić sobie nie można. Jakie trzeba mieć dobre, czyste serce, żeby nie upaść i wytrzymać do końca! Jak nie umarł on w tych strasznych torturach, długotrwałych, obojętnych?! Męki jego, swoją długotrwałością, były straszniejsze i bardziej oburzające niż wszystkie męki, których doświadczali bohaterowie Ukrainy. Przez dziesięć lat go zabijali, dusili; on zachłystywał się w błocie… Boli w piersiach, ściska serce, kiedy czytasz słowa, które zakipiały krwią…”. Z historycznej perspektywy 160 lat komuś może się wydawać, że L. M. Żemczużnikow nadmiernie dramatyzował lata zesłania Szewczenki, pomijał jaśniejsze momenty jego ówczesnego bytu… Jednak w rzeczywistości utrwalił on na wieki to, co najważniejsze, najbardziej bolesne, najstraszniejsze, co zrujnowało życie Szewczenki, skróciło życie genialnemu poecie, narodowemu Kobziarzowi-Prorokowi… Przed nami rozciągała się Nieskończoność, w której zrozumienie Dziennika poety będzie się pogłębiać i wypełniać, a utalentowany współczesny i wielbiciel poety przede wszystkim wziął na swoje barki odpowiedzialną i ciężką misję otwarcia przed światem, mówiąc jego słowami, „dziennika cierpiętnika”. Głęboki mu pokłon za to… Taras Hryhorowycz swoim czystym sercem wyczuwał istotę Lwa Mychajłowycza, kiedy, przeczytawszy o nim u P. O. Kulisza, na długo przed osobistą znajomością, zapisał w Dzienniku 10 listopada 1857 r.: „Jaki miły oryginał musi być ten pan Żemczużnikow. Jakże szczęśliwy byłbym widząc człowieka, który tak szczerze, nieobłudnie pokochał mój miły ojczysty język i moją piękną biedną ojczyznę”. Wracając do pierwszej publikacji Dziennika Szewczenki w „Osnowie”, zaznaczę, że przez ponad trzy dziesięciolecia była ona jedyną, dopóki w 1893 r. nie pojawił się ukraiński przekład dzieła, dokonany przez O. Ja. Konyskiego2. Rosyjski oryginał po raz pierwszy wprowadzono do zbioru utworów Szewczenki w 1911 r. (wydanie W. Jakowenki)3. Wtedy Dziennik został wydrukowany pełniej niż w pierwodruku w „Osnowie”, ale wielu skrótów tekstu nie udało się uniknąć4.
Mało wiadomo wśród ogółu czytelników, że na to wydanie Dziennika odpowiedział w gazecie „Riecz” 12 (25) czerwca 1911 r. młody K. I. Czukowski (Mikołaj Korniejczukow; 1882–1969) – syn chłopki z guberni połtawskiej, który urodził się w Petersburgu, został wydalony z odeskiego gimnazjum, według jego świadectwa, z powodu niskiego pochodzenia, a pierwsza publikacja pojawiła się w 1901 r. w „Odiesskich nowostiach”. K. I. Czukowski zachwycał się utworami Szewczenki, nazywając go „najdelikatniejszym i najbardziej drżącym poetą ze wszystkich na całym świecie poetów”, doskonale znał i przeanalizował jego Dziennik. Swoją recenzję Korniej Iwanowicz zaczynał tak: „Wreszcie… pojawia się w Rosji wspaniały dziennik T. G. Szewczenki, – nie w skrawkach, nie w urywkach, a prawie w całości. Czytam go z zachwytem i zgrozą. Takie cierpienia – i tyle humoru! Taka jasność duszy! Dziennik – codzienny, życiowy, powszedni. Są w nim i przeczytane książki, i wypite kieliszki, i sny, które się przyśniły, i przez kogoś podarowana cytryna, i nocne wyjazdy do panien, – wszystko, co wpadnie pod pióro”. Recenzent wysoko ocenił nową książkę z tekstem Dziennika: „… Jest ona wydarzeniem dla wszystkich, którzy kochają literaturę. Przybliży nam obraz poety lepiej niż wszelkie biografie, a krytyk W. I. Jakowenko, który wydał ją tak miłośnie… godzien jest najgłębszej wdzięczności”. K. I. Czukowski pozytywnie wypowiedział się o „sprawdzeniu” tekstu Dziennika przez M. M. Kociubynskiego, jednak ostro zauważył: „Ale książka ta – bez steru i bez żagli, i czeka na swojego Wengierowa. Przecież to nie jest po prostu książka, to wydanie klasyka. Nie można pół wieku po jego śmierci drukować go byle jak, w pośpiechu, bez studiowania tekstu, bez żadnej redakcji”. Bezpośrednie wskazanie K. I. Czukowskiego na S. A. Wengierowa (1855–1920) – historyka literatury, bibliografa, autora słownika krytyczno-biograficznego pisarzy i uczonych – było faktycznie dla specjalistów pierwszym wymogiem stworzenia prawdziwie naukowych komentarzy do Dziennika Szewczenki. Mówiąc nie tylko o Dzienniku, ale i o utworach poetyckich opublikowanych przez W. I. Jakowenkę, K. I. Czukowski ostro postawił kwestię godnego tłumaczenia artystycznego, gdyż chodziło o „poezję wielkiego artysty słowa”. W szczególności uszczypliwie zaznaczył, że rosyjski tłumacz czasem nawet nie rozumie, dlaczego poeta zapowiedział pochować go „na mogile”, a nie „w mogile”, zniekształcając tekst Szewczenki: „Pośrodku stepu szerokiego / Wykopcie mogiłę”: „Nie podejrzewając o tym, że w języku ukraińskim mogiła – to kurhan, zmusza poetę pisać specjalny testament o tym, żeby go pochowali… w mogile! Do takich pogrzebów testamenty nie są potrzebne. W mogile każdego z nas pochowają i tak”. Przytoczę także absolutnie błyskotliwy przykład analizy przez K. I. Czukowskiego bolesnego, zwłaszcza na zesłaniu, tematu Dziennika Szewczenki, a mianowicie: „...Ja w głębi duszy przebaczam moim prześladowcom i tylko modlę się do wszechmogącego Boga o uwolnienie szybciej od tych półludzi”: „Jak śmie człowiek tak nisko upadać! – oto o czym jego nieustanna tęsknota. Po co karciarstwo od zachodu do wschodu, i kłótnie, i bójki, i bezbrzeżne pijaństwo? Jak śmią ludzie być takimi podłymi! – oto w czym rozpacz Szewczenki. – Jak śmie człowiek być półczłowiekiem?.. I Szewczenko już nie oburza się: „Ja tylko modlę się do wszechmogącego Boga o uwolnienie (mnie) szybciej od tych półludzi”, – z pogardą mówi on o nich, jak o pluskwach, jak o czymś wstrętnym, nudnym, śliskim. Próbuje im wybaczyć i nie może. Powtarza wiele razy: – Przebaczam moim prześladowcom… Ale, przebaczywszy im, zaraz przeklina: – Podlecy, krwiopijcy, wstrętni pasożyty!” Wreszcie, właśnie K. I. Czukowski pełnym głosem po raz pierwszy skomentował najbardziej intymne wyznania Szewczenki w Dzienniku i powiedział wysoką prawdę o nich: „Ani pozy, ani manieryczności, ani najmniejszego piedestału. Poeta-wygnaniec, cierpiętnik, bojownik – taką byłaby zrozumiałą i wybaczalną pretensja do piedestału i do pozy! Szewczenko zaś szczerze pisze: – Noc i następną dobę spędziłem w czarującej rodzinie madam Hilde... I znowu: – Zajechaliśmy na kolację do Borela i ugasiliśmy swoje zachwyty u Adolfiny… Jakby nawet umyślnie stara się, aby pojawić się bez aureoli! I tym jaśniejsza jest jego aureola. O własnej wielkości nawet nie ma myśli…” Jak jasno, prosto, prawdziwie i zrozumiale! Czy może do takiego odbioru zdolny jest tylko poeta i pisarz? Ależ nie! Półtorej dekady po K. I. Czukowskim wybitny szewczenkoznawca, akademik S. A. Jefremow szczególnie podkreślał w odniesieniu do Dziennika Szewczenki: „To prawdziwy, nie wymyślony i umyślnie nie zmyślony, nie upiększony i nie podrobiony dokument wielkiej duszy, szczera spowiedź człowieka, który z niczym się nie kryje, niczego nie tai o sobie i z niczym się nie chowa – nawet z własnymi swoimi wadami i nieładnymi uczynkami, aż do „pijańskiego wybryku”, lub nawet mało pociągających przygód w „czarującej rodzinie” jakiejkolwiek m-me Hilde… Widać, że człowiek ani trochę nie pozował, nie rysował się, nie wspinał się na koturny, nie drapował się w jakąś pyszną togę, nie kokietował i przed sobą…”5. Bogdan Lepkyj: „Dziennik Szewczenki – niebylejaki dokument historyczny” Po raz pierwszy „Wyjaśnienie do Dziennika (Dziennika) Tarasa Szewczenki” napisał pisarz i literaturoznawca B. S. Lepkyj (1872–1941), który przetłumaczył go na język ukraiński i wydał sto lat temu, w 1919–1920 r. Ale obecnie jego króciutkie notatki wywołują głównie zainteresowanie bibliograficzne. Za to są dwa ważne momenty, które nigdy nie zostaną zapomniane. Właśnie B. S. Lepkyj sercem poczuł i pewnie utrwalił, że Dziennik Szewczenki zachwyca czytelnika dosłownie od pierwszych jego stron: „Czytelnik „Dziennika” zaczyna go pytaniem, dlaczego poeta prędzej nie zabrał się do tego dzieła, a kończy, żałując, dlaczego nie prowadził go dalej, dopóki przedwczesna śmierć nie wytrąciła pióra z rąk. O ile lepiej rozumielibyśmy wtedy naszego poetę, i nie tylko jego, ale i czas oraz otoczenie, wśród którego żył i tworzył, bo „Dziennik”… jest niebylejakim dokumentem historycznym. Z jego stron przemawia do nas moment historyczny tymi drobnymi, codziennymi słowami, których nie zapisują kroniki i monografie, a z których przede wszystkim składa się ludzkie życie”6. Oczywiste jest, że daleko nie każdy czytelnik myślał i emocjonalnie odczuwał jak B. S. Lepkyj. Ale szewczenkoznawca absolutnie dokładnie rozpoznał i do tej pory w pełni nie uświadomione nieprzemijające, życiodajne znaczenie Dziennika Kobziarza dla najgłębszego zrozumienia nie tylko ludzkiej istoty narodowego Proroka, ale i duchowej perspektywy, przez niego zapowiedzianej. Po drugie, znany literaturoznawca na zawsze wyznaczył kierunek pracy nad komentowaniem utworu Szewczenki, nastawiony nie tylko na badanie Dziennika dla celów wydania naukowego, ale i udostępnienie dla szerokiego ogółu czytelników: „Ja myślę, że i dla ogółu ma on może jeszcze większe zainteresowanie. Bo ile tam pytań poruszonych, ile wspomnień rozsianych, ile ludzi sportretowanych, ile drobnych, obyczajowych obrazków w formie dziennika, jak w prostą, niewymagającą ramkę oprawionych”7.
Serhij Jefremow: „Dziennik Szewczenki to nie tylko jedno z najcenniejszych źródeł do jego biografii, ale zarazem klucz do jego twórczości…” Pierwsze radzieckie wydanie Dziennika Szewczenki zostało zrealizowane w Charkowie w 1925 r. (redakcja, artykuł wstępny i przypisy I. J. Ajzensztoka). W artykule wstępnym zaznaczono: „…”Dziennik” Szewczenki,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
