Strona · s. 4strona oryginału ↗
Andrij Mychajłowycz Bandera – 80 lat od dnia rozstrzelania
Слово Просвіти, №28 за 2021 рік
Iryna FARION, doktor filologii, profesor
O Banderach świat będzie wiedział.
Andrij Bandera
Ojciec Stepana Bandery i sześciorga swoich dzieci-nacjonalistów. Ksiądz
UKGK, wyświęcony przez metropolitę A. Szeptyckiego. Kapelan UHA. Weteran wojny polsko-ukraińskiej. Poseł (deputowany) lokalnego sejmu. Czołowy działacz kulturalno-polityczny. Członek Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki (od 1910 r.).
Urodził się w Stryju na Lwowszczyźnie. Ojciec – Mychajło, matka – Jewfrosyna Bilećka: “właściciele średniego gospodarstwa” (Z “Moich osobistych wyznań”, s. 14, dalej według pracy Anatolij Beń. Ojciec Banderów. K., 2011. 582 s.). Założycielem rodu Banderów jest Iwan Bandera i Jewdokija (1771–1839), którzy mieli dwóch synów Hryhorija i Jakowa-Hijacynta. Właśnie z rodowej gałęzi Jakowa-Hijacynta pochodzą znani całemu krajowi i światu Banderowie, w szczególności Stepan Bandera.
Włoskie słowo banda oznacza
“chorągiew, sztandar, oddział, zgraja” z określającą cechą motywacyjną, która sięga gockiego bandwa “sztandar, znak”, spokrewnionego z czasownikiem benda “dawać znak”; porównajmy ze staroindyjskim dháh, co oznacza “światło”. W języku francuskim to słowo funkcjonuje w zdrobniałej formie bandera (z przyrostkiem -er), co oznacza “opaska damska”, “wstążka”, “przepaska”, “przewiązka” (porównaj banderola, czyli coś przewiązanego) (ESUM 1, s. 132–133; SL 1 s. 51; SPR, s. 29). Jeśli do języka polskiego słowo to trafiło z francuskiego, to do ukraińskiego, najwyraźniej, z polskiego ze znaczeniem “sztandar”.
Tak znaczenie słowa określiło los i ojca, i jego dzieci – wszyscy oni zostali nacjonalistami: Marta-Marija (1907), Stepan (1909), Ołeksandr (1911), Wołodymyra (1913), Wasyl (1915), Oksana (1917), Bohdan (1919).
Młodość i dojrzałość Andrij Bandera z wyróżnieniem ukończył gimnazjum w Stryju,
następnie.. Wydział Teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego. Jednocześnie na wydziale filozoficznym słuchał wykładów ze staro-cerkiewno-słowiańskiego języka i literatury ukraińskiej, a w seminarium duchownym – wykładów z różnych dziedzin rolnictwa i spółdzielczości. Miał przekonania nacjonalistyczne, choć należał do szeregów UNDO. Pisał do czasopisma “Mołoda Ukrajina”.
Po zakończeniu nauki skierowany do pracy jako pomocnik proboszcza Wołodymyra Hłodzińskiego (pochodzącego z Lwowszczyzny) do Kałusza, a mianowicie do dwóch wsi jednej parafii – Starego Uhrynowa i Bereźnicy Szlacheckiej. Tam właśnie spotkał swój los – córkę proboszcza Myrosławę Hłodzińską – pannę z wykształceniem konserwatoryjnym, zakochaną w muzyce i grze na fortepianie. Ożenił się przed święceniami.
Rodzina Hłodzińskich, oprócz oczywistego wychowania narodowego, dobrze znała się na rolnictwie i spółdzielczości, do czego naturalnie dołączył obeznany w tych kwestiach Andrij Bandera, pasjonując się pszczelarstwem.
Wyjątkowy wpływ na Andrija
Banderę miał czyn z 1908 roku Myrosława Siczyńskiego, który zabił namiestnika cesarza w Galicji, polskiego magnata Andrija Potockiego, który sfałszował wybory do sejmu i terroryzował ukraińskich chłopów. Dlatego była pokusa, by nazwać swojego pierwszego syna Myrosławem, ale zwyciężyła tradycja – i on, urodzony 1 stycznia, otrzymał imię wielkiego męczennika Stepana.
Dom ks. Bandery był ośrodkiem ukraińskiego życia narodowego Galicji. Spotykali się tam Pawło Hłodziński, brat żony – jeden z założycieli “Masłosojuzu” i “Silśkoho Hospodaria”, Jarosław Wesołowski – poseł do Parlamentu Wiedeńskiego, rzeźbiarz Mychajło Hawryłko i inni. Sam ks. Bandera kierował kałuskim “Silśkym hospodarem”, należał do “Proświty”, założył swoją wymarzoną prywatną bibliotekę z wydaniami NTSh, gazetą “Diło”, “Literaturnym wisnykiem”...
Wojna: “powstaniec w sutannie” Pierwsza wojna światowa przyniosła Ukraińcom szansę na odzyskanie swojego państwa. Ks. Bandera nie czekał na łaskę Austrii czy Polski, a, jak wspomina miejscowy mieszkaniec Osyp Baziuk, “podczas Zrywu Listopadowego ojciec Bandera, przypiąwszy szablę z boku, zabrał chłopów – swoich parafian z Uhrynowa i Bereźnicy Szlacheckiej, i o świcie z nimi wyszedł do Kałusza. Tutaj rozbroili policję oraz austriackie wojsko, wzięli władzę w swoje ręce” (s. 36). Oto jak wspominał o tym S. Bandera: “Mój ojciec należał do organizatorów przewrotu państwowego w powiecie kałuskim… Szczególny wpływ na krystalizację mojej świadomości narodowo-politycznej miały wielkie obchody i ogólne ożywienie zjednoczenia ZUNR z UNR w jedno państwo w styczniu 1919 r.” (s. 87).
Następnie ks. Bandera zabrał się do pracy świeckiej – mianował wójtów we wsiach. Od tego czasu zaczęto go nazywać “marszałkiem Ukrainy” (s. 37). Został delegatem UNRady z powiatu kałuskiego, gdzie w parlamencie ZUNR w Stanisławowie 3 stycznia głosował za Aktem Zjednoczenia ZUNR z UNR 22 stycznia 1919 roku.
Z początkiem nieuchronnej wojny polsko-ukraińskiej wstąpił do Ukraińskiej Armii Halickiej, gdzie w latach 1919–1920 służył jako kapelan 9. pułku Trzeciej Brzeżańskiej brygady UHA 2. korpusu. Wraz z odejściem Armii za Zbrucz opuszczał rodzinny kraj i dużą rodzinę. Przeżył wszystkie wzloty, porażki i dzikie metamorfozy od UHA do CzUHA… Cudem przeżył – i latem 1920 roku wracał potajemnie do zniewolonej przez Polaków Ukrainy: “Poszedł gospodarzem z wolnej Ukrainy – wrócił jako “Rusin” do “wschodniej Małopolski” (s. 68) – upadło Państwo Ukraińskie pod moskiewskim bagnetem i polską szablą.
W domu zastał ciężko chorą żonę z siedmiorgiem dzieci na rękach… Diagnoza – nieuleczalna gruźlica gardła. Nie mógł pojąć, za co u człowieka, który tak kochał muzykę i śpiew, choroba odbiera głos (s. 73): “Jego żona zmarła. Była bardzo urodziwa, bardzo piękna, Banderowa. I on, jak ona zmarła, padł na nią i zawodził. Mówi: “Sławko, Sławko, co ja będę z tymi robaczkami robił?” (s. 73).
Miała zaledwie 33 lata. Umierała bardzo świadomie, wezwała wszystkich, by się pożegnać. Mówiła do wszystkich dzieci osobno. “Powiedziała, że jej bardzo ciężko umierać, bo wszystkim ciężko będzie, a jeszcze straszniejszy los czeka Martę i Oksanę” (s. 74). Wspomnieniem o mamie pozostał duży fortepian. Jak wspomina Oksana: “Kiedy mama już leżała nieżywa w domu, to klawisze na tym fortepianie same poruszyły się i dźwięk poszedł” (s. 75)…
“Po pogrzebie, jak to zauważały siostry, Stepan długimi godzinami niemo i nieruchomo siedział na ganku domu i nie mrugając patrzył w jakiś punkt w oddali. Swoim zmęczonym wzrokiem wypatrzyć ten punkt ks. Andrij nie zdołał, szybciej intuicja podpowiedziała, że z ganku było widać cmentarz, a na nim – mogiłę mamy Stepana” (s. 88).
Życie pod polską okupacją Stepan i Leś uczyli się w gimnazjum w Stryju, mieszkając u rodziców Andrija Bandery, resztę czwórki dzieci wzięły do swoich rodzin siostry zmarłej żony. W swoich “Osobistych wyznaniach” ks. Bandera wyraził swój stosunek do nowej polskiej okupacji: “Położenie stawało się z roku na rok coraz cięższe. Rząd Polski jeszcze przed uznaniem przez Ententę Galicji starał się terrorem doprowadzić Ukraińców do udziału w wyborach do Sejmu Warszawskiego…
Lecz wszystkie starania rządu polskiego, by przygotować korzystną decyzję Rady Ambasadorów w sprawie Galicji, nie przyniosły sukcesu. Ukraińcy w wyborach udziału nie brali, w spisach ludności zaznaczali swoją przynależność do Galicji, a nie do Polski, a od służby w armii wszelkimi sposobami uchylali się – i wszystko to działo się zgodnie z ukraińskim rządem, przebywającym za granicą…” (s. 82).
4 listopada 1928 roku, już razem, ojciec i syn, organizowali na Kałuszczyźnie obchody rocznicy Zrywu Listopadowego, za co po raz pierwszy zostali aresztowani przez polską policję. W protokole policyjnym odnotowano, że „ksiądz A. Bandera wystąpił z ostrą krytyką polskich władz. Podkreślał, że Polacy na ukraińskiej ziemi są tymczasowymi kolonizatorami, którzy gnębią Ukraińców, i dlatego należy ich wygnać z ukraińskiej ziemi”. Po zakończeniu nabożeństwa na grobach Strzelców Siczowych ojciec Bandera zaczął śpiewać hymn Franki „Nie pora, nie pora moskalowi i lachowi służyć” (s. 115) – to jest właśnie sedno jego światopoglądu. Po raz drugi Polacy wszczęli sprawę karną przeciwko księdzu Andrzejowi rzekomo za konflikty ze wspólnotą parafialną, a w rzeczywistości ksiądz występował przeciwko kategorycznemu polonizowaniu ukraińskiego obrzędu cerkiewnego. W rezultacie ksiądz został przeniesiony do parafii we wsi Wola Zaderewacka i Zaderewacz (1933–1936): „To przesiedlenie odbywało się z wielką ruiną materialną, ponieważ z braku wozów nie mogłem wszystkiego przewieźć, a całą pasiekę ponad 20 uli, dającą znaczny dochód, musiałem za bezcen sprzedać. Do Woli sprowadziłem się w 1933 roku” (s. 165). Razem z ojcem zamieszkali Marta, Wołodymyra, Oksana, Bohdan i Wasyl, którzy prowadzili pracę narodowo-oświatową we wsiach i zbudowali dom-czytelnię. Miał chyba największą radość, gdy wydawał za mąż córkę Wołodymyrę – jedyne wesele ze wszystkich swoich dzieci, które dane mu było widzieć: to było pierwsze we wsi bezalkoholowe wesele jako demonstracja antymonopolowej akcji wzbogacania Polski ze sprzedaży alkoholu i tytoniu. Z prasy oraz z ulotek dowiadywał się o działalności swojego syna Stepana, w szczególności o zorganizowanej przez niego szkolnej akcji „W walce o duszę dziecka”. Na jednej z 98 tysięcy ulotek i 6 tysięcy odezw czytał: „Ukraińscy ojcowie i matki! Musimy przejść od obrony do zdecydowanej ofensywy przeciwko polskiemu panowaniu, to jest przeciwko polskiemu państwu i polskiemu Duchowi na wszystkich odcinkach naszego życia, w pierwszej kolejności w szkołach. ˂…˃ Chcemy ukraińskiej szkoły! Chcemy uczyć się o Ukrainie! Precz z nauczycielami-lachami! Chcemy nauczycieli-Ukraińców” (Iryna Farion. Stepan Bandera: praktyk, teoretyk, mistyk ruchu nacjonalistycznego. Iwano-Frankiwsk, 2013, s. 9–10). Ciosem dla ojca stało się aresztowanie Stepana 14 czerwca 1934 roku w sprawie zabójstwa ministra spraw wewnętrznych Polski B. Pierackiego. Właśnie Polska była trzecim krajem po Niemczech i ZSRR, który zbudował obóz koncentracyjny dla ukraińskich więźniów w Berezie Kartuskiej, gdzie później torturowano ukraińskich nacjonalistów, w szczególności syna Wasyla. W 1935 roku ks. Bandera przenosi się do wsi Trostianiec w powiecie dolińskim, oczekując na wyrok dla swojego syna. Tutaj znalazł narodowo pokrewne dusze, ukształtowane przez poprzedniego proboszcza. Była to wieś, gdzie „co najmniej dwa tuziny tutejszych mężczyzn broniło Ukrainy w mundurach UHA” (s. 206). Tutaj był i „Sokił”, i „Sicz”, i „Proświta”. W Dolinie rozmawiał z adwokatem syna doktorem W. Horbowym, żeby choć trochę stłumić wzburzenie. Po skazaniu Stepana Bandery 13 stycznia 1936 roku na dożywocie, jak zawsze, wśród naszych chrunów usłyszał: „Jakże to syn księdza namawiał podnieść rękę na bliźniego swego…” (s. 215). Jednocześnie polska katolicka „Polonia”, pisząc o procesie warszawskim, uznała za stosowne nie uciekać się do „moralizatorstwa o grzechu »zabijania bliźniego«”, a w końcu zrozumieć, że sądzono ludzi, którzy podeptali prawo w walce o ideę (s. 216). W szczególności polski dziennikarz i polityk Ksawery Pruszyński napisał w jednym z czasopism: „Ci ludzie zabili – pragnąc służyć sprawie swojego narodu. Nie myślimy, że w ten sposób jej dobrze służyli. Skutecznie służą jej dopiero teraz: trzy czwarte polskiej prasy, która przez 17 lat nie chciała znać słowa »ukraiński«, przez te trzy tygodnie nauczyły się tego słowa i już go nie zapomną” (s. 216). Staraniami adwokatów S. Bandery, doktorów S. Szuchewycza i W. Starosolskiego, ojcu podczas procesu lwowskiego 23 czerwca 1936 roku udało się po raz ostatni Rodzina Banderów we wsi Wola Zaderewacka w 1933 roku
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
