Halina Daciuk, dziennikarka
Widać go z daleka – nowa świątynia o szmaragdowych kopułach, wzniesiona ku niebu Brusyliwa, błękitno-żółtemu. W zeszłym roku świątynię uroczyście poświęcił władyka Epifanij. 15 lipca, w Dzień Państwowości Ukrainy, na Żytomierszczyźnie, w rodzinnej ziemi męża stanu, działacza społecznego i kościelnego, uczonego Iwana Ohijenki, odbyło się wręczenie Nagrody im. Iwana Ohijenki laureatom 2024 roku. W Brusyliwie każde takie wręczenie staje się prawdziwym świętem miasta, jasnym, uduchowionym wydarzeniem, niezapomnianą sprawą, wypełnioną znaczeniami nowoczesnych czasów. Iwan Ohijenko był przede wszystkim mężem stanu, dlatego symboliczne jest to, że druga pod względem znaczenia (po Szewczenkowskiej) godna nagroda wręczana jest w jedno z największych świąt państwowych. Dlatego naturalne jest, że testamenty Ohijenki były dzisiaj wypowiadane wielokrotnie. A słowo państwowość było wypowiadane w każdym wystąpieniu jako motto święta, kluczowe słowo, pod którym, jak pod sztandarem, godnie stanęli tegoroczni laureaci. Wśród nich są: pisarz, przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski, przewodniczący regionalnej odeskiej organizacji NSŻU, działacz społeczny Jurij Rabotin, kandydat nauk politycznych Andrij Kowalow, doktor nauk historycznych, badacz Hołodomoru-ludobójstwa Ukrainy Wasyl Marocznko, zasłużony artysta Ukrainy Wasyl Krasjocha. Święto rozpoczęło się nabożeństwem w świątyni, zbudowanej głównie dzięki ofiarom obecnego przewodniczącego Brusyliwskiej OTH, człowieka żyjącego według testamentów Iwana Ohijenki, Wołodymyra Wasylowycza Habenca. Znicze pamięci o poległych za wolność Ukrainy i znicze w modlitwie o zwycięstwo Ukrainy rozjaśniły wspaniałą świątynię i każde serce, które tu dziś przybyło, aby zaświadczyć swoją miłość i czyn. Wśród setek ludzi są posłowie do Rady Narodowej Ukrainy, przedstawiciele Żytomierskiej OWA i Brusyliwskiej OTH, dyrekcja Żytomierskiego Kolegium im. Iwana Ohijenki, wojskowi, nauczyciele, uczniowie, studenci. Procesją z szacunku przeszła społeczność miasta, złożono kwiaty przy pomniku Iwana Ohijenki i Tarasa Szewczenki. A jeszcze wspaniałe święto Państwowości Ukrainy
Olena Bondarenko
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…Ukrainy było naznaczone słynnym jubileuszem nowoczesnego męża stanu, posła ludowego Ukrainy pięciu kadencji, poety, działacza społecznego, przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Pawła Michajłowicz Mowczana. Było to zrozumiałe, że Dzień Państwowości, 15 lipca, i dzień urodzin Budowniczego Ukrainy Pawła Mowczana zbiegły się! Dlatego wszystkie szczere słowa wdzięczności i życzenia pod adresem jubilata w sposób zasadniczy i naturalny wpisały się w święto pod znakiem Ohijenka. Bo zarówno przewodniczący Komitetu Ohijenkowskiego Paweł Mowczan, jak i obecni laureaci, oraz świadome i aktywne władze lokalne i wspólnota – wszyscy oni nadal umacniają państwowość Ukrainy, zapisaną przez Ohijenka. Każda i każdy na swoim miejscu. A ktoś oddaje za nią życie, wracając do ziemi ojczystej na tarczy. Zdjęcie ze strony internetowej Żytomierskiej Rady Obwodowej
PETRO ANDRIJCZUK
PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2024 rok (str. 24). Cena wynosi: 1 mies. — 60 hrywien. 3 mies. — 180 hrywien. 5 mies. — 300 hrywien.
Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ukrainy do NATO nie doszło. Dlaczego, czytajcie wyżej. Zamiast tego wprowadzono w życie strategię „mostu do NATO”. Wstąpienie do NATO jest obecnie problematyczną akcją, ponieważ oczywistym jest, że kilka państw członkowskich NATO będzie teraz kategorycznie przeciwne, a USA znajdują się w wirze walki wyborczej demokracji przeciwko zagrożeniu dojścia do władzy profaszystowskiego ugrupowania politycznego pod imieniem Trumpa, które podporządkowało sobie niegdyś przytomną, klasyczną prawicową partię Republikanów. Tutaj naprawdę nie jest na to czas. W dużej mierze dotyczy to także Europy, gdzie obecnie partie profaszystowskie zyskały niemałą siłę. Dlatego wstąpienie do NATO obecnie nie jest realne. Nadal prowadzone są poszukiwania, w jaki sposób można przyjąć Ukrainę do NATO. Proponowane są różne warunki. O wymogu przezwyciężenia korupcji już wspomnieliśmy wyżej. A ponadto: rezygnacja z prób wyzwolenia metodami wojskowymi wszystkich terytoriów Ukrainy, które były w stanie na 1991 rok lub na 24 lutego 2022 roku. Zarówno jedno, jak i drugie uważam za kategorycznie nieakceptowalne dla Ukrainy. Istnieje inna opcja, która z jakiegoś powodu nie wybrzmiewa i nie jest rozważana w odniesieniu do 5. artykułu traktatu NATO o zbiorowej obronie wszystkich członków NATO w przypadku zbrojnej agresji przeciwko któremukolwiek państwu członkowskiemu NATO, a także wymogu statutu NATO o braku sporów terytorialnych państwa, które wstępuje w szeregi NATO, z innymi państwami. A moja opcja jest taka: aby nie zwlekać z przyjęciem Ukrainy do NATO (co jest krzyczącą koniecznością dla naszego państwa), przyjąć ją na warunkach, że wymóg statutu o zbiorowej obronie przez państwa NATO będzie zastosowany dla Ukrainy tylko dla tego terytorium naszego państwa, które znajduje się pod jej kontrolą w czasie przyjęcia do NATO. Przy tym nie zabraniać Ukrainie kontynuowania samodzielnego prowadzenia działań wojennych w celu wyzwolenia swoich terytoriów, ale bez angażowania sił NATO, chociaż pomoc w postaci broni i amunicji przez kraje NATO pozostaje legitymowana – właściwie tak, jak jest to robione przez nie na dzień dzisiejszy. To na przyszłość, chociaż odkładać tego długo nie można, to niebezpieczeństwo dla całego świata demokracji, a dla Ukrainy to kwestia egzystencjalna – być albo nie być. Daleko nie wszystko zależy od nas, istnieje wielkie niebezpieczeństwo dojścia do władzy trumpistów w USA (chociaż ja, wbrew totalnie negatywnym prognozom absolutnej większości ekspertów i analityków, prognozuję zwycięstwo Bidena, a nawet duże prawdopodobieństwo zwycięstwa Partii Demokratycznej w obu izbach Kongresu). Hamulcem jest także ofensywa skrajnej prawicy w wielu państwach Zachodu. Lecz wygląda na to, że w Europie sytuacja powoli się wyrównuje, demokraci bardziej biorą pod uwagę swoje błędy, popełnione wcześniej, w czasach przebywania w czarach „końca historii” według terminologii Fukuyamy. Miejmy nadzieję na lepsze, ale przygotowujmy się na wszystko. Niepokoi mnie latentne poszukiwanie negocjacji „o pokój”, które coraz bardziej przejawia się u Ze i jego ekipy, w szczególności jego ostatnie oświadczenia o potrzebie zaangażowania Moskwy do światowego forum, które zostało zainicjowane przez tę ekipę. Niepokoi mnie również flirtowanie z Trumpem i zalecanie się do niego przez nasz politykierstwo. Jeśli trampiści dojdą do władzy, żadne zalecanie się nie będzie warte złamanego grosza, będzie faktycznie ultimatum dla Ukrainy o częściowej kapitulacji, którego nieprzyjęcie doprowadzi do całkowitego anulowania wsparcia dla Ukrainy ze strony USA. Nadzieja na silny system hamulców i równowagi to płonna wiara, bo już teraz, kiedy władza nie jest w rękach trumpistów, a Partia Republikańska kontroluje tylko jedną z dwóch izb Kongresu, ten system poważnie zaczął kuleć. A tych, którzy u nas są zachwyceni silną ręką Trumpa i czekają na niego, ostrzegam: ta ręka mocno zaszkodzi Ukrainie, boleśnie i bezlitośnie ją uderzy, daj Boże, żeby nie śmiertelnie, bo dzięki Bogu jest jeszcze Europa, która się od nas, myślę, nie odwróci. Co jest teraz najbardziej aktualne? Szybkie wzmocnienie obrony przeciwlotniczej, przygotowanie do ciężkiej zimy z energetyką połówkowaną uderzeniami okrutnego wroga, a także wysiłki na rzecz jak najszybszego przejęcia inicjatywy w prowadzeniu wojny przeciwko okupantowi. Obrona przeciwlotnicza. Jeszcze dwa lata temu w swoich artykułach wyciągnąłem wniosek, że dolną granicą dla efektywnej, niezawodnej pracy obrony przeciwlotniczej Ukrainy jest 20-25 systemów klasy PATRIOT i SAMP-T. W końcu do takiego wniosku doszli eksperci doradzający prezydentowi, według którego potrzebujemy 25 takich systemów. Tak, to naprawdę to, co jest potrzebne. Jeszcze w kwietniu-maju prognozowałem, że latem możemy liczyć na dostawy 2-3 takich systemów. Tak też się stało. Decyzją niedawnego szczytu NATO w tym roku przekażą nam 5 takich systemów. Jak bardzo byśmy nie chcieli mieć więcej, istnieją obiektywne realia. Jeszcze na tym szczycie obiecano dostawy w tym roku dziesiątek nowoczesnych systemów obrony przeciwlotniczej NASAMS, IRIS i innych. To już znacznie wzmocni moc naszej obrony przeciwlotniczej. Ale pracy przed nami jeszcze dużo. Do tych systemów potrzebna jest jeszcze znaczna ilość rakiet, które są kosztowne, nie powstają szybko i to też jest ciężki problem, który wymaga zakrojonego na szeroką skalę rozwiązania. Przez naszych sojuszników-partnerów udzielana jest także pilna, zakrojona na szeroką skalę pomoc w zakresie odbudowy i ratowania naszej energetyki. Ale i tutaj korupcja oraz niekompetencja ukraińskich urzędników są toksycznym hamulcem. A czasu do jesieni-zimy zostało już bardzo mało. Trzecie zadanie – przejęcie inicjatywy w wojnie – jest również pilną sprawą. Pewne przesłanki ku temu istnieją. Jest to wznowienie dostaw z USA, pozwolenie na uderzanie wroga na jego terytorium zachodnią bronią (jestem pewien, że z czasem będzie ono coraz mniej ograniczone). Bardzo spóźniona mobilizacja w końcu ma dać pierwsze rezultaty – gdzieś we wrześniu przygotowanie rekrutów pozwoli stopniowo wprowadzać ich na fronty. Pierwsze samoloty F-16 wkrótce pojawią się na naszym niebie. One, oczywiście, nie są magiczną srebrną kulą do niszczenia diabelskich sił, ale znacznie wzmocnią moc naszych Sił Zbrojnych i osłabią możliwości bezkarnego ostrzeliwania naszych wojsk, miast i wsi za pomocą bomb kierowanych (KAB).
Tłumaczenie maszynowe
Kalendarzowe lato w zenicie, upał osiągnął punkt kulminacyjny i wygląda na to, że do takiego samego punktu kulminacyjnego dotarła próba ofensywy okupacyjnej, na którą Moskwa stawiała wielkie nadzieje w zamysłach zagarnięcia teraz maksimum ukraińskich terytoriów. Taka jest natura imperium zła: w czasie, gdy normalny świat pragnie latem zebrać jak największe plony, zrobić w sprzyjającym letnim czasie wszystko, co potrzebne do życia, zdążyć nabrać zdrowia i sił na jesień-zimę-wiosnę, szalony ordyński świat z całej siły śpieszy się, by zadać maksimum zła, spowodować jak najwięcej zniszczeń i rozboju. Wiktor SKORYK, komentator „Słowa Proświty”
Lecz nie stało się tak, jak im się wydawało: rachuby na zmęczenie Ukrainy i jej zachodnich partnerów, na niekończącą się blokadę pomocy lub przynajmniej jej radykalne zmniejszenie wysiłkami trumpistów w USA okazały się płonne. Europa nie zmęczyła się, przeciwnie, jeszcze bardziej zjednoczyła się w sprawie pomocy Ukrainie, zrozumiawszy, że nadzieje na jakiekolwiek negocjacje z Moskwą są iluzoryczne, dyplomacja jest bezsilna, by zatrzymać wojnę bez zastosowania odpowiednich sił, i chociaż niektórzy tam wciąż mają takie marzenia, jednak zmuszeni są odsunąć je na jakąś daleką przyszłość. W USA wytrwałość demokratów i logika walki wyborczej zmusiły republikanów do zgody na wznowienie pomocy Ukrainie. Sytuacja z dostawami broni i amunicji dla Ukrainy w ostatnich miesiącach nabrała odczuwalnego nowego impulsu. Takie zakrojone na szeroką skalę procesy mają charakter inercyjny, dlatego szybko się nie dzieją, chociaż dla Ukrainy, która była na głodowej racji przynajmniej pół roku, każdy dzień jest niezwykle ważny, a Rosja zdążyła wyrządzić niemało szkód w tym czasie: całkowicie przejęła inicjatywę w trakcie wojny, atakami powietrznymi zniszczyła połowę potencjału energetycznego Ukrainy, co mocno uderzyło w gospodarkę i życie codzienne Ukraińców. Właściwie prawie rok naszym głównym zadaniem było wytrwać, nie dopuścić do wielkich przełamań wroga, maksymalnie zachować swoją gospodarkę... i naprawić błędy: nam – swoje, a naszym partnerom – ich, przemyśleć strategię, adekwatnie zrozumieć realia. Zwlekanie populistów naszej władzy w kwestiach mobilizacji i jakościowego przygotowania rezerw doprowadziło do utraty cennego czasu i braku dobrze wyszkolonej siły wojskowej. Wymogi naszych partnerów, by w sposób fundamentalny zwalczyć korupcję, są przez władzę odbierane i wyjaśniane jako zewnętrzne i nic nieznaczące wymówki w kwestiach członkostwa Ukrainy w NATO. W rzeczywistości to potrzebne nie naszym partnerom, a przede wszystkim nam! Bo korupcja niszczy naszą zdolność do zwycięstwa nad wrogiem, nie będziemy w stanie pokonać okupantów, nie wykorzeniwszy korupcji jako zjawiska na wielką skalę, jako sposobu istnienia struktur władzy Ukrainy. Korupcja niszczy nie tylko gospodarkę, ale i zaufanie w ukraińskim społeczeństwie, a problemy z mobilizacją do wojska – to również rezultat braku jedności słów i czynów, korupcja uniemożliwia zjednoczenie całego organizmu państwowego dla głównego celu – obronić siebie, nasze państwo przed pochłonięciem przez hordę. Próżno mieć nadzieję, że uda się przemykać korytarzami historii, oszukać na jakichś negocjacjach z Moskwą, ona nie blefuje, jak ktoś ma nadzieję, ona realnie ma na celu zniszczenie Ukrainy jako państwa, a ukraińskości jako narodu, i żadne negocjacje nie są w stanie zatrzymać jej na tej drodze. Tylko naszą siłą, pomnożoną przez pomoc naszych partnerów, jesteśmy w stanie zatrzymać wroga i odrzucić go z naszej ziemi. A żeby to mnożenie pomocy było możliwe, partnerzy żądają: zatrzymajcie biznes na krwi, zatrzymajcie totalną korupcję! Bo inaczej jak mogą przekonać swoje społeczeństwa, swoich wyborców, podatników, by nadal mnożyć pomoc Ukrainie, jeśli coraz szerszym kręgom staje się oczywisty korupcyjny rozmach władczych apetytów ukraińskiego establishmentu. Kiedy rosną zakupy nowych samochodów ekstraklasy, kiedy, jak grzyby po obfitych deszczach korupcyjnych finansów, wyrastają luksusowe wille i posiadłości w miejscach przyjemnych dla wystawnego życia. I jeśli nasi życzliwi partnerzy jeszcze wolą nie afiszować publicznie tak haniebnego stanu rzeczy, to nieżyczliwi – trampiści, lepeniści, orbanoiści itp. – głośno i z zadowoleniem krzyczą! A ukraińska władza w tym czasie kontynuuje spamowanie pola informacyjnego twierdzeniem, że korupcja to wymysły Zachodu, a cała sprawa w ich „tchórzostwie”. Jest i tak, oczywiście, świat nie jest święty i są w nim źli chłopcy. Ale główną naszą biedą jest korupcja, populizm i mała kompetencja władzy, brak zaufania społeczeństwa do władzy i szacunku władzy do narodu. Zaufanie naszych zachodnich partnerów też nie jest bezgraniczne, w szczególności, zgodnie z przeprowadzonymi w szerokim kręgu państw sondażami na dużą skalę, ranking Zełenskiego w ostatnim czasie runął. Ten gigantyczny kapitał rankingowy, stworzony na początku wojny wysiłkami naszych czołowych zachodnich partnerów dla fali wielkiego wsparcia przez zachodnie społeczeństwa i aprobaty przez nie wszechstronnej pomocy dla narodu ukraińskiego, przez Zełenskiego i spółkę został teraz bezlitośnie i nieudolnie utracony. Ten wysoki ranking, który wiązano z Zełenskim, był w rzeczywistości rankingiem zachwytu nad heroizmem i wytrwałością narodu ukraińskiego, który niespodziewanie dla całego świata zdołał niemal gołymi rękami zatrzymać kolosalnego potwora. Obecny upadek rankingu – to rezultat, ocena Zełenskiego i tych „5-6 członków” jego zespołu. I jest on jeszcze całkiem optymistyczny, bo wciąż istnieje zaufanie i wielka sympatia do narodu ukraińskiego, zwłaszcza w państwach bałtyckich. Lecz mimo wszystko udało nam się wytrwać w tym trudnym czasie, doczekać, kiedy broń i amunicja, pomoc finansowa zaczęły nowym strumieniem napływać na Ukrainę. Tak, straciliśmy w tym czasie inicjatywę na polach bitew, straciliśmy setki kilometrów kwadratowych swojego terytorium i połowę zdolności energetyki, ale nie tylko wytrwaliśmy, lecz także zdołaliśmy zatrzymać próby wielkoskalowej, strategicznej ofensywy wojsk okupacyjnych. Odparliśmy ofensywę na Charków, chociaż i tam niekompetencja i korupcja spowodowały niemało szkód. Obecnie panuje konsensus wśród zastępu ekspertów i analityków wewnętrznego użytku, że wielkiej ofensywy na Charków wróg nawet nie planował, że jedynie próbował tutaj odciągnąć nasze wojska, rozciągnąć długość frontu, tym bardziej, że ta liczba wojsk, która była skoncentrowana na tym kierunku i w rezerwach w pobliżu, była wyraźnie niewystarczająca do wielkiej ofensywy. Ale ja tak nie uważałem i nie uważam. Jestem pewien, że przygotowywana była wielkoskalowa ofensywa na Charków, która stałaby się, w opinii i według planów Moskwy, decydującą w trakcie wojny przeciwko Ukrainie. To, co nie wyszło na początku wielkoskalowej fazy wojny wiosną 2022 roku w trakcie ich nieudanego zuchwałego „blitzkriegu”, postanowili wykonać w trakcie swojej wiosenno-letniej kampanii tego roku, tym bardziej w warunkach zbrojnego, amunicyjnego i fizycznego wyczerpania ukraińskiego wojska. Spróbowali przebić korytarze dla dalszego wprowadzenia wielkich sił, ale (mimo czynnika zaskoczenia, a także błędnej oceny zagrożenia przez nasze dowództwo, które biuro Zełenskiego zamknęło na sobie), niezależnie od sukcesu wroga w pierwszych kilku dniach, naszym obrońcom udało się zatrzymać, ustabilizować sytuację, a teraz nawet powrócić do kilku wsi, które zostały utracone na początku. Temu sprzyjało rozpoczęcie napływania wstrzymywanej pomocy z USA, terminowa reakcja naszych obrońców i ich heroizm. Źle, że heroizm jest zapłatą za niekompetencję wojskowego i politycznego kierownictwa. I wciąż ta sama wszechobecna korupcja. A jeszcze jednym z głównych czynników sukcesu w odparciu ataku na Charków, bez wątpienia, stało się zezwolenie Białego Domu na uderzanie z ich broni i ich amunicją po terytorium agresora, co gwałtownie poprawiło możliwości naszego wojska i radykalnie zmieniło sytuację na naszą korzyść. W ten sposób Moskwa została zmuszona do rezygnacji z planów na Charków i skoncentrowała się na frontach donieckich, gdzie inicjatywa wciąż jest po stronie okupantów, posuwanie się na tych odcinkach choć metodyczne i stałe, ale ogranicza się do 200-300 m na dobę. Chyba za wcześnie mówić o podsumowaniach letniej kampanii ofensywnej, zaplanowanej przez wroga, ale mimo wszystko już można stwierdzić, że w wymiarach strategicznym i operacyjnym jest ona przegrana, odparta przez naszych wojowników. Jeszcze jednym znaczącym wydarzeniem minionego tygodnia stało się posiedzenie NATO, na którym zostały podjęte solidne decyzje, które znacznie podniosą zdolność bojową Sił Zbrojnych Ukrainy. Te decyzje dotyczą najpilniejszych zadań: znacznego wzmocnienia obrony powietrznej Ukrainy, systemów walki radioelektronicznej, amunicji nowoczesnej i klasycznej, przekazania samolotów bojowych itp. Jak łatwo i przewidywalnie, zaproszenie Ukr-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
potrzeba skandali ze strony deputowanych, ministrów, żeby padł cień również na prezydenta? Żeby zależna od elektoratu władza zaczęła reagować na prawdziwe problemy?” – cytuje Wiktora Bobyrenkę „Kraj”.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij ŁASZCZENKO. Czynnik czasu zawsze ma znaczenie. Odessę pamiętam z wczesnego dzieciństwa, od połowy lat 60. Bardziej świadomie zacząłem postrzegać to wielkie miasto portowe od 1980 roku. Już wtedy, pamiętam, liczyłem odsetek ukraińskich szyldów i byłem zdumiony tym, jak jest on niski. Nawet w Kijowie ukraińskojęzycznych szyldów było ponad 90%. A w Odessie naliczyłem coś około 25%. Z drugiej strony, południowa Palmyra nie była rusyfikacyjnym wzorcem. Nie można jej było porównać z Ługańskiem, Donieckiem czy Symferopolem. W tymże 1980 roku w Ługańsku odnotowałem tylko dwa ukraińskie szyldy: kawiarnię „Zustricz” na centralnym dworcu autobusowym oraz dziwny dwujęzyczny napis „KPSS-KPRS” z neonowym podświetleniem. To tak, jakby w Ługańsku mogli być ludzie, którzy nie wiedzieli, jak nazywa się rodzima partia w języku tubylców. Wпрочем, może i byli tacy ludzie? Wtedy „przybłędów” puszczano „wolną drogą” i to właśnie komfortem „przyjezdnych” w pierwszej kolejności przejmowała się leninowska partia. Rdzenni i tytularni byli na drugim planie. Bo nawet w 1990 roku w Symferopolu z ukraińskiego były tylko hotel „Ukraina” i sklep „Ukraiński chleb” w centralnej części miasta. I to, proszę zauważyć, po przyjęciu nowej ustawy językowej z 1989 roku, która podkreślała, że ukraiński jest jedynym językiem państwowym w USRR. Na tym tle Odessa wzoru 1980 roku wyglądała jak miasto, w którym władza próbowała podkreślić jego ukraińskość. Może dlatego, że obok były Podole i Bukowina? Jednak nawet stosunkowo „wysoki” (aż 25%!) odsetek ukraińskich szyldów osiągano dzięki pewnym sztuczkom. Tu i ówdzie można było natknąć się na „Bułoczną” czy zobaczyć szyldy „Chlib”, „Morozywo” oraz „Mołoczni produkty”. Czyli nazwy, które łatwo przetłumaczyłby nawet przyjezdny. Ale nie przypominam sobie żadnej „Perukarni”, „Kawarni”, „Łasunky” czy „Łasoszcziv”. To byłoby już zbyt oryginalne i niezrozumiałe dla części odessytów. A właśnie na tę kategorię orientowali się partyjni ideolodzy. Dla przybyszów z Kotowska czy Bałty wystarczyło „Chliba” z „Morozywem”. Wtedy też, w 1980 roku, przypadkiem usłyszałem w centrum miasta, jak dwie bardzo stare babcie rozmawiały między sobą w jidysz. Pomyślałem: „Chwała Bogu, nasi jeszcze się trzymają!”. Zalew rosyjskiego wydawał się tak niesprawiedliwy i nienaturalny, że zaliczałem do swoich także Żydów. *** Obecnie przy wjeździe do Odessy widzisz ukraińskie szyldy i billboardy jeszcze z wagonu pociągu. Trzy-cztery lata temu tego nie było. Na język ukraiński przeszedł też transport miejski. W centrum miasta o wiele łatwiej zobaczyć ukraiński szyld niż rosyjskojęzyczny. Staram się utrwalić przynajmniej dwujęzyczne napisy. Wcześniej takie się zdarzały. Ale teraz przy dworcu kolejowym zauważam tylko wielki kolorowy napis farbami: „Sława Ukrainie” / „Żywie Biełaruś”. Tak więc tutaj chodzi już nie o ukraińsko-rosyjską dwujęzyczność, a o ukraińsko-białoruską. Na taką wizualną popularyzację białoruskiego nie natknąłem się dotąd ani we Lwowie, ani we Frankiwsku, ani w Czerniowcach, ani w Kijowie. A w Odessie jest. Podwójnych napisów w rodzaju: „Wyhotowłennia kluciw” / „Izgotowlenije kluczej” tym razem w centrum miasta nie zauważyłem. Wygląda na to, że rosyjski teraz w większości ignorują. To jeśli mówić o przestrzeni wizualnej. Co więcej, w kawiarni „Minimalist” każde rosyjskie „i” na starym szyldzie demonstracyjnie poprawiono na ukraińskie „i”. Widać, że władze miejskie protegują właśnie ukraiński. Szczerze czy nie szczerze (przyjezdnemu stwierdzić trudno), ale przynajmniej widać, że w kwestii językowej są pewne osiągnięcia. Na ukraiński nierzadko przechodzą w sklepach, kawiarniach, hotelach. Przynajmniej u części pracowników hotelowych język jest ładny i poprawny. Nie słyszałem, żeby po ukraińsku między sobą rozmawiali mali odessyci, ale spotkałem kilka małżeństw, w których inteligentnie wyglądający rodzice zwracali się po ukraińsku do swoich dzieci. Oczywiście, nad morzem można to „odpisać” na to, że chodzi o wczasowiczów. Ale kilka razy przekonałem się, że po ukraińsku rozmawiają właśnie rdzenni odessyci i odessytki. Ot, na przykład, postanowiłem dla siebie, że zapytam o coś młodą parę. Nie zdążyłem otworzyć ust, a już słyszę, że rozmawiają między sobą po ukraińsku. Szczegółowo wyjaśniają mi wszystko, co potrzebne. Pytam nieco prowokacyjnie: „Czy wy przypadkiem nie ze Lwowa?”, a w odpowiedzi – wesoły śmiech: „Nie, my odessyci w trzecim pokoleniu…”. Nie powiem, że takich ludzi jest wielu, ale są. Wcześniej takiej przychylności do ukraińskiego nie zauważałem. Czuć, że wzmacnia swoje pozycje ukraińska piosenka. Słyszałem ją nad morzem (chłopcy śpiewali przy gitarze), słyszałem przy operze i na Deribasowskiej. Teraz już nie powiesz, że ukraińska piosenka jest na marginesie. Śpiewają i widać, że części obecnych bardzo się to podoba. *** Czy można z tego wyciągać jakieś optymistyczne wnioski? Przypominam sobie sondaże językowe w Odessie, zrobione jeszcze przed pełnoskalową inwazją. Okazuje się, że w domu po ukraińsku rozmawia tylko 6% odeskich rodzin. Jeszcze 15% używa zarówno ukraińskiego, jak i rosyjskiego. Razem to 21%. Na ulicach miasta „na oko” po ukraińsku rozmawia póki co nie więcej niż 10% ludzi. Czyli wielkiego przełomu nie ma, ale… Dokładnie tyle samo było w Kijowie w 1989 roku. Teraz zaś w stolicy języka jest o wiele więcej! Najważniejsze, że w momencie rozpadu ZSRR był pewien fundament. Początek i w Odessie zrobiono niezły, a dalej wszystko będzie zależeć od nas. Z jakiegoś powodu przypomniał się wiersz donieckiego poety Wasyla Marsiuka: A gdzie w Odessie mowę można usłyszeć? Chyba że na wiejskim bazarze. Debiut wygraliśmy. Uspokójcie czarną furię. Kwitnąć będzie nasze słowo i na bulwarze! Jeśli będzie formować się naród polityczny (a do tego potrzebne są wzajemny szacunek i miłość do siebie nawzajem), to pozycje ukraińskiego będą nieuchronnie się wzmacniać. Ważne, by zwyciężyć w tej wojnie, nie tracąc ludzkiego oblicza.
„Silski wisti” (nr 28, 09.07) cytują politologa Serhija Hajdaja, który dostrzega ryzyko w tym, że Zełenski po pięciu latach kadencji nadal pozostaje na czele kraju. „Pierwsze – ukraińskie społeczeństwo. Władza, przyjmując ustawę o mobilizacji, faktycznie mówi, że będziemy wyłapywać was wszędzie, a urzędnicy i funkcjonariusze siłowi będą mieli odroczenie. Trwa rakiet biznesu. Ekipa Zełenskiego robi to samo, co robili „regionalni”. I to stwarza ryzyko nowego wybuchu społecznego. A bunt podczas wojny to koniec państwa. Kolejne ryzyko – sojusznicy. Na początku pełnoskalowej inwazji przed całym światem stanął obraz: wolnościowy naród, który chce do Europy, walczy z faszystowskim reżimem Putina. Jednak obecnie wszyscy widzą ukraińską władzę z jej korupcją i zwijaniem demokracji. Więc po co pomagać małemu autorytarnemu reżimowi, który walczy z wielkim autorytarnym reżimem” – cytuje gazetę pan Hajdaj. Prawie co piąty Ukrainiec w ciągu ostatnich dwóch lat dawał łapówkę lub prezent w placówkach medycznych, pisze lwowska gazeta „Ekspres” (nr 26, 27.06), powołując się na materiały sondażu przeprowadzonego przez Grupę Socjologiczną „Rejtynh”. Poziomem jakości usług w placówkach medycznych najbardziej zadowoleni są w Sumach (49% ankietowanych), a najmniej – w Połtawie (30%). Jako „złe” i „straszne” usługi placówek medycznych oceniano w Kropywnyckim i Czerkasach (po 24%), a także w Kijowie (22%). W Charkowie zaś 10% respondentów oceniło miejskie placówki medyczne na „celujący”. Odpowiadając na pytania „Silskich wistej” (nr 27, 02.07), generał porucznik Sił Zbrojnych Ukrainy Serhij Najew powiedział między innymi, że w obwodzie charkowskim jednym z celów Rosjan jest wyjście na tyły naszego zgrupowania, które broni kierunku kupiańskiego. „Jeśli chodzi o ofensywę z północy, odpowiem krótko: potrzebne są odpowiednie siły. Jeśli wróg zdoła zgromadzić zasoby ludzkie, uzbrojenie, technikę, to jest to możliwe. Ale na dzień dzisiejszy takich mocy nie widać” – cytuje gazetę generał, który przebywa w rezerwie. Politolog Wiktor Bobyrenko w magazynie „Krajina” (nr 13, 11.07) zauważa, że niektóre instytucje państwowe mają ujemny ranking, a jednocześnie głowa państwa ma znaczny procent zaufania. „Ostatnie sondaże Centrum Razumkowa pokazują poziom zaufania do instytucji i polityków. Reputacja korpusu deputowanych – minus. Poziom zaufania do prokuratorów, sędziów, organów antykorupcyjnych – minus. Reputacja Arachamii, Stefanczuka, Jermaka – minus. Ale 54 procent ludzi nadal ufa Zełenskiemu. I to przy tym, że nigdy nie ukrywał, iż ten oto prokurator jest w 100% jego, że krajem pomagają mu zarządzać pięciu-sześciu menedżerów. Że frakcja „Sługa Narodu” – to jego frakcja, jego żołnierze. I wszyscy wszędzie są źli, a on jest dobry. I pytanie tutaj nie dotyczy władzy, a społeczeństwa: ile jeszcze po- „Na wszystkich odcinkach, gdzie Rosja prowadzi agresję hybrydową, Ukraina stawia opór. Jedyną luką jest sfera religijna” – mówi hierarcha Prawosławnego Kościoła Ukrainy Jewstratij (Zoria) w wywiadzie dla magazynu „Krajina” (nr 13, 11.07). Opowiedział on między innymi, że na Soborze Biskupów PKU 11 maja przyjęto projekt listu do patriarchy ekumenicznego Bartłomieja z prośbą o potępienie kierownictwa Patriarchatu Moskiewskiego i wykluczenie z Kościoła rosyjskiego prezydenta Putina. Maryna Danyluk-Jarmołajewa na stronie kanału telewizyjnego „Espreso” pisze, że „za Zełenskiego Ukraina nie stanie się pełnoprawnym członkiem Zachodu”. „Z absolutną pewnością można powiedzieć, że dla efektywnego ruchu do NATO i UE Ukraina będzie musiała całkowicie zrestartować politykę i całą wierchuszkę władzy. Ale lekcja musi zostać odrobiona – Ukrainę muszą reprezentować fachowi ekonomiści, prawnicy i dyplomaci. A nie zgraja bezrobotnych, bezczelnych i fotografów, którym wszystko jedno, kto daje honorarium – Chiny czy Rosja. Byle tylko na czas. Na świecie jest głód specjalistów z Ukrainy. Ale codzienny nacisk Bankowej na opozycję, byłych jakościowych urzędników, obrzucanie błotem Sił Zbrojnych Ukrainy i uciskanie niezależnych mediów – oto czynniki, które pozwalają Joemu Bidenowi traktować Ukrainę uprzedzeniowo. I uważać, że wystarczy nam „kontrolowana eskalacja”, a nie ostateczne rozwiązanie kwestii, kto pozostanie na mapie – my czy Rosja” – zaznacza pani Maryna. Wałerij Prozapas na swojej stronie na Facebooku pisze: „Seryjna produkcja choćby pary setek ukraińskich rakiet dalekiego zasięgu rocznie byłaby o wiele silniejszym argumentem niż wszystkie te „szczyty” i „konferencje tematyczne”, które w warunkach rosyjskiego terroru mają nie więcej efektu niż obietnice „2-3 tygodni”. I nie byłoby zależności od pozwoleń zachodnich partnerów na użycie ich rakiet, chociaż oczywiście o wiele prościej jest obwiniać zbiorowego Bidena zamiast zapytać wielkich menedżerów „Ukroboronpromu” Abromaviciusa, Najema i Miłowanowa: gdzie są nasze „Neptuny” i „Sapsany”?” Według informacji Ukraińskiego Kryzysowego Centrum Medialnego, Rosjanie stracili ponad 110 ukraińskich jeńców wojennych, o czym informuje Jurij Biełousow, kierownik Departamentu ds. Wojny Biura Prokuratora Generalnego. Międzynarodowy Trybunał Karny wspólnie z ukraińskimi śledczymi prowadzi dochodzenie w sprawie tych przypadków. Przypomnijmy, że według słów prokuratora generalnego Andrija Kostina, do 90% ukraińskich jeńców wojennych poddawanych jest fizycznym torturom w rosyjskiej niewoli. Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Pisarz Saszko Lirnyk podzielił się zabawną historią, która przydarzyła mu się na jednym z ukraińskich targowisk. Jak ustalił literat, wizualne podobieństwo między nim a znanym piosenkarzem Tarasem Petrynenką może być finansowo korzystne. Przynajmniej wtedy, gdy przychodzi do zakupu arbuza. O kuriozum Saszko Lirnyk napisał na swojej stronie na Facebooku. Wpis literackiej gwiazdy zebrał Ogłoszenie Unieważnia się zagubioną legitymację asystenta sędziego Północnego Apelacyjnego Sądu Gospodarczego nr 873/322 na nazwisko Bihunowa Denysa Mychajłowycza.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wszystkimi możliwymi formami czasownika rozbyratysia-rozibratysia często słyszymy w naszej publicznej mowie. Wielu użytkowników naszego języka na określenie złożonej działalności umysłowej człowieka używa jednego słowa rozbyratysia – rozibratysia. Komuś trudno się w czymś rozeznać, ktoś planuje rozprawić się z sąsiadem, ktoś chce wspólnie wyjaśnić ważną sprawę, orientuje się w filmach, muzyce, lepiej zrozumieć itp. Zrozumiałe, że można rozebrać silnik, wyczyścić części i złożyć razem, a jak można rozebrać muzykę? Powszechnie przyjęte jest twierdzenie, że język i myślenie są nierozerwalnie związane, oddziałują na siebie w procesach naszego bytu (dobrze myślisz – dobrze piszesz). Jednak, gdy wchodzę w naszą przestrzeń publiczną (przez radioodbiornik) i słucham tych, którzy według pisanych i niepisanych praw powinni bezbłędnie władać językiem państwowym, to wśród nich, niczym fantomy, wyłaniają się upiory przeszłości, które zrosły się z kalkami, których myśl jest jakby uśpiona. Czy to osoba zobojętniała na proces swojego myślenia, czy żywa myśl zobojętniała na osobę… Niuanse, ważne odcienie znaczeń słów-synonimów są ignorowane. A jest ich kilkanaście, a może i kilkadziesiąt: wyjaśnić, przestudiować, przemyśleć, zorientować się, przeanalizować, dogłębnie wniknąć, wyjaśnić, sądzić, rozumieć, uwzględnić szczegóły, pojąć, zbadać i inne. Jest wiele innych wariantów, którymi warto zastąpić słowo rozbyratysia. Na przykład: nie mogę się w tym rozeznać – nie mogę sobie poradzić, nie mogę się zorientować, nie jestem w stanie itp. Za absolutnie słuszną należy uznać myśl Iwana Franki, że dobra znajomość języka ukraińskiego uwarunkowana jest wieloma czynnikami. Wśród nich wymienił znajomość gwar ludowych. Nawiasem mówiąc, rozibratysia używa się w znaczeniu rozebrać się. Być może żartobliwy napis na koszulce „Dawajte bez dawajte” pomoże pozbyć się kalki-potworka. Manipulacje z formami stopniowania przymiotników i przysłówków: spojrzenie od wewnątrz. W dzieciństwie uczyliśmy się na pamięć wiersza o żurawiu, który obleciał, obszedł siedem mórz, siedem ziem. Kiedy go zapytano: „Gdzie jest najlepsza ziemia?”, żuraw szczerze, pewnie i z dumą odpowiedział: „Lepszej od rodzinnej nie ma”. Odgadywaliśmy zagadkę: „Co na świecie najmilsze, co na świecie najszybsze (sen, myśl), chwaliliśmy się: „U naszej babci pierogi są najsmaczniejsze (prawda, Galicjanie pierogi nazywali pyrohymy). Zapamiętywaliśmy sentencje, na przykład: „Na świecie ten najmądrzejszy, kto najmocniej kocha życie”, charakteryzowaliśmy osoby, rzeczy: „Katusia – najurodziwsza wśród dziewcząt, ma najładniejszą sukienkę”. Dużo czytaliśmy. Na przykład w poemacie Franki „Mojżesz” – ani jednej złożonej formy stopnia przymiotników (ze słowami bardziej, najbardziej). Zamiast tego – najświętsza miłość, a nie najbardziej święta, najbłogosławieńszy stan, a nie najbardziej błogosławiony. Tylko jeden przykład ze słowem mniej (mniej zrozumiały). I dziś twierdzimy: „Staliśmy się bardziej zjednoczeni, silniejsi, mądrzejsi, odważniejsi… Takie przymiotniki i przysłówki tworzą lekki, równy rytm. Ale w czasach radzieckich uczono nas, że równolegle należy używać formy złożonej (najsmaczniejszy = najbardziej smaczny), a od przymiotników relacyjnych można utworzyć tylko formę złożoną: prestiżowy – najbardziej prestiżowy, a najprestiżowszy – uważano za błąd stylistyczny. A jeszcze – wprowadzono obce słowo samyj (samyj hołownyj). Nowa redakcja ukraińskiej pisowni dokonała istotnej poprawki: usunęła poprzednią zasadę, że te dwie formy są równoważne i podkreśliła, że forma złożona jest rzadko używana. A rzadko – znaczy, że można jej wcale nie używać. Preferujemy formy jednowyrazowe. W języku ukraińskim, jak i w wielu innych, funkcjonują różne środki językowe na nazwanie tego samego zjawiska, przedmiotu, czynności, cechy. Wśród nich – połączenia kilku słów i równolegle jedno słowo. Na przykład: bez przerwy pracuje elektryczność – elektryczność pracuje bezprzerwanie; bardziej szczegółowo, bardziej dokładnie – szczegółowiej, dokładniej; zwierzchnictwo prawa – prawowładztwo...
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandra SERBENSKA, językoznawczyni, zasłużona profesor Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Słowo: kod, znak, symbol. Słowo szczerze i z oddaniem służy człowiekowi, stając się jego doradcą, drogowskazem w trudnych sytuacjach życiowych, znakiem, symbolem. Dotyka serca, zniewala duszę, zmusza myśl do pracy, to aktywizując ją do aktywnego życia, to współpracując z nią, to wybiegając naprzód, to doganiając ją, a nawet wyprzedzając. Szczególnie bliskie staje się, gdy człowiek ma ponad 95 lat, a w rozmyślaniach o nim, gdy pozostajemy z nim sam na sam, jawi się ono jako majestatyczny cud, podarowany przez naturę i ludzką kulturę, dziwi i niepokoi. Z tych kilkudziesięciu dźwięków, podarowanych przez naturę i ludzką kulturę, stworzyło sobie setki tysięcy słów, które wytworzyły sobie całe gniazda derywatologiczne (derywatologia – nauka o słowotwórstwie), leksykalne, wytworzyło sobie prawa fonetyczne. I ktoś pierwszy wyłowił to słowo, dał mu drogę w życie, albo zapomniał o nim, zaniedbał. Takimi dla mnie stały się słowa dobry, dobro. Kluczem do tego, że można nim otworzyć wszystko to, co związane z dobrymi zamiarami, co służy zgodzie, pokojowi, błogostanowi. To słowo przedwieczne. Już od pierwszych stron Pisma Świętego człowiekowi dano zrozumieć, że świat stworzony jest dla dobra. Odkodowując treść etapów długotrwałego tworzenia świata, człowiek uświadamia sobie, że złożony proces tworzenia życia żywi się tylko dobrem. Czytamy początek Księgi Rodzaju w tłumaczeniu Iwana Ohijenki: 10: I nazwał Bóg suchy ląd ziemią, a zebrane wody nazwał morzami. I widział Bóg, że to dobre. I to ostatnie wyrażenie powtórzono kilka razy. Bogata w takie wyrażenia jest też nasza literatura. Na przykład Szewczenko lubił życzyć: niech wam dobro się śni, twierdził o świętym dobru. Podkreślał, że raz dobrem ogrzane serce wiek nie wystygnie. W ciekawej krótkiej prośbie do Boga Szewczenko tworzy neologizm (dobroserdzie). Dobroserdnym-małym, Cicholubcom świętym, Twórco nieba i ziemi! Długowieczność im Na tym świecie; na tamtym… Raj niebieski ześlij. W idei „całego człowieka” Franki też natrafiamy na to dawne pojęcie: Tylko kto kocha, cierpi, W kim krew żywo kipi, W kim nadzieja jeszcze żyje, Kogo walka jeszcze nęci, Ludzkie cierpienie smuci, A dobro weseli, – Ten cały człowiek. Rozpatrują dobro nie jako coś zastygłego, nieruchomego, a takie, które zdolne jest do rozwoju i zmian. W poezji „Kamieniarze” Franki widzimy oczekiwanie dobra nowego. Obrazując ciężką pracę kamieniarzy, którzy z młotem w rękach przebijają drogę postępowi, Franko podkreśla: „Przyjdzie nowe życie, dobro nowe w świat”. Świadkami tego nowego dobra staliśmy się i my: żyjemy we własnym
Państwu, przez wieki wymodlonemu przez naszych przodków u Boga, za które przelano morze łez i krwi. W codziennym życiu, niestety, maleje uwaga poświęcana temu prastaremu słowu, jego ważnej funkcji w ludzkim życiu. Niepostrzeżenie zmniejsza się liczba tekstów, w których używa się tego słowa. Na przykład, szukając słowa „DOBRO” w gazecie „Ekspres”, natrafiamy co najwyżej na słowa „dobrobyt, ochotnik (dobrowolec), ochotniczka (dobrowolycia) (uwaga: gazeciarze nie zapominają tworzyć modnych feminatywów)”. W swoim bezpośrednim znaczeniu słowo to jest używane co najwyżej w artykułach specjalistycznych, takich jak te Niccolò Machiavellego o cnocie. W gazecie „Wysoki Zamek” widzimy większą uwagę poświęconą temu pojęciu. Przykłady artykułów: Julia Liszczenko „Dzień Dobra”, Julia Hełyj „Czyńmy dobro i wzywajmy do tego innych!”, Maksym Miszczenko „Prawo pomnażania dobra”, Kardynał Lubomyr Huzar: „Nie miejcie strachu – czyńcie dobro” i in. Obserwujemy, że w mediach wiele wydań pomija to pojęcie. Ale, na szczęście, nasi intelektualiści, zwłaszcza w diasporze, raz po raz zmuszają nas, byśmy o nim pamiętali. Ważnym przykładem jest „Chrestomatia ukraińskiej literatury religijnej”, gdzie zamieszczono artykuły I. Kaczurowskiego, W. Janiwa, M. Rudenki, H. Skoworody i in. Wnikając w stan naszej duchowości i głęboko go analizując, autorzy Chrestomatii pokazują współczesnym jej źródła. Podkreślają, że antyklerykalna i antyreligijna twórczość ukraińskich radzieckich literatów przez swoją jednopłaszczyznowość i małą wartość artystyczną nie wytrzymuje żadnego porównania z naszą poezją religijną i religijno-mistyczną, gdzie wśród poetów czystej duchowości warto wyróżnić co najmniej trzy imiona: Taras Szewczenko, Jurij Klen, Mychajło Orest (pseudonim Mychajła Zerowa, brata Mykoły Zerowa) (Chrestomatia ukraińskiej literatury religijnej. Księga pierwsza – poezja. Opracowanie i esej wstępny Ihora Kaczurowskiego. Monachium – 1988 – Londyn. S. 25). Ich niezłomna święta wiara w dzień dobra i dziś jest drogowskazem dla wielu współczesnych. Tak, Mychajło Zerow w wierszu „Lohengrin”, wspierając dobrego ducha współczesnych, pisze: Ale ja wierzę w Dzień Dobra. Do mnie On znajdzie ścieżkę, władne słowo powie – I wstąpi radość w byt natchniony, Jak słońce letnie w witraże świątyni. W wierszu „Wielkanoc” poetycko wyraża swoje myśli: Wola dobra rośnie i mnoży Błyszczące wysiłki swoje. Napisane w latach 50., te myśli wspaniale oddają nasze nastroje, współbrzmiąc ze współczesnością przez stulecia. Dobre tradycje żyją, nie umierają, pomagają przetrwać ciężki dla Ukrainy czas. Wiarą w dobro, zwycięstwo, przyszłe Królestwo Pańskie przesiąknięta jest cała Chrestomatia. Jedna z charakterystycznych poezji utalentowanego poety I. Kaczurowskiego „Toczył kamień łzę…” Toczył kamień łzę, I rzeka napływa na żwir. Już zmierzcha na dole, Już doliną ściele się cień. A w górach klasztor, Świeci słońce na kopułach cerkwi. Tam i cisza i pokój, I miłość, najczystsza miłość. Pospieszmy iść Przez przestrzeń wieczornych dolin Dopóki świecą krzyże, Dopóki słychać błogi dzwon. Nie spocznijmy nigdzie, Nie zapomnijmy o gwiezdnym wezwaniu, Bo ze wschodu idzie Nieubłagana, niesłychana noc. Skradając się w ciemności Będziemy wsie mijać i miasta… Nie zgubmy więc drogi, Którą wskazał nam blask krzyża. Podkreślamy użycie tego pojęcia w czasach książęcych, na przykład cytując Wołodymyra Monomacha: „Odrzuć zło, czyń dobro, szukaj pokoju”. I nie jest to odosobniony przykład. Literatura czasów książęcych uczyniła go powszechnie znanym i używanym. We wspomnianej już chrestomatii, której cz. 1 ukazała się w 1988 roku, w przededniu rozpadu ZSRR, autor konstatuje ciągłość, niezniszczalność naszej duchowości. „Nasz obecny stan duchowy, który jednak wynika z trwałej konstanty naszego ideału, świadczącej o dziedzictwie Rusi Kijowskiej i jej prawdziwych spadkobierców – synów ukraińskiej ziemi, z których dziesiątki cierpiały za postawione przy nas na straży Słowo, nie ugiąwszy się: jeśli mówić symbolami, ale i granicznymi słupami, – od Szewczenki do Stusa. Podajemy ciekawą myśl ówczesnego myśliciela Iłariona Kijowskiego o zasadzie „sławy” jako syntezie dobra i piękna. „To w rzeczywistości – Iłarionowe rozumienie łaski w przeciwstawieniu do prawa i wynikającej z łaski wszechogarniającej miłości… Jakaż pociągająca wizja stabilności ukraińskiego światopoglądu i ideału człowieka oraz wynikającego z niej działania!” (Wołodymyr Janiw). Doskonale obeznany z naszą literaturą piękną różnych okresów, Franko kontynuuje ten temat, przeplatając dobro z pięknem. Pojęcie dobra żyje w już innym wymiarze. Piękna szukaj, dobra szukaj, one są wszędzie, one są w każdym miejscu… Radzi nie iść za nimi w obcy kraj – znajdź je w swojej piersi. Widzimy różne traktowanie tego pojęcia u wielu poetów. Znowu Szewczenko: Losie, gdzie ty, losie, gdzie ty, Nie ma żadnego. Kiedy dobrego żal, Boże, To daj złego, złego… Kocha to słowo i nowsza literatura. Na przykład w sztuce „Natalka Połtawka” wszystkie postacie, sławiąc Boga i jego łaski, zgodnie śpiewają Gdzie zgoda w rodzinie, tam pokój i cisza, Błogosławieni tam ludzie, błogosławiona strona. Ich Bóg błogosławi, dobro im posyła I z nimi wiek żyje, i szczęście im daje. Dzisiaj duchowość szczerze i z poświęceniem stoi na straży legendarnych Sił Zbrojnych Ukrainy, nowej dyplomacji, która zdobyła powszechne uznanie świata. Mamy swój dom, swoje Państwo, które marzyciele czule nazywali Niebiańską i Kosmiczną Ukrainą (zob. O. Berdnyk). Niech więc powiedzenie Liny Kostenko „Niech cię dobro nie omija” stanie się naszym dobrym życzeniem.
Fakt warty czy wart uwagi? W mowie potocznej, a także publicznej, naszych obywateli rozpowszechnione jest pomieszanie form przymiotnika warty, który ma znaczenie „mający pewną wartość” oraz pochodzącego od tego przymiotnika przysłówka warto z formami czasownika wartuwaty, któremu przypisane jest znaczenie „być na warcie”, „stróżować”. Niepoprawne są wyrażenia: tę rzecz wartuje kupić, ten fakt nie wartuje uwagi, zamiast: warto kupić, nie warty uwagi. W tekście doświadczonej dziennikarki natrafiłam na gramatyczno-stylistyczny potworek wartowało b, zamiast warto buło b. Przecież wartowało b – to forma trybu przypuszczającego od słowa warto. Błąd spowodowany jest brzmieniowym podobieństwem przymiotnika warty do czasownika wartuwaty oraz mieszaniem ich form. Zatem: nie warty dziury z obwarzanka; nie warty torby sieczki; fakty, warte uwagi; o tym warto porozmawiać dokładniej itp. Szczeniak wartuwaw by przy budzie, gdyby był dorosły. A póki mały – być stróżem nie warto.
„Dajcie nam się rozeznać” Ciągnie się jeszcze jeden szlak radziecczyzny. To dosłowne tłumaczenie rosyjskiej złożonej formy pierwszej osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego. Dla ukraińskiego języka literackiego normatywna jest forma prosta: pracujmo, zrozumijmo, zjasujmo. Aby pobudzić do działania, mamy oprócz form trybu rozkazującego także inne środki: Dość siedzieć z założonymi rękami! Do roboty! Hej, nuż, bracia, do broni! W bezpośrednim znaczeniu słowa dajcie używamy, na przykład, w frazie Dajcie dzieciom codziennie świeże soki. Dwa słowa nazwy naszego niewielkiego szkicu – partykuła dajcie (forma trybu rozkazującego od dawaty tutaj pełni funkcję partykuły – pobudki do działania) w połączeniu z
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Obejrzeć film czy przejrzeć film (taśmę)? W dalekim, już oddalonym od nas 1951 roku prof. Julian Redko, niezrównany pedagog i wykładowca, opracowując ze studentami pierwszego roku temat czasownik, akcentował osobliwości funkcjonowania czasownika dywytysia (patrzeć). Po pierwsze, jeśli znany jest nazwany obiekt, na który skierowana jest czynność, to czasownik dywytysia przy nazwie obiektu musi mieć odpowiedni przyimek: dywytysia na nebo (patrzeć na niebo), czezez wikno (przez okno), pid nohy (pod nogi) itp. Po drugie, jeśli obiekt nie jest nazwany, a samą czynność charakteryzują przeważnie przysłówki, wskazując na jej cechę: dywytysia wnuz (patrzeć w dół), wpered (naprzód), nawkoło (dookoła) itp. Pracując jako wykładowca języka ukraińskiego, ja również mówiłam studentom tę zasadę. Jednak oni dalej szli dywytysia film (patrzeć film), tak jak moi sąsiedzi, a nawet dzieci uparcie mówiły, że idą dywytysia serialy (patrzeć seriale). I w tym przypadku, jak i w wielu innych, swoją rolę odegrała fraza języka kontaktowego smotriet film (oglądać film) (ale mamy czasownik bez przyrostka –sia). Ale niedawno bardzo mile zaskoczyła mnie fraza specjalisty od sztuki: my perehlanuly strichku (obejrzeliśmy taśmę/film). Dzięki Bogu są Ukraińcy, którzy są zaznajomieni z kulturą gramatyczną języka ojczystego. Cierpliwość, tolerancja, cierpienie, tolerancja. Popełniają błąd, utożsamiając słowa terpelywist (cierpliwość) i terpinnia (cierpienie), co jest uwarunkowane podobnym brzmieniem słów. W życiu czasami składano mi życzenia z okazji urodzin, życząc terpinnia (cierpienia), szczęścia i zdrowia. Ale słowo terpinnia jest bliskie znaczeniowo słowom stradannia (cierpienie), pechal (smutek), sum (żal), hore (nieszczęście), skorbota (boleść) oraz innym nieszczęściom, które charakteryzują stan człowieka doznającego zniewag, krzywd, niedoli, który się męczy, u którego, jak mówią w ludzie, jest bieda. W modlitewniku chrześcijan jest „Modlitwa w cierpieniu”, słowami której, zwracając się do Boga, wierni proszą: „Przyjmij to cierpienie jako pokutę za moje grzechy… i jeszcze: Ześlij mi, Panie,
Tłumaczenie maszynowe
Warto przypomnieć: a) wśród fraz przed myślnikiem jest wiele wyrażeń niebędących normatywnymi, niezdarnych kalk; przypominam: normy są kodyfikacyjne i zaleceniowe. b) miło stwierdzić, że Ukraińcy, używając form stopniowania przymiotników i przysłówków, wybierają jednowyrazowe: Staliśmy się silniejsi, bliżsi, bardziej zjednoczeni, porozmawiamy szczegółowiej; najtrudniejsza sytuacja; najokrutniejsze walki itp. Nawiasem mówiąc, „dobrydeń” (dzień dobry) używają nasi klasycy, na przykład u Szewczenki czytamy: „Dobrydeń że, nowyj hode. W torisznij swytyni…”. Galicyjska inteligencja w czasach przedwojennych używała formy „DobrYdeń”. Takie formy dobierają rytm mowy, tonalność wypowiedzi, szukają odpowiedniego tonu, intonacji itp. c) Warto zauważyć, że dobre tłumaczenie tekstu ukraińskiego, na przykład z języka niemieckiego, jest zazwyczaj krótsze. Znaczenie leksykalno-gramatyczne przymiotników lepszy (krashchyi), lepszy (lipshyi), przysłówków lepiej (kras hche), lepiej (lip she). Osobliwości użycia: Oba słowa są formami wyższego stopnia porównania, co jest właściwe przymiotnikom i przysłówkom. Są utworzone od podstaw, które historycznie się zmieniły. Dzisiaj przymiotnik „lipshyi” jest związany ze słowem „dobryi” i koreluje z nim. Przymiotnik „krashchyi” – ze słowem „harnyi”, „krasnyi”. Ta ogólna zasada dotyczy również form pochodnych – przysłówków (lipshe, krashche) i czasowników (polipshyt sia, pokrashchyt sia). „Krashchyi” mówią, gdy porównują, zestawiają rzeczy. Na przykład, ta sukienka jest bardzo ładna, ale ta tutaj jest o wiele lepsza. Oceniając przedmiot, kupujący wyraża też swoje estetyczne upodobania. Jednak w praktyce językowej słowami „krashchyi”, „krashche” często nadużywają. Na przykład, jak ci za granicą? Dobrze? W domu było lepiej. W galicyjsko-ruskich przysłowiach, gdzie utrwalono niemało ludowych wyrażeń, widzimy wyraźne rozróżnienie między słowami „krashchyi”, „lipshyi”. Przewagę ma słowo „lipshyi”. „Lipshe shchos, jak nicho” (Lepiej coś niż nic). „Lipshe nedosolyty, niz peresolyty” (Lepiej niedosolić niż przesolić). „Lipshyi rozum, jak hotowi hroszi” (Lepszy rozum niż gotowe pieniądze). W fundamentalnej pracy „Prykazky ta pryslivia i take inshe” Nomysa wyraźnie rozróżniają te słowa. Na przykład, „luchche z rozumnym u pekli, niz z durnym u raju” (Lepiej z mądrym w piekle niż z głupim w raju). „Luchche z rozumnym dwa razy zahubyty, niz z durnym najty” (Lepiej z mądrym dwa razy zgubić niż z głupim znaleźć). „Koly liude do tebe dobri, a ty bud lipshyi” (Kiedy ludzie dla ciebie dobrzy, a ty bądź lepszy). Podano kilka zdań do przemyślenia. Kierując się ogólną zasadą, zastanówcie się, jaki odpowiednik dobrać. Pamiętajcie: słowo wchodzi z innymi słowami w złożone relacje, tworząc określone konotacje. Ładnie skomponowany tekst zawsze jest (krashchyi/lipshyi) od niezdarnego. Dobra rada mądrego jest (krashcha/lipsha) niż pomoc głupiego. Na tej polanie jest ładnie, przytulnie, a na tej – (krashche/lipshe). Ładnie uśmiechnąć się do słońca – (krashche/lipshe) na duszy się stanie. Robienie ludziom dobra zawsze na (krashche/lipshe) wychodzi niż czynienie zła. (Krashche/Lipshe) zamilczeć, niż w niedobrym czasie złe słowo powiedzieć. Nowe buty są dobre, ale stare wygodniejsze, (krashchi/lipshi). Sytuacja z zaopatrzeniem w energię elektryczną (ne polipshuiet sia / ne pokrashchuiet sia). W waszym ogródku tak przyjemnie, przytulnie – (krashchoho/lipshoho) miejsca i w raju nie ma. (Krashche/Lipshe) wróbel w dłoni niż żuraw w niebie. Nauczyciel: w tym zdaniu zrobiłeś błąd stylistyczny. Wyjaśnij go i zredaguj. Minął czas. Nauczyciel: oto tak będzie (krashche/lipshe). Jak głosujemy? Jakie przysłówki łączymy z tym czasownikiem? Nie długo myśląc, nie wnikając w niuanse stylistyki, nasz przeciętny obywatel powie: głosujemy jednogłośnie, inny może dodać jednomyślnie. Możliwe frazy w rodzaju decyzja została przyjęta. Jeśli wniknąć w semantykę przysłówków, spojrzeć, jak to mówią, w sam korzeń, to powstaje pewne zastrzeżenie. Spójrzmy na te wyrażenia nieco głębiej, zważając na semantykę i osobliwości użycia. W pierwszym wyrażeniu „hołosuiemo odnoholosno” (głosujemy jednogłośnie), jest niczym nieuzasadniona tautologia, czyli powtórzenie słów wspólnego rdzenia (por.: szeroko rozpowszechnione, na dzień dzisiejszy); zatem obie frazy – to błąd stylistyczny. Oprócz wszystkiego innego, wyrażenie szeroko używano w czasach radzieckich, kiedy wszyscy niby jeden głos, monolityczny, silny, który wysławia mądre kierownictwo. Już w latach niepodległej Ukrainy zaczęto używać przysłówka „odnostajno” (jednomyślnie), który etymologicznie jest związany z jednością jako „jeden stoimy”. Nawiasem mówiąc, w Słowniku wyjaśniającym języka ukraińskiego (w 11 tomach, wydanym w czasach radzieckich) ten złożony przysłówek nie został odnotowany. Tutaj, można uważać, przejawia się działanie dwóch czynników: 1) Derusyfikacja w języku, odejście od kalki z rosyjskiego. 2) Obecność podobnych kompozytów w innych językach słowiańskich. Przysłówek „odnohidno” (zgodnie) (jedno z „uśpionych”) wypisałam z powieści A. Kruszelnyckiego; jest ono tak ładnie związane z dawnym słowiańskim „zhoda” (zgoda), którą wysławiają w sztuce „Natalka-Połtawka” – „De zhoda w simejstwi, tam myr i tyshyna…” (Gdzie zgoda w rodzinie, tam pokój i cisza…). Zatem, dobierając wyrażenie, warto uważniej spojrzeć na jego obciążenie semantyczne, na jego związek z innymi słowami, uważniej popatrzeć, czy używają go w mowie, choć jak już powiedziano, nie wszystko to ludowe, co żyje w ludzie. A to dyscyplinuje myśl, kształtuje myślenie, uczy blokować niezdarność. Niezbędny, niezbędnie, niezbędność. Są zastrzeżenia co do semantyki i narzędzi słowotwórczych tych słów. Dość argumentowane. Pytam panią profesor: „Kiedy używa pani słowa niezbędność?”. Usłyszałam odpowiedź: „Nie mam niezbędności używać słowa niezbędność”. Zamiast tego w języku jest niemało środków, które odtwarzają to znaczenie: (do)konieczna potrzeba, dokonieczność, jesteśmy zobowiązani wykonać, nam koniecznie potrzeba zrobić to na czas, to sprawa honoru i inne.
W pierwszym półroczu 2024 roku do Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego wpłynęło dwukrotnie mniej zgłoszeń obywateli o naruszeniu ustawy Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” niż w analogicznym okresie ubiegłego roku – napisał na swojej stronie na Facebooku Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń. Tak więc, w ciągu 6 miesięcy 2024 roku wpłynęły 1062 zgłoszenia obywateli o naruszeniu ustawy językowej, w półroczu ubiegłego roku – 2020. W szczególności 297 zgłoszeń (29% ogólnej liczby wszystkich zgłoszeń) dotyczy braku startowej ukraińskiej wersji stron internetowych sklepów i witryn, przez które realizowana jest obsługa konsumentów, 160 (15%) – naruszeń podczas obsługi, 72 (7%) – w sferze udzielania informacji o towarach i usługach. Obywatele skarżą się również na nieprzestrzeganie wymogów ustawodawstwa dotyczących języka informacji do ogólnego zapoznania się (art. 28) oraz reklamy zewnętrznej (art. 32). W półroczu 2024 roku wpłynęło 136 takich zgłoszeń (13%). Według stanu na 30 czerwca obywatele przesłali 78 zgłoszeń (7%) dotyczących naruszeń ustawodawstwa językowego w sferze edukacji i nauki, z czego 38 dotyczy edukacji dorosłych. O naruszeniach w sferze ochrony zdrowia (podczas świadczenia usług przez poszczególnych lekarzy w szpitalach, centrach diagnostycznych i przychodniach rodzinnych, a także o otrzymywaniu informacji od centrów laboratoryjnych w języku niepaństwowym) poinformowało 65 obywateli. 44 zgłoszenia (4%) dotyczyły naruszeń ustawy językowej w organach władzy (ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej). Najwięcej zgłoszeń w okresie sprawozdawczym dotyczyło naruszeń w Kijowie (365 zgłoszeń), obwodach odeskim (203), charkowskim (98), dniepropetrowskim (93), kijowskim (42). Również 26 zgłoszeń ma obwód zaporoski, 20 – połtawski, 18 – mikołajowski, po 17 – lwowski i czernihowski, 12 – żytomierski, 11 – winnicki i doniecki, 9 – kirowohradzki, 8 – sumski, 7 – zakarpacki, 6 – chmielnicki, po 4 – tarnopolski i czerniowiecki, 3 – iwanofrankiwski, po 2 – czerkaski i wołyński. Z obwodów ługańskiego i chersońskiego zgłoszenia nie napływały. „Zmniejszenie liczby zgłoszeń obywateli dotyczących naruszenia ustawy o języku państwowym świadczy o częściowej poprawie sytuacji językowej w poszczególnych sferach. Szczególnie jest to zauważalne w przestrzeni internetowej, obsłudze i mediach. Natomiast struktura naruszeń w regionach istotnie się zmienia, a wpływają na to zarówno regionalna polityka językowa, świadomość językowa obywateli, jak i dostępność informacji oraz usług w języku państwowym” – zauważył Taras Kremiń. „Po raz pierwszy od lat wojny, obowiązywania ustawy i funkcjonowania sekretariatu Pełnomocnika zauważamy zarówno pozytywną statystykę, jak i stałą tendencję w przechodzeniu obywateli państwa na język ukraiński, rezygnację ze stosowania języka niepaństwowego w komunikacji prywatnej (domowej), a także wysokie zapotrzebowanie społeczeństwa na język ukraiński niezależnie od sfery czy regionu. Ofensywna ukrainizacja każdego obywatela, skuteczne mechanizmy kontroli nad wykonaniem ustawy językowej, a także gwarantowana ochrona praw językowych wzmacniają tożsamość narodową i konsolidują kraj niezłomnych. Wierzymy w postęp, utrwalamy język ukraiński, przybliżamy Zwycięstwo!” – podkreślił Pełnomocnik. Na podstawie wyników rozpatrzenia zgłoszeń obywateli, w celu wyeliminowania i niedopuszczenia w przyszłości do naruszenia ustawodawstwa o języku państwowym, Pełnomocnik podjął środki reagowania, w tym przeprowadzenie kontroli państwowej i nałożenie na naruszających sankcji przewidzianych przez Kodeks Ukrainy o wykroczeniach administracyjnych. O wynikach środków reagowania będziemy informować dodatkowo – zaznaczył Taras Kremiń. Twoją łaskę wytrzymać w nadziei i cierpliwości tak długo, dopóki Tobie się to podoba; Jezu, krzep mnie w mojej cierpliwości. W narodzie mówi się także kto cierpliwy, ten zbawiony, rozumiejąc biblijną prawdę, że cierpienia dają cierpliwość, a cierpliwość nadzieję. Podstawowe znaczenie słowa cierpliwość – wytrwałość, wyтримka. I. Ohijenko ma mądrą radę: Miejcie cierpliwość w cierpieniu. Popularne zwroty: bądź cierpliwy, cierpliwość się skończyła. Zatem można życzyć człowiekowi co najwyżej cierpliwości (wytrwałości), a cierpienia życzyć nie wypada, wystarcza go i bez życzeń. Współrdzenne słowo tolerancja (ukr. terpymist') utrwaliło się jako termin prawniczy. Oznacza nie wrogie, znośne nastawienie. Tolerancja wobec innych narodów, mniejszości narodowych, młodszych, starszych. Jest jeszcze znośna pogoda, wynagrodzenie. To takie, z którym można się pogodzić. Bliski znaczeniowo, ale nie tożsamy ze słowem tolerancja (terpymist'), internacjonalizm tolerancja (tolerantnist'), który utrwalił się w znaczeniu pobłażliwości wobec czyichś myśli, działań, inności. Tolerancyjne nastawienie jest bardziej sprzyjające niż po prostu niewrogie. Tolerancja – wyższy szczebel, kiedy nie tylko pozwalasz, na przykład, ludziom ze szczególnymi potrzebami dostęp do wykwalifikowanej pracy, ale i sprzyjasz temu – wydzielasz specjalne miejsca pracy tylko dla nich.
Słowa rozumny (rozumny/inteligentny) i mudryj (mądry), jak wiele innych, charakteryzują działalność intelektualną, są związane z pracą mózgu, nabytym doświadczeniem, wiedzą, rozwiniętą pamięcią, bystrością, zdolnością do analizowania, referowania, porównywania, wyciągania wniosków. Często traktuje się je jako synonimy, a odcień znaczeniowy wyjaśnia się bardzo ogólnie, przybliżenie, nie wnikając w semantyczną zawartość tych słów. Na przykład Słownik wyjaśniający języka ukraińskiego (11 tomów) podaje takie wyjaśnienie: mudryj – obdarzony wielkim rozumem, posiadający znaczne doświadczenie życiowe; rozumny, doświadczony. W codziennym życiu możemy usłyszeć, że mudryj to „bardzo rozumny, umie rozwiązywać problemy życiowe”. Pojawiają się pytania: „Jakie kryteria określają wielki rozum”?! Jak scharakteryzować „bardzo”? Pojęcie jest nieprecyzyjne. Mózg mądrego człowieka jest przeniknięty zasadami moralno-etycznymi, akceptowalnymi w wolnym, demokratycznym świecie. Mówi się: bystry rozum, ostry rozum oraz salomonowa mądrość. Jak twierdzą nasi myśliciele, „mądry widzi korzeń w każdym zjawisku”. Dodam, że nie tylko korzeń, korzenie, pień i koronę, ale także pierwsze owoce. I ostrzegają: rozum bez mądrości może wyrządzić wiele szkód, spowodować wielkie zło. Mądrość to uczestnictwo w wyższych wartościach życiowych, uniwersalna siła życia w prawdzie; mądra integralność naszego świata. Mądrość zgodnie z prawami natury wiąże się z Energią Kosmosu. Z daru mądrości powstaje wiele cnót: wiedza, uczoność, prostota, miłosierdzie, cnotliwość, uczciwość, dobroczynność, wdzięczność. Mądrość to dar niebios, a nie nabyte umiejętności. Wiele przysłów związanych ze słowem mudryj przeciwstawia je pojęciu durnyj (głupi). Mądry nie wszystko mówi, co wie, a głupi nie wszystko wie, co mówi. Lepiej z mądrym zgubić, niż z głupim znaleźć. Rada mądrego waży więcej niż pomoc głupiego. W Biblii natrafiamy na rozumienie znaczenia mądrości. Bóg dał Salomonowi mądrość i wielki rozum, i niezmierzone zrozumienie wszystkich rzeczy, tak szerokie jak piasek na morskim wybrzeżu. Właśnie w Biblii natrafiamy na głębokie myśli o tym złożonym pojęciu. Co myśl, to drogocenny kamień. Znacznie lepiej mieć mądrość niż złoto! Zdobyć rozum ważniejsze niż srebro najszczersze. Mądrość to rozkosz dla duszy, jeśli ją znajdziesz, będziesz miał dobrą przyszłość, nie rozwieją się twoje nadzieje. Ciekawie rozważa znany dydaktyk J. A. Komeński: „Mądrość – umiejętność poprawnego sądzenia o rzeczach”. Jesteśmy przekonani: dorobek ludzkiej kultury muszą przyswoić przyszłe pokolenia.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nie zdążyłam się dobrze przyjrzeć. Wujek Petro Neczet, ich tatuś – zazwyczaj smutny i, jak widać, chorowity – pracował na kolei jako obchódowy. Kiedy miał pierwszą zmianę, dzieciaki – jego własne i te, które się do nich garnęły – chodziły go witać. W tym celu trzeba było po kryjomu wyjść za chutor, wdrapać się na nasyp, a potem podskakiwać z niecierpliwości w oczekiwaniu na drezynę – cudowną rzecz, która toczyła się bez parowozu, jedynie dzięki czarodziejskim ruchom jej kierującego. Przed nami drezyna lekko zwalniała, wujek Petro zeskakiwał w biegu i częstował, jeśli nie parą kogucików, które należało lizać całą gromadą, to garścią „poduszeczek”, rozmiękłych w papierowej torebce. Sobie wujek Petro wyciągał wymiętego papierosa „Biełomor” i, ciężko kaszląc, szedł z tyłu, żeby nie dymić na dzieci. Aha, no więc. Nadszedł wreszcie dzień imienin. Chata Noszenków lśniła po drugiej stronie drogi jak rajski cud, otoczona płonącymi georginiami, cyniami, jakby wyciętymi ze sztywnego papieru, oraz aksamitnymi aksamitkami. W te rajskie krzewy bezustannie uderzały wielkie jabłka-simirenki. Do trzeciego kieliszka mniejsze i większe dzieciaki mogły kręcić się na tej uroczystości. A kiedy podchmieleni goście zaczynali, według powiedzenia mojej babci Hanny, pleść trzy po trzy, kazano nam wziąć ze stołu, kto co zechce, i wynosić się na ulicę. Jednak tym razem nie zdążyliśmy się wynieść. Ulicą, wzbijając kurz, lśniący w zachodzącym słońcu, sunęło stado. Za nim, zwyczajowo klaszcząc biczem, szedł Witka Proskura. Ktoś zawołał go, żeby wypił kieliszek. Przy zachęcających okrzykach Witka wychylił pół szklanki, chrząknął, otarł usta brudną dłonią i zagryzł ogórkiem oraz porządnym kawałkiem słoniny bez chleba. Póki gospodyni zawijała mu w płótno poczęstunek do domu, Witka zamyślony pilnował porządku wokół i nad sobą, gdzie już powoli wyłaniały się szerokie wrześniowe gwiazdy. Potem, jakby przebudziwszy się, obrzucił wzrokiem stół i wszystko, co na nim oraz przy nim, i zawisł nieobecnym wzrokiem na ciotce Szurce. Spojrzenie jego pojaśniało i zawilgotniało. Witka cicho, marzycielsko, wyraźnie wyrecytował: „A pamiętasz, ciociu Szur, jak my w stogu… się turlaliśmy?.. Och i fajnież było…”. Cisza zwaliła się na podwórko jak wielkie jabłko. Tylko mucha cichutko bzyczała, zasypiając szczęśliwą, pijaną śmiercią w butli z wiśniówką… Potem jakoś tak, skokami – przez wrześniowe psiankowe mgiełki, obok tłumów grzybów-lisiczek w parowach, pierwszych cieniutkich lodowych skorupek na kałużach – wieś znalazła się w matczynych objęciach zimy. W naszej chacie nadszedł czas prostych wieczornych rozrywek. Wśród nich najulubieńsza – czytanie. Babcia Hanna porusza wargami nad szewczenkowską „Najemnicą”, niekiedy powtarzając szeptem jakiś wers. Dziadek Sańko obłożył się swoimi „Pszczelarstwami”, które z roku na rok gromadzą się w szufladach komody, przeszkadzając kołatkom smakować pożywnym drewnem. Ja czytam „Bajki Wierchowiny”, podświadomie irytując się tymi „opryszkami”, „palanyciami” i „kamienicami”, którymi ideologicznie podkuci tłumacze kaleczą ukraińskie dziecko. Półokiem pilnuję, kiedy babcia dotrze do wyznania Hanny, że ona jest prawdziwą matką Marka. Wreszcie babcia szepcze: Wybacz mi! Karałam się Cały wiek w cudzej chacie... Wybacz mi, mój synku! Ja... ja twoja matka... Łzy drobnym groszkiem toczą się z jej oczu, niegdyś ciemnokasztanowych, a obecnie zbladłych od trosk, którymi usiany jest los Bondarenków, Ladskich, Noszenków, Karbanów i całego niezłobliwego, wszystko cierpiącego ludu. Wtedy łzy cichutko zbierają się i w moich oczętach – od niejasnych uczuć, które kiedyś objawią się w niezmiernej miłości i smutku, stając się kręgosłupem, bez którego po ludzku ani żyć, ani umierać… Jeszcze graliśmy w durnia, „bijaliśmy kozła”, zwycięsko klaszcząc ostatnim kamyczkiem, rysowaliśmy z dziadkiem, jak umieliśmy, znajome szpaki, słoneczniki, staw i mnie na rowerze. Jeszcze – śpiewali. Głośno, bo tak ładniej. „Oj na góóórze, żniwiarze żną”, – zaczynał dziadek Sańko. „Oj na, oj na górze, żniwiarze żną”, – piskliwie podchwytywałam ja. A potem już na całego, aż w uszach dzwoni: „A pod góóórą, jarem dolinooooą kozacy idą!”. Czasem babcia nam wtórowała. Ale ponieważ Bondarenkowie byli całkowicie pozbawieni słuchu muzycznego, robiła to niegłośno, dla siebie. Od czasu do czasu zaglądali dziadek Anton, albo dziadek Ołoszka, czy nawet obaj – przyjaciele dziadka. Pili po jednym, dla gościny, zagryzali, czym Bóg dał. I też śpiewali. Ale już cicho: „Dumy moje, dumy moje, biada mi z wami…” O czymś rozmawiali, i też cicho… Po Nowym Roku, Bożym Narodzeniu, krzątaninie z cielaczkami, jagniątkami, prosiaczkami, które wyłaniały się na świat Boży, nie było kiedy głowy podnieść. O Witce Proskurze nikt nawet nie wspominał. Zresztą, o nim i wcześniej nikt nie wspominał aż do pory, kiedy trzeba było znowu paść stado. Kiedy zaczęło powoli przesychać, a ziemia wbiła się w delikatne piórka młodej trawki, dziadek Ołoszka wybrał się na kopalnię – zlecić Witce pracę. Wrócił skonsternowany: Witka, według słów jego matki, zniknął jeszcze jesienią. Milicja czy szukała, czy nie szukała – nie znalazła, słowem. Zresztą komu on potrzebny, przygłup, żeby go szukać… Wsi przybyło kłopotów – obgadywać nowinę, wysuwać przypuszczenia i wołać nowego pastucha. Wujek Petro Neczet przez zimę całkiem podupadł na zdrowiu, a przed Wielkanocą, która tamtego roku nadeszła nadzwyczaj wcześnie, odnieśli go za staw, „na tamtą stronę” – tak u nas mówiono, żeby niepotrzebnie nie wspominać miejsca, do którego wszyscy mieli prędzej czy później dotrzeć. Jakoś – już i sady zakwitły – baba Wynokurzycha, idąc obok tarniny na kopalnię, odwiedzić siostrę, zauważyła, że nad tarniną cała chmura wron się tłucze. I tak hałasuje, aż się zanosi. Ono, widzisz, i wyjęło Witce oczy… Mówią, jakoby znaleźli tamże hak – wielki gwóźdź, który szynę do podkładu mocuje. Prawda czy zmyślenie – Bóg raczy wiedzieć. Na wsi to tak – każdy póki przekaże, to i swojego nie raz doda…
Tłumaczenie maszynowe
Ołena BONDARENKO. Zakończenie. Pocz. w nr 27 z 2024 r.
Proskura Witka Proskura pasie chutoryjskie krowy. Codziennie o świcie pojawia się na skraju wsi i, strzelając długim biczem, basem woła: “Na pa-a-a-szę! Na pa-a-a-szę!”. Potem powoli sunie ulicą, zagarniając kurz dziurawymi butami z cudzej nogi i wywołując krówki pod każdym domem: “Ziorko, na paszę! Krasolko, hajda! Malinko, chodź!”. I tak, aż wszystkie zbiorą się w stado i żwawo ruszą przed siebie przy chrapliwym, zaspanym szczekaniu psów i wielogłosowym pianiu kogutów. Na groblę, potem groblą do stawu, żeby, stojąc po kolana w mule, napić się przed długim upalnym dniem, a potem już dalej i dalej, przez ostnicę i kocanki – do kredowych wzgórz, pod którymi trawa jest najsmaczniejsza i z których widać cały świat. Witka Proskura przychodzi paść z “szybu”, czyli z Nowo-Simejkinego, jakieś trzy kilometry od Orichiwki. Przychodzi o świcie, a wieczorem, kiedy gospodynie odbiorą swoje Ziorki i Krasolki, czeka pod którymś domem na kubek mleka i pół chleba, przekrojonego wzdłuż i posmarowanego smalcem, margaryną albo powidłami, a z bogatszego domu, patrz, i miodem. Najadłszy się i głośno beknąwszy, ogłasza, że “jutro tak samo”, i rozpuszcza się w ciepłym zmierzchu niczym zjawa, za którą oddala się strzelanie bicza i basowe, niezdarne okrzyki. Pracuje za taką prostą kolację i kwartę (trzylitrowy słoik) mleka oraz parę groszy pod koniec tygodnia. Dzień po dniu, od wczesnej wiosny, aż póki zwiędłych traw nie pokryje siwizna pierwszych przymrozków. Witka Proskura jest wielki, krępy, z szerokimi ramionami i piersią, wielkimi dłońmi i stopami oraz zdumiewająco małą głową. Przez to, że jest mała, wiele mózgu się w niej nie zmieściło, więc jest on, jak u nas mówią, przygłupem. Witka lubi piosenkę o Hali, ale całej zapamiętać nie potrafi, więc raz po raz buczy, jakby z beczki: “Oj ty Halu, Halu droga!..” – i znowu to samo. Zna też mnóstwo przekleństw, które stosuje do rzeczy i bez rzeczy, oraz sprośnych przyśpiewek i powiedzonek. A jeszcze męczy go nieodparta i nieco przerażająca ciekawość wobec kobiet. Wieczorem, umywszy nogi i nasypawszy w poły koszuli nasion, wychodzimy “na ulicę”. Czyli na ławkę przy którymś domu. Niedługo do dziewczęcej grupy dołączają chłopcy. Wtedy zaczynają się śmiechy, piosenki, bieganina, wrzaski i niby przypadkiem – niewinne uściski, od których lekko zamiera serce. Wracając z pastwiska, Witka pilnuje, gdzie dzisiaj zbiera się “ulica”, i zmierza tam, zapominając o kolacji. Wciska się między dziewczęta, rozpychając je swoimi ramionami, przez jakiś czas siedzi spokojnie, tylko chichocze. A potem, sapiąc niczym wiejski byczek, zaczyna z całej siły tulić się do którejś, powtarzając: “Żeberka-szeleszczące!”. Jeśli dziewczyna nie zdąży zerwać się na równe nogi, bywało, że i za pazuchę czy pod spódniczkę ręką sięgnie. My z wrzaskiem rozbiegamy się na wszystkie strony, a Witka rży i wącha rękę, wykrzykując: “Och, jaka pachnąca cyca! Och, jaka pachnąca!”. Skarżyć się w domu nam wstyd, a i w odpowiedzi można dostać rozsądne: “Od jakiego diabła wy tam siedzicie, kiedy on idzie, na co czekacie?”. W południe, zagoniwszy stado na stóg i zjadłszy obiad tym, co któraś z bab, idąc doić, przynosi w węzełku, Witka rozkłada się na wznak i nieruchomym wzrokiem pilnuje chmurek na nieogarnionym niebieskim pastwisku. Lubi porządek, więc i chmurki od czasu do czasu też pogania: “Ahoj, głupie, wy gdzie to się pchacie? A nuże, w kupę chodźcie!”. Kiedy czyjaś dziewczyna przychodzi z mamą na stóg, Witka rozciąga tłuste wargi w przymilnym uśmiechu i słodko grucha: “A patrz, kotku, oto jakie kwiatuszki. Niebieskie, czerwone, buraczane! Tylko dzisiaj kwitną, jutro już opadną!”. Jeśli kotek łapie się na jego namowy i pochyla, wypatrując tych kwiatuszków, on w mig ściąga majteczki i sięga drapieżnym okiem do dziewczęcej nagości, sapiąc i chichocząc. Póki matka biegnie na córczyn wrzask, Witka zrywa się i ucieka jak najdalej. A i co mu zrobisz – to przecież chore. Chyba córka dostanie po uszach, żeby się nie szwendała, wstydnisia. Do młodyk Witka się nie pcha – któraś mężowi się pożali, a ten, patrz, i żebra połamie. Tylko od czasu do czasu namawia: “A patrz, kotku, w stogu się tarzać! Tam-o jest mięciutko, cieplutko!..”. Tymczasem świat powoli obraca się w jesień. Gospodynie niosą z kapuśników pełne wiadra – aż nosidła się wyginają – płonących pomidorów, ciemnozielonych ogórków i nowomodnej papryki. Dzieciaki zbierają w jarach chmiel na drożdże i chodzą sine od jeżyn oraz podrapane, jakby je upolowała wataha kotów. Delikatesy w rodzaju koniczynek, kwiatów koniczyny czy patyczków z mrówczym kwasem wcale nie smakują, bo tyle wszystkiego dojrzało i woła do ciebie zewsząd, że oczy nie nadążają chłonąć, ręce zrywać, a brzuchy – otrząsać się po kolejnej biegunce. Tego września Noszczenkowie, nasi sąsiedzi przez drogę, biegali po podwórku, jakby ich pszczoły goniły. Ciocia Duśka raz po raz obiegała ogromny nowy dom z wiadrem wapna czy puszką farby i dodawała piękna to narożnikom, to różom na okiennicach. Ona by i na dach wlazła – jeszcze raz komin podpicować, ale wujek Wasyl z drabiny nie schodził, zbierając po szpakach ostatnie wiśnie na kompot i pierogi. W najbliższą niedzielę u Noszczenków mieli świętować wprowadzenie się. Całe lato ja, siedząc na ławce pod dziką różą, która przewieszała się zza płotu jak różowa pachnąca chmura, oglądałam prawdziwe kino ludzkiej roboty. U Noszczenków niestrudzenie stukały siekierki, skrzypiały piły, charczały heble, dzwoniły o siebie arkusze blachy, pachniało gliną, smołą, farbą i rozbrzmiewał ładny basowy głos Duśki: “Chodźcie podjeść, robotniczki złotka. Wasia, nieś z piwnicy, ale nie tę, a tę, co z kaczanem!”. Najciekawiej było, kiedy prawie cała wieś zeszła się na pomoc. To dopiero była wrzawa! Ciocie, podwinąwszy spódnice, miesiły gęstą glinę, błyskając opalonymi łydkami i wołając do dzieciaków, by dolewały wody i podsypywały słomy. Wujkowie ciosali gładkie pachnące krokwie, kładli pokrycie, narzucali “tynk” na ściany i robili jeszcze mnóstwo rzeczy niezrozumiałych, ale ciekawych i wesołych. Mnie też wołali do dolewania wody i tego szczęścia wystarczyło mi ledwie do niedzieli. Pod wieczór cała gromada zasiadła przy długich deskach, rozłożonych na balach i przykrytych płótnami, wznosili toasty, rozmawiali i głucho stukali drewnianymi łyżkami. Po trzeciej kolejce ciocia Szurka Neczetowa, jak to w zwyczaju, zaczęła płakać rzewnymi łzami, narzekając na swój przeklęty los, aż jej lament nie zerwał się, niczym wielki ciemny ptak, naprzeciw młodemu spłoszonemu księżycowi. Wtedy kobiety podniosły ciocię Szurkę z trawnika i poprowadziły, pocieszając, do środka nowego domu, skąd jej zrozpaczone okrzyki jeszcze dobiegały, aż w końcu całkiem ucichły. Do cioci Szurkowych lamentów wszyscy dawno przywykli, jednak najbardziej cnotliwe gospodynie na rodzinne uczty jej nie wołały – nie każdemu to przecież do gustu. Czym cioci los tak jej dopiekł, nie miałam pojęcia. Zadawałam się z jej dziewczynami – o rok ode mnie starszą Nadką i rówieśnicą Alką. W ich dużym, niezamożnym domu było czysto, a długi ogród był zadbany jak jajeczko. Wszystkim kierowała baba Paraska – cioci mama, sucha i długa jak tyczka. Kiedy ostrożnie przemykałam przez podwórko, starając się nie zwracać uwagi kudłatego nieprzyjaznego psa, dźwięczny babciny głos skądinąd wołał do mnie: “Chodź, dzieciaku, chodź, moja kwiatuszku, on nie ugryzie!”. Strasznie podobał mi się i babciny głos, i nie tutejsza mowa, delikatna i szemrząca niczym strumyk. Prawdę mówiąc, bywać u Rafalków – tak po ulicznemu, od baby Rafalskiej, nazywano rodzinę – nie było okazji. Nadka, moja serdeczna przyjaciółka, nigdy nie miała czasu na zabawy: jak nie ogród, to kapuśniki, to jeść gotować, to królikom narwać, to jabłka pokroić i na dach wrzucić, żeby się suszyły… Jeszcze w rodzinie byli Wowczyk – wstydliwy chłopiec z byle jak zszytą zajęczą wargą – oraz Olunka, którą przez jej wieczne zajady i smarki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przy sercu, a przeszyła go jak bagnet mordercy. Dowiedziawszy się o tym, Larka osiedliła ducha Lesia w swoim sercu i, niezależnie od tego, kto był jej faktycznym reżyserem w wielu spektaklach, słuchała tylko jego… W jej benefisie Maria szła obok Mykoły nawet wtedy, gdy on na narowistym białym koniu pędził przez Kijów i cieszył się zdobytą niepodległością Ukrainy w czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jak aktorce oddać to pędzenie na białym koniu? Z pomocą przychodził Les: ciało musi wyginać się tak, jak w miłosnym transie! I widz uwierzy, że jesteś na koniu, a nie w tym transie, który przeżywa każda zakochana para. Trudniej było oddać zdradzieckie odskoki Mykoły. Ich zespół sceniczny z czasem zasilali nowi i nowi piękni, a Mykoła mimo woli zatrzymywał na nich swój wzrok. A czasem – nie tylko wzrok. Pewnego razu Maria zastała go z kolejną pięknością wprost za kulisami, na stercie dekoracji, które były dla nich najmiększą pierzyną. Tak jak wtedy z nią – w hotelu, podczas pierwszej niemal poślubnej nocy. Co było robić? Udawała, że niczego nie widziała, bo przecież sama była taką tamtej hotelowej nocy na niezbyt miękkiej kanapie. „Niczego nie widziała”, ale sercem poczuła, że kropkę może postawić tylko rozwód. Larka błyskotliwie zagrała to rozstanie i oto już stoi przy oknie i patrzy na kondukt pogrzebowy, który podąża kijowską ulicą wraz z trumną Mykoły. Słów, jak mawiał Les, nie trzeba. Ale Maria-Larka tym razem nie wytrzymała i wypowiedziała tak cicho, że słyszała tylko samą siebie: „Żegnaj, mój miły, zdradziecki”: Oj, powiedz, przyznaj się, Młody kozacze, Co masz na myśli…
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło NAJENKO, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki „Kobieta musi być całowana… – powiedział Les, nie ukrywając swojej niemieckiej składni. – Niecałowana kobieta jest jak nieklepana kosa: nie kosi, a piłuje… A piłować kobieta może tylko swojego męża…”. Właśnie tak zakończył tę swoją „filozofię” i czekał na reakcję Kateryny. Ona jednak była niewzruszona, a on tymczasem przybliżał swój strzał we własne serce… Ale – wszystko po kolei… Charków któregoś roku stał się centrum zjazdu MAU (Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów). Wszystkie przewodniki dla przybyłych uczestników zjazdu tłumaczyły, że to miasto nazywa się „Charków”, bo nazwano je na cześć pierwszego osadnika: Charka. W tę legendę wierzyli nie wszyscy, bo w rzeczywistości miasto nazywało się „Arkiw”. Przecież zanim zaczęto jego budowę na obrzeżach jednej z licznych kozackich osad Słobożanszczyzny, architekt najpierw zbudował wysoką i szeroką arkę: jak we wszystkich wielkich czy nawet małych miastach. Na przykład – w Głuchowie, kiedy stał się jedną ze stolic Ukrainy. Arka to arka, pomyśleli słobożanscy kozacy z kozaczkami, ale lepiej wymawiało im się to słowo z protetycznym „Ch”: „Charka”. Stąd wzięła się nazwa „Charków”, z wymyślonej legendy o jakimś Charku… Na zjazd MAU zjechali się przedstawiciele najróżniejszych profesji: humaniści, przyrodnicy, medycy, teatralni twórcy, a nawet fryzjerzy. Pewnego dnia program przewidywał odwiedzenie miejskiego cmentarza, gdzie spoczywała niegdyś słynna aktorka Wala. Funkcję przewodnika przejęła Larka. Dla niej Wala i Les byli bliscy z racji zawodu i wiedziała o nich wszystko. Czy prawie wszystko… Zanim zbliżyli się do grobu Wali, jeden z uczestników wycieczki (jako lekarz-weteran) prowadził swoją „wycieczkę”. „Oto tutaj – pokazywał na jeden z grobów – spoczywa mój pacjent. Bardzo posłuszny był: zażywał wszystkie tabletki i pigułki, które mu przepisywano. Ale… Dalej – jeszcze jeden mój… Kapryśny był do niemożliwości: nie połknął żadnej z przepisanych tabletek. Ale… A tam pod górą dziadek pasie kozę; on też był moim pacjentem. Ale uciekł prosto spod mojego chirurgicznego noża…”. Nie wiedzieliśmy: uśmiechnąć się w tym miejscu opowieści, czy jeszcze bardziej posmutnieć (bo przecież cmentarz – to miejsce smutku), i każdy w duchu pomyślał: do lekarzy przychodzi się nie po zdrowie, a po śmierć… Oto i grób Wali. Larka pokłoniła się jej i stanęła w wezgłowiu nagrobka. A my otoczyliśmy grób ze wszystkich stron i byliśmy gotowi słuchać. Niezwykle utalentowana była aktorka. Z Lesem wzięli ślub w 1920 roku i przeszli razem bardzo piękną aktorską drogę. Nie wiedziała, że Les nosił przy sercu kulę, i czasem urządzała mu „domowe spektakle”. Jako kobieta wymagała od niego więcej, niż pozwalała mu kula pod sercem. Bo ono (serce) pozostawało tam: w jego pierwszej miłości. Oni w „Ruskiej Besidzie” grali kochanków: on – żandarma Mychajła, ona – Annę („Ukradzione szczęście”), on – Astrowa, ona – Olenę („Wujaszek Wania”)… I tak się „dograli”, że w Lesie zapłonęła nie sceniczna, a prawdziwa miłość. Lecz Kateryna była mężatką. Słuchała, jak Les mówił, że kobieta musi być całowana, i myślała o tym, kto czekał na nią w domu. A w głowach obojga krążył jednak dialog Anny i żandarma Mychajła, który powtarzali na scenie mnóstwo razy i nie było mu końca: Ż a n d a r m (radośnie). Co, znaczy, nie zapomniałaś mnie? Kochasz mnie jeszcze, Anno? A n n a (z przerażeniem odpycha go od siebie). Milcz, milcz! Co ty mówisz? Nie śmiej do mnie tak mówić. Ja ślubna kobieta, ja męża mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ż a n d a r m. ...Anno, patrz mi w oczy... Anno, kochasz mnie? A n n a (drży). Mychajle, puść mnie! Ż a n d a r m. Nie, nie puszczę! Powiedz teraz, kochasz mnie? A n n a (odwróciwszy się). Nie, nie, nie kocham! Ty straszny! Nie kocham! Ż a n d a r m (groźnie). Patrz mi w oczy, słyszysz? Anna patrzy mu w oczy. Powiedz teraz, kochasz mnie? A n n a. Mychajle! Braciszku mój, nie męcz mnie! Kiedy tak wbijasz we mnie swoje oczy, to mi tak ciężko, tak strasznie! Sama nie swoja się staję! Ż a n d a r m. Bzdury! Mów, kochasz mnie? A n n a (ledwo słyszalnie). Kocham. Ż a n d a r m. Jeszcze raz powiedz! Głośniej! A n n a. Kocham! Ż a n d a r m. Pamiętajże. I będziesz moją? Stój prosto, nie trzęś się! Wiedz, że ode mnie nie uciekniesz... A Kateryna nie uciekała, chociaż nie mówiła „kocham”. On czekał na to słowo jak na modlitwę i wyznał, że może umrzeć, jeśli go nie usłyszy. A ona jakby pocieszała: – Tyś nieśmiertelny i nie boisz się niczego na świecie… – Może i nieśmiertelny, ale boję się… – Kogo, czy czego… – Boję się kobiet. One mają magnes i jeśli przyciągną – nie mogę się oderwać… Ten strach teraz tutaj, ze mną. Magnes działa, jak przeklęty… Ona jakby przemilczała, ale na pożegnanie pozwoliła Lesowi na jeden pocałunek… Nie był on zbyt żarliwy i po nim Les wyciągnął rewolwer i nacisnął spust w stronę swojego serca. Chybił. Kula zatrzymała się obok serca. O własnych siłach poszedł do szpitala, a chirurdzy dziwili się jego chodowi. Położyli go na stole operacyjnym, wpatrzyli się w kulę i… nie odważyli się jej ruszać. Tak też przyrosła w nowym dla siebie ładowniku. Les potem zakładał swój nowoczesny teatr i gwiazdą w nim była już nie Katrusia, a Wala… *** Słuchałem tej opowieści natchnionej Larki i nijak nie mogłem zrozumieć: gdzie ja już słyszałem ten głosik? Pamięć rzuciła mnie o ćwierć wieku wstecz i zobaczyłem tę Larkę w roli Marii. Powiedzieć, że była piórkiem na scenie, to nic nie powiedzieć. Spektakl przygotowywał Les i nauczył ją grać rolę nie tylko duszą, ale i całym ciałem: było ono u niej giętkie i kobiece nawet wtedy, gdy usiadła do fortepianu. Akompaniując sobie, śpiewała bardzo dramatyczną i melodyjną pieśń o nieśmiałym kozaku: Oj w polu wiatr wieje, A żyta płowieją. A kozak dziewczynę Tak wiernie kocha, A zająć nie śmie… Na sali znalazł się śmielszy kozak – Mykoła (jak się okazało, Karpowycz): wyszedł na scenę, stanął przy fortepianie obok Marii i dalej melodia popłynęła duetem: Oj tym jej nie zajmuje, A że swatać ma, Oj tymże on, tymże tak nie przytuli się, A że sławy boi się… Maria tak zachwyciła się śpiewem, że on prowadził ją po scenie aż do zakończenia spektaklu. A po tym, już przy garderobie, Mykoła pojawił się jak zjawa. Ona nawet się nie zdziwiła: był jak dawny przyjaciel, więc zaprosiła go do pokoju hotelowego. Co było potem – żaden teatr nie pokaże. „Zeszło się dwoje – a cień jeden”, powiedziałby poeta. Ale splecione ich języki cienia nie dają. Nie wiadomo, z kogo Rodin rzeźbił swój „Pocałunek” czy Chagall – swoich „Latających nad miastem”… Gdyby zobaczyli Marię z Mykołą w jedności – schowaliby swoje arcydzieła w daleki kąt. Bo tam – zewnętrzny przejaw miłości, a tutaj – wewnętrzny: splecione języki, wzajemna słodycz i ten artyzm, którego nauczał Les dla sceny; nie bójcie się plastyki dusz i ciał, czego widz oczekuje na scenie najbardziej. W nowoczesnym teatrze, mówił, słowa będą na dalekim planie. Sceniczna przestrzeń wypełni się tym, co można będzie wcielać tylko teatralnymi środkami. Grać trzeba nie słowami, a całym swoim jestestwem. Maria czuła, że teraz ona już nie gra, a oddaje się Mykole, jak rusałka w noc na Iwana Kupały. Jeden raz, do głębi głównej kobiecej natury i na zawsze… Czy na zawsze? Pamięci Łarysy Choroleć – ludowej artystki, dramaturżki, pierwszej minister kultury niepodległej Ukrainy.
*** Po iluś tam latach Larka wybrała na swój benefis monodram „Maria”. Inscenizację znów tworzył Łeś. Wyimaginowany, oczywiście, bo ten z kulą pod sercem, oskarżony za talent i rozstrzelany w Sandarmochu. Wtedy kula mordercy się nie zatrzymała.*** Dacz rodziców Larki jaśniała na cały chutor wszystkimi światłami letniego dnia. Biegała z kąta w kąt i zastanawiała się, co by tu jeszcze upiększyć: w końcu miałem przyjść ja. Żeby było jak w bajce. Jeśli ktoś widział księżniczkę w srebrze i złocie – to była ona. Przywitaliśmy się i usiedliśmy przy stoliku, który był ozdobiony całym bogactwem działki letniskowej. Rozmawialiśmy o wszystkim… O jej spektaklu w teatrze akademickim „Mam trzydzieści lat”, o jej romantycznej młodości i niby już dorosłości w sztuce „Na ulicy elektryków”… Ale najbardziej wzruszająco o jej roli Oksany w słuchowisku radiowym „Bojarynia”… Nie rola, a duma-pieśń… Z jej końcowym zwróceniem się do Słońca: „Dobranoc, słoneczko! Idziesz na zachód… Widzisz Ukrainę – pozdrów ją!”… Uwieńczeniem tego piękna był karafka ze złotym winem według ojcowskiej receptury. Przyjmowaliśmy komunię, jak w cerkwi: małymi łyczkami, i dlatego upiliśmy się na całego. W Larce zadziałał magnes i mnie miał on zaraz przyciągnąć. Ale strach przed zdradą „jedynej”, która została w domu z dwiema córkami, powstrzymywał. I to ją zaniepokoiło. Po co ty właściwie przyszedłeś?.. Stłumiwszy w sobie magnes, ułożyłem długie zdanie o czymś innym: – U mnie zbliża się „okrągła data” i prosiłbym, abyś ożywiła na scenie fragment mojej tragikomedii „Do nieba – pieszo”…– Bardzo miła propozycja… Nie pyszniąc się teraz, spróbuję. Jeśli nikogo nie podpowiesz, to partnera znajdę sama… I nawet przyprowadzę na twoją „okrągłą datę” swoich studentów… Przełknąłem to, że „nie pyszniąc się”, i wyciągnąłem się do niej z pożegnalnym pocałunkiem. Oblały mnie gorące jej drżące usta, ale nic więcej. Odprowadziła mnie wzrokiem do furtki, zamknęła ją za mną, żeby spotkać się potem dopiero na „okrągłej dacie”. O jej studentach domyślałem się: kierowała katedrą sztuki scenicznej w jednej z niedawno powstałych uczelni i miała niemały sukces w pracy ze studentami. Jakby nie było – szkołę Łesia nie tylko niosła w sobie, ale też umiała zarazić nią przyszłych aktorów. Oni tłumnie (razem z nią) weszli na moją „okrągłą datę” i zaczęli przygotowywać się do pokazu swojego programu. Larka miała program z mojej tragikomedii „Do nieba – pieszo”. Ona – Lira, Antoni – Kostia. Sala nie była zbyt przepełniona, ale wystarczająca, aby nawiązała się ta święta więź sceny z widzem. Przy kaplicy zamarli w gorącym pocałunku Antoni i Lira. A n t o n i. Twoje usta – rozchylona rana... L i r a. Chcieliśmy i nie wiedzieliśmy, czego... A n t o n i. Od miłości bezwolna i pijana Ty tuliłaś się do serca mego... L i r a (uwolniwszy się z objęć). Gdzie ty tak długo byłeś? Ja czekałam, czekałam... A n t o n i. Wzywali tam (pokazuje palcem w niebo), do pracy wychowawczej. Oto dowody materialne (podwija sutannę i pokazuje sine, w pręgach ramiona). L i r a. Oj! Pobito cię? (przypada ustami do sinych ramion). A n t o n i. Czy ty mnie za męki pokochałaś? L i r a. A tobie wciąż żarty w głowie... Nie za męki... A n t o n i. A za co więc? L i r a. Nie wiem. A ty mnie za co? A n t o n i. Nie wiem. L i r a. Kiedy się dowiesz, powiesz? A n t o n i. Teraz ty żartujesz... Ale ja naprawdę nie wiem, za co kocham. I nie chcę wiedzieć. Bo kochasz, dopóki nie wiesz, za co kochasz... L i r a. Nieprawda! Ty umyślnie nie mówisz, żeby mnie pomęczyć. A n t o n i. Męki miłości – to słodkie męki… Widzów-studentów te „męki” poruszyły nie na żarty i klaskali w dłonie, aż dopóki Lira i Antoni nie opuścili sceny. Takie oklaski w naszym uniwersytecie słyszał po swoich wykładach tylko Mykoła Zerow. Żona Zofia mówiła mu: „Oklaski wybaczają tylko artystom. A ty przecież nie jesteś artystą…”. Nie artysta, ale rozstrzelali go za talent razem z naszym wielkim artystą i reżyserem Łesiem w tym samym Sandarmochu… Larka i Kostia jeszcze raz wrócili na salę, pokłonili się szczerym oklaskom i zamknęli drzwi. Wyszedłem za nimi na korytarz i nie wiedziałem, jak dziękować. Jedynie chwyciwszy spojrzenie Liry-Larki w swoje, wyrecytowałem nasze najsłodsze wersy: Pokochałem Cię jeszcze Wtedy – Rolę Marii złotą! Mieliśmy po dwadzieścia siedem, Niby teraz, jak wszystkim… Zakochanym.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
które ucieleśnia treść, zawsze życiodajną i nową, jak pisze sam Pawło – „jakby słowo wypowiedziano dopiero co”. Oto już przez wiele dziesiątek lat jego Słowo, Czyn, Wiara, Idea kształtują w nim oddanego Obrońcę, Oświeciciela, Budziciela, Twórcę Ukraińskiego Języka, Idei Narodowej, Tożsamości, Państwowości. Wydaje się, że taka siła cnót, stając się jednym z milionowych amuletów ukraińskiej sprawy, została dana Mowczanowi nie tylko przez los, jego niestrudzoną pracę, ale i przez „niewidzialny”, irracjonalny, a zarazem w jakiś nadmiernie materialnie działający kod genetyczny Narodu. Ta siła mieści się u źródeł, w źródłach stworzonych przez sam Naród. Owo skoworodyńskie pierwotne źródło, które wiecznie poi naród mocą, mądrością, zdolnością do tworzenia świata, stało się życiodajne i niezastąpione dla Mowczana – Poety, Artysty, Męża Stanu i Działacza. Kiedy I. Mirczuk w „Encyklopedii ukrainoznawstwa” W. Kubijowycza (1949 r.) twierdził, że „filozoficzny antropologizm Skoworody ma charakter ontologiczny, teoretyczno-poznawczy oraz etyczno-praktyczny, stawiając na czele swojej nauki sokratejską dewizę: »Poznaj samego siebie«”, to wydaje się, że twórczość życiowa P. Mowczana nieco „skorygowała” sokratejską prawdę, ponieważ czasu „na poznanie siebie”, ile nie pamiętam, Pawłowi zawsze brakowało. Bo początkowo, tak było przygotowane przez los, poznawał świat, chaotycznie, nieładnie, często nie zawsze z własnej woli, za to fascynująco, krytycznie, twórczo. Ale najbardziej zgłębiał Ukrainę – bezkresną, bezdenną, szczytową dla swojego serca. A dzięki Ukrainie, na wskroś przesiąknięty jej losami i bólami, zwycięstwami i wartościami, wysokością myśli i spadkiem narodowego skarbu, Mowczan poznawał „siebie”. Lakmus ukraińskości zawsze był bezcennie sprawiedliwy, najbardziej obiektywnym punktem odniesienia w stosunku do „siebie”, „innego”, „świata”. Naszego sławnego jubilata zawsze zaliczano do rzędu „narodowo zatroskanych”. Nie. Nie oponował, nie dyskutował. Przeciwnie, bo uważał to za zaszczyt i prawdę, wyznając niepisany i pisany testament, że bez narodowo-kulturowego, ideowego, duchowego kręgosłupa wszelkie postępy stawać się będą marnotrawnymi ofiarami na ołtarzu polityki, sztuki, gospodarki, budowy państwa, tworzenia narodu. Beznarodowe zawsze rodzi bezwolne, zobojętniałe, niemoralne, wykorzenione i potworne. Poza narodowym odczuwaniem świata, poza wartościami narodowego dorobku nie można prawdziwie poznawać „innego”, wchodzić w nieodkryte głębiny wielkości ogólnoludzkości, światowej kultury. Mowczan jest z tych twórców Muz, którzy nie obkładają na śmierć małomiasteczkowymi strzelnicami kultury narodowej. On jest artystą i twórcą wymiaru uniwersalnego, bo jego twórcza i obywatelska wmontowanie w literaturę europejską i wschodnią, w intelektualną tradycję narodów zachodu i wschodu „uczłowiecza” świat znacznie istotniej, aniżeli obecna faryzejska i fałszywa „dyplomacja”, która dawno utraciła etyczną odpowiedzialność „za wszystko co żyje”. W relacjach z wieloma kulturami narodów świata posługuje się wysoką Szewczenkowską zasadą solidaryzmu – „Walczcie!”. Wspólnie. Za Waszą i Naszą Wolność! On dobrze znał i zna przyjaciół, nieprzyjaciół oraz wrogów. Dlatego P. Mowczanowi taką
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK „Dąb-niebodzierżca zazielenił powietrze…”. Takim Słowem Mowczana chce się rozpocząć swoje powitanie szlachetnego Człowieka, Dostojnika, który doprawdy napawa świeżym strumieniem życia Człowieka, Naród, Państwo, „Proświtę”, Kulturę. Kiedy jest obok, to jakoś się przyzwyczaja. Jakby tak miało być. Wtedy niepostrzeżenie zacierają się granice amplitud w życiowych wirach, bo wyniosłość myśli i słowa wmontowują się w długi szereg zdarzeń, zjawisk, przesypanych sprawami wielkimi i nie bardzo, wydarzeniami zwycięskimi i podłymi, ludźmi szlachetnymi i prostackimi, emocjami dźwięczno-czystymi i przyziemnie-głuchymi. Wojna dodała do tego, stając ponad wszystkim, cały wachlarz wrażliwości, utkanych z polarnych kolorów zła i dobra, z czerwieni i czerni, symbolizując walkę o życie i wolność. I oto w tym różnorodnym postrzeganiu świata, rozhuśtanym do zerwania, rozrzuconym do horyzontu niemal pełnej nieprzewidywalności, Pawło Mowczan spotyka swój Dzień Anioła! Chociaż dlaczego tylko swój?! On jest nasz. Dla wielu, którzy znają tego niepohamowanego, nieposkromionego ani czasem, ani niepogodą, ani życiowymi przeszkodami Człowieka, jest on wzorem (dobrze, że nie etalonem) twórczości życiowej, obywatelskości, ukraińskości. Pawło przebywa w szeregu narodowych oświeceniowców, którzy ofiarnie obeszli się z tym darem Bożym, który zwie się talentem. Czasami myśli się, a ile można było stworzyć dla świata, dla Ukrainy pięknych poetyckich (i nie tylko) darów, gdyby… Ale, być może, w tym właśnie jest powab, sens, piękno jego zamysłów i tworów, dobroczynność jego dróg, ukwieconych wzorami niepomyślnych i nieprzewidywalnych przypadków, darowanych przez los wzlotów i duchowych błysków, narodzonych Muz, że wszystko to było pielęgnowane przez Artystę, dla którego niezmienną wartością był czyn obywatela, syna swojego Rodu i Narodu, Ukrainy. Społeczne tło dla Mowczana było, jest i jeszcze długo będzie tą codzienną i jednocześnie świąteczną matrycą, na której tworzył się jako Poeta, polityk, działacz państwowy i Oświeceniowiec. Zaprawdę, jakby dla niego były tysiące lat temu powiedziane Arystotelesowskie słowa: „Wszystko, co ludzkie, jest polityczne”. Wtedy, na tektonicznym przełomie lat 80. i 90., On, jak i jego pobratymcy w Muzach, raczej odczuł swoim ukraińskim sercem, aniżeli przemyślał, niezgłębione wiry walki o odnowienie Państwowości, których miejsce jest nie tylko w pracowniach twórczych, a przede wszystkim na barykadach Wolności i Niepodległości. Nie tylko Słowem, ale i Czynem. Działał tak, jak pisał o cnotach przywódców Narodu w znaczącej dla czasów obecnych serii „Biblioteka Wojownika” (Symon Petlura. „Moskiewska wesz”), gdzie twierdzono, że w „najcięższych i najbardziej odpowiedzialnych okresach ukraińskiej historii brali się za państwowotwórczą sprawę, uświadamiając sobie, że opór wobec ich zamiarów i wysiłków był niewspółmierny z realnymi możliwościami…”. Zaprawdę, wszystko było nastawione przeciwko nim, przeciwko prawdzie, sprawiedliwości, a tacy jak Mowczan z desperacką upartością bronili świętego prawa narodu do „swojej prawdy i swojej woli”. Wydawałoby się, że nic równoważnego (jako przeciwwagę) nie da się znaleźć, żeby pokonać molocha-moskala i utwierdzić w rodzimej przestrzeni, jednak zniszczonej, wydeptanej, skolonizowanej przez przybłędów, narodowe i państwowe „Ja”. Jedynie duch, pragnienie wolności i nadpragnienie historycznej sprawiedliwości wykuwały i hartowały te cechy, które stały się nie do zdobycia dla nieprzyjaciół i wrogów. Samodzielność, świadomość, śmiałość, samoofiarność, sumienność, suwerenność, soborowość stały się znów tymi pożądanymi już przez historię cnotami, syntetyzując które, Pawło Mowczan nieco wcześniej, w innej niebo-przestrzeni nazwie „samowolą nieba”. W tym słowotwórstwie zawarta jest cała jego nigdy niegasnąca wiara, badająca „niezgłębioną głębię” serca i ducha, że Ukraina (mimo wszystko!) jednak powstanie. Ile dziesiątek lat pamiętam reaktywność Słowa Pawła, które błyskawicą przeszywało każdego – od pobratymców po zobojętniałych i nienawistników, kiedy już brakowało argumentów albo nadchodziła pora ich zbędności, wtedy jego wzburzony, ale pewny, zawsze w takich momentach niebrzęczący, a dzwonowaty głos, wygłaszał jakby wieczną prawdę, jak Boże przykazanie, że „po ichniemu nigdy już tak nie będzie”. Były one głoszone, utwierdzane, przypominane przez Poetę i Polityka w różnych czasach, dla różnych ludzi, w różnych życiowych sytuacjach, kiedy powiedziane czasami przyrównywano do iluzji, romantycznej idei, nawet samooszustwa. Jednak właśnie w ten „testament”, który „przełożył” Narodowi na współczesny ukraiński Taras Szewczenko, zwracając się do „…żywych i nienarodzonych”, wierzył Mowczan, przekonując innych, niosąc Prawdę Tarasa obecnym Ukraińcom na macierzy i poza jej granicami, oszlifowaną nawołującym Słowem: „Miłujcie się, bracia moi, Ukrainę miłujcie, i za nią, bezbronną, Pana błagajcie”. Zaprawdę za to szewczenkowskie, co stało się sztandarem i drogowskazem dla ukraińskości od Sanu po Don, od Seattle po Sydney – „Bóg, jedyny Naród i wolna Ukraina”, jako trójwięź na wieki utwierdzona w narodowej świadomości każdego obecnego (świadomego) Ukraińca, Mowczan się modlił. Ale nie tylko. Etyczny obowiązek odpowiedzialności „za wszystko ukraińskie” rodził i pobudzał działanie, które w synergii z wieloma jego współmyślicielami, a przede wszystkim – z wymarzoną
wiarą narodu, nabierała dotąd niespotykanej siły energetycznej, która wywyższała poetę i artystę do rangi Bojownika, Twórcy wolnej, sobornej Ukrainy. Wielka litera nie jest prostą metaforą czy udawaną heroiką we wspomnieniach, przygodnych do jubileuszowych dat. Nie. To nawet nie hołd pamięci takim ukraińskim budowniczym narodu i państwa, podobnym do Mowczana. Przede wszystkim jest to wymiar moralny w ocenach znaczenia tego, co stworzono w realizacji ukraińskiej idei narodowej. Deklaracja Niepodległości Ukrainy (16 lipca 1990 r.), Akt ogłoszenia Niepodległości Ukrainy (24 sierpnia 1991 r.), przyjęcie Konstytucji Ukrainy (28 czerwca 1996 r.)… Wydarzenia, daty o nadzwyczajnej wadze, poza którymi niemożliwe jest prowadzenie rozmowy o politycznej, duchowej, światopoglądowej suwerenności narodu ukraińskiego. Nie przesadzam, uświadamiam sobie „obecność” w tych najwyższych Aktach Narodu zapisów, które stały się hamującymi „kompromisami”, jednak właśnie one, jak i obecna wojna przeciwko przeklętemu moskwicinowi, są najwyższym przejawem nieodwracalności procesów państwowotwórczych. To, co zrobiono – to dorobek o znaczącej wartości narodowej, który jest w stanie sprawiedliwie ocenić tylko ukraińska historia w walce o Wolność Ukrainy. Odrzucając poboczne, błędne i surogatowe twierdzenia politykierów „młodej oziminy”, że „przed nami nikt nic nie robił i nic nie było robione”, a „my” oto przyszliśmy „uszczęśliwić” ten wycierpiany i nędzny naród. Dlatego Naród musi żyć prawdą, pamiętać i szczycić się tymi, którzy byli u źródeł odrodzenia Państwowości naszych wielkich przodków, którzy byli i są w ideałach oraz istocie aż do dziś niezawodnym obrońcą ukraińskiej Tożsamości. Wśród centralnych postaci tego zmagania – Pawło Mowczan, napromieniowany szewczenkowskim proroczym słowem: „…Zwyciężycie!”. Zdaje się, jak pisał w swoim tomiku poetyckim „Sól” nasz Jubilat, że właśnie ten „Wielki duch czyni cię bezgranicznym…”. Bezgranicznym w miłości i synowskim obowiązku wobec swojego Rodu, Narodu, Ukrainy, Ojczystego Słowa. Oczywiście, nikt nie jest w stanie poznać jego zmysłowej nastrojowości, filozoficznej percepcji świata w tamtym czasie, podświetlonej Bożą iskrą, kiedy Pawło wykrzesywał szczytową emocją swoje utwory – głębokie, liryczne i przyrodniczo-estetyczne, obywatelsko odważne, nie zawsze zrozumiałe dla ogółu, za to obdarzone „zdolnością” z kilku wersów wiersza tworzyć całe księgi-traktaty, przemyśliwać Byt. Człowieka, Narodu, Ukrainy, Ludzkości, Świata-Kosmosu. Mowczan – poeta-filozof i trybun – wzrastał w tamtych trudnych i przygnębiających czasach, kiedy zabronione było znać prawdę, tabuizowane były nawet ciche pragnienia nielicznych, by donosić ją ludziom. W tamtych czasach nie stać się „odludkiem”, zachowując swoją nieokiełznaność, było nadzwyczaj trudno. Najwyraźniej rację miał Iwan Dziuba, który kiedyś o P. Mowczanie powiedział tak: „Nie krzywił duszą, był sobą i wtedy, gdy już to było przeciwstawianiem się panującej obłudzie”. Być może jego wartościami orientacyjnymi twórczości nie byli wiecznie przenikliwi oficjalni krytycy, a zew pamięci rodowej, narodowej. Przypomina się, jak w różnych środowiskach i grupach, w tym także w tych „krawatowo-motylkowych”, często z bólem serca opowiadał o swoim rodzie, zebranym i utkanym z chlebodawców i duchownych, a także o rodzonym wujku, zabitym w poszukiwaniu chleba dla głodnych dzieci, zaciskającym w garści śmierci czarną ukraińską ziemię, która z jakiegoś powodu (?!) wtedy tak i nie stała się wybawicielem ukraińskości od głodu. Wybaczcie, ale właśnie w Mowczanowej narodowej zgodności mieści się wyniosłość stylu Poety, obramowanego miłością do ojczyzny, prawdą i darowanym przez Boga i Naturę talentem. On – z Narodu, wśród Narodu i dla Narodu. W poetyckim szkicu „Wrota miłości i śmierci” P. Mowczan emocjonalnie rejestruje chwile, kiedy słoneczne uzgadnia się z czarnym, kiedy na drodze rozstępuje się las, kiedy pamięć przywraca cię do rodowodu. Co wtedy? Tylko wspomnienia, reminiscencje, echo twojej życiowej drogi? Nie. Czuć, że znacznie ważniej, serdeczniej, zmysłowo-wrażliwiej odbierana jest przez niego ojczysta ziemia, ojcowska „świerkowa” chata (wybaczcie, moja bukowińska nostalgia). Bo nie przypomniała się, wywołana bólem Cała linia życiowo-rodowa, i wybuchał znowu zgasły głos, i krew przelewała się kręgowa aż do synów od Ewy do Adama… Więc jakkolwiek nie próbowałaby wieczność skąpo darować sił na codzienne radości, przekształcać rozległość czasu na liczone minuty, dzieląc na metry nieogarnioną przestrzeń, a przelotne, wypełnione słońcem i śpiewem bytowanie wiosenno-letniego zrównania dnia z nocą z jego niepowtarzalną melodyką bytu zmieniać na zimowe chłody, Mowczan nieustannie kontynuuje promieniowanie energią uczłowieczenia, ruch ku życiu i dla życia. Jego Słowo zawsze brzmi napiętą struną, w nim często przeplatają się wszystkie zmysłowe gamy, skrojone z miłości, dobra, zachwytu, nienawiści (do najeźdźców), niepowstrzymanych porywów w obronie prawdy i sprawiedliwości w obszarach od mikro do makrokosmosu, a także jest ono wypełnione etycznym obowiązkiem odpowiedzialności za wszystko, co istnieje, nienarodzone i to, co już odeszło za horyzonty czasu. Mowczanowe słowo czasami nawet brzmi-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
bliska jest platforma kulturowa D. Doncowa, który 105 lat temu (1919) w pracy “Kultura prymitywizmu” (Główne podstawy rosyjskiej kultury) tak opisywał deformacje ówczesnego (i obecnego) porządku świata: “Przerażająca jest nietolerancja, zwłaszcza w stosunku Rosjan do obcych narodowości. Dostojewski nienawidzi Niemców, tak samo Polaków, którzy są albo złodziejami, albo karciarzami (“Bracia Karamazow”), Turgieniew i Kuprin uważają “chochołów” za niższe sorty, a Puszkin specjalizuje się w drwinach z Francuzów, Tołstoj z Niemców. Przyczyną tej fobii jest absolutna niezdolność do uznania racji istnienia za czymś, co odbiega od powszechnie uznanego (przez nich) typu”. Bezsprzecznie o Mowczanie warto układać opowieści, pisać emocjonalnie skrystalizowane eseje, słuchać, słyszeć i znów słuchać, bo na jego życiowej drodze niemało czynu do naśladowania dla przyszłych (i obecnych) pokoleń. Jednak zostawmy na razie na uboczu tę nadmiarowość. Poeta i Proświtnik, unikalny w swojej niezgłębionej oryginalności działacz społeczny, siewca idei narodowej i ideałów wielkich Budzicieli Narodu, godny bojownik z małorosyjskością i znienawidzonym przez świat raszyzmem, Mowczan nieustannie kontynuuje pisanie swoich głęboko filozoficznych, o wysokim ideowym wzlocie, a jednocześnie tak prostych i dostępnych dla każdego Ukraińca “powieści” – tych poszukiwanych ewangelii, które wzmacniają Ducha Ukraińskiego Narodu, które są najpewniejszym amuletem Człowieka, Narodu, Państwa, Ukrainy. Przyjacielu Pawle! Niech Ci się sieje, rośnie, żnie i udaje. Na wiele, wiele lat! W Twoim zaproszeniu na świąteczną uroczystość w Narodowej Akademii Muzycznej napisano: “Obdarz mnie, Boże, losem”. Więc my, wszyscy żyjący Ukraińcy, twoi pobratymcy, przyjaciele i znajomi, bliscy i dalecy dołączamy się do tej świątecznej prośby, winszując Tobie, życząc nieustannego Ruchu Twojej Ukraińskiej Duszy, dziękując Losowi, Rodzicom, Ukrainie, że wychowali Poetę z łaski Boga!
Tłumaczenie maszynowe
Iwan DERDA, p.o. przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, Narodowy Artysta Ukrainy
Czerniowieckie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki serdecznie gratuluje Pawłowi Michajłowiczowi Mowczanowi znakomitego kozackiego jubileuszu – wybitnemu ukraińskiemu działaczowi społecznemu, dziennikarzowi i politykowi; poecie, tłumaczowi, scenarzyście, zasłużonemu działaczowi sztuki Ukrainy, przewodniczącemu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Pańska ofiarnicza, wszechstronna działalność zawodowa i społeczna, działalność aktywnego i skutecznie działającego sternika naszego Towarzystwa, jest nieodłącznym elementem wielowiekowych procesów kształtowania się i rozwoju Państwa Ukraińskiego, które obecnie, za cenę życia żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy, broni suwerenności Ukrainy przed odwiecznym wrogiem. Oddając głęboki szacunek i cześć pionierom, którzy stali u początków powstania „Ruskiej Besiady” na Bukowinie – Jurijowi Fedkowyczowi oraz wielu innym współpracownikom wszystkiego, co ukraińskie, z wdzięcznością dziękujemy Panu za niewyczerpaną energię i aktywność, wyjątkowe poświęcenie sprawie odrodzenia i utrwalenia ukraińskości, zachowania i pomnażania samobytnego języka i kultury ukraińskiej, wychowania patriotyzmu, propagowania i wprowadzania do życia tradycji, obyczajów, muzyki i pieśni, obrzędów i świąt, podnoszenia znaczenia ukraińskich zabytków, dzięki czemu „Proświta” w XXI wieku zyskała niekwestionowany autorytet, godny szerokiego naśladowania na poziomie ogólnoukraińskim i międzynarodowym. Życzymy Panu, mądry przewodniku „Proświty”, dobrego zdrowia, szczęśliwego długiego życia, dobra i pomyślności, nowych twórczych osiągnięć w działalności społeczno-kulturalnej, na dobro i dla dobra ukraińskiej oświaty ludowej.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK, przewodniczący Fundacji im. metropolity Ilariona (Ohijenki)
Najpierw o akcji w kilku liczbach. Ze sprzedaży książek I. Ohijenka w Brusyliwie oraz z samej akcji, według kwitów bankowych, na potrzeby Sił Zbrojnych Ukrainy przekazano już 34 tysiące hrywien. Od początku roku – 11 tysięcy. Najbardziej urodzajnym okazał się czerwiec – 5 tysięcy hrywien. Najczęściej zamawianymi, za które dawano najwięcej datków, stały się: legendarna, świeżo wydana w pełnym zakresie z amerykańskim „znaleziskiem” redaktora, „Kultura ukraińska” oraz pełna biografia Ohijenka autorstwa autora tych słów „Jego bój o państwowość”. Wyjaśnienie tego tytułu biografii jest następujące: główne dzieło życia, które Iwan Ohijenko napisał i wydał w Winnipegu w 1961 roku, nosi tytuł „Nasz bój o państwowość”. Brzmi to, jak nigdy dotąd, zgodnie z dzisiejszymi ukraińskimi realiami. Akcja trwa prawie półtora roku. Zaczęła się jednak z innego powodu – jako próba skromnej pomocy w odbudowie cerkwi Świętowoskresenskiej w Brusyliwie. Sakralność tej świątyni polega na tym, że właśnie tu chrzcił się i brał ślub Wielki Ukrainiec Iwan Ohijenko. Właśnie dlatego moskiewskie władze zupełnie zniszczyły tę świątynię na początku lat 30. XX wieku. Wskrzeszenia jej podjął się Wołodymyr Habenets – synek chłopski z Kostyńców i patriota ziemi rodzinnej, a obecnie przewodniczący gromady brusylowskiej. Świątynię uroczyście otwarto w sierpniu 2023 roku wielką liturgią, którą celebrował zwierzchnik UKP metropolita Kijowa i całej Ukrainy Epifaniusz. Ducha i piękno tej świątyni wzmocniły te 38 tysięcy hrywien, które przeznaczono na potrzeby budowy z sprzedaży książek Ohijenka w jego muzeum imienia. Akcję pod współczesnym hasłem Fundacja im. metropolity Ilariona (Ohijenka) rozpoczęła w lutym 2022 roku, gdy odwieczny nasz wróg – Moskwa – rozpoczęła pełnoskalową krwawą wojnę o zniszczenie Ukraińców jako narodu. I z każdym miesiącem wyniki tej akcji są coraz bardziej widoczne. Niedawno ponownie byłem w Brusyliwie z pełnym bagażnikiem samochodu książek Iwana Ohijenka z serii „Spóźniony powrót”. Dar przyjął Wołodymyr Wasylowycz Habenets – przewodniczący gromady brusylowskiej, co też zostało utrwalone na tych zdjęciach. Dodam. Projekt „Spóźniony powrót” (rękopiśmienna twórcza spuścizna Ohijenka z archiwów kanadyjskich) samodzielnie realizuję, opracowując go, pisząc przedmowy i przypisy, od 2000 roku. W tym czasie ukazało się 24 tomy dotąd zakazanych i nieznanych w Ukrainie książek. Najświeższe, które teraz dostarczono do Brusyliwa, to „Świeczniki ziemi ukraińskiej”, „Dohrys-
Tłumaczenie maszynowe
Do potężnego sznura gratulacji z okazji jubileuszu charyzmatycznej postaci naszej współczesności, Pawła Mowczana, dodaję te dwa ważne akcenty. Pierwszy: Paweł Mychajłowycz jako wieloletni szef Komitetu im. Ohijenki. Pod względem prestiżu, znaczenia, treści (choć nie pod względem finansowym) nagroda ta nieoficjalnie uważana jest za drugą po Szewczenkowskiej. I to w dużej mierze dzięki umiejętności Mowczana do zjednoczenia wokół wielkiej postaci Ohijenki grona ludzi nieobojętnych, opętanych pasją, wyrazistych i zawsze stojących prosto. Także dzięki jego zdolności do słuchania innych, łagodzenia ostrości poglądów, doprowadzania do zgody w sprawach najważniejszych. Drugi: Paweł Mychajłowycz jako bezpośredni twórca ukraińskiej narodowej przestrzeni informacyjnej. Mimo systematycznych prób chronicznie narodowo wykastrowanej ukraińskiej władzy, by wyprzeć, wyczyścić, usunąć z wpływowych anten oraz łamów gazet i czasopism tych, których ta władza nazywa „narodowo zaniepokojonymi”, głos Mowczana zna cała Ukraina. Różnotematyczne, ale zawsze ostro aktualne autorskie audycje radiowe, artykuły w mediach drukowanych, kino dokumentalne, książki, wystąpienia na prezentacjach Proświty – we wszystkim tym urzeczywistniona jest intelektualna potęga, talent, nieobojętność Jubilata. Trzymajmy szyk, szanowny Pawle Mychajłowyczu! Mykoła TYMOSZYK M. Tymoszyk przekazuje książki W. Habencowi „Wierzenia ludowe narodu ukraińskiego”, „Nasz język literacki”, „Święta Ławra Poczajowska”, „Ideologia Kościoła Ukraińskiego”, „Służyć narodowi – to służyć Bogu”, „Metropolita-męczennik Arseniusz Macijewicz”. „Kultura ukraińska” i inne. Tamże, w ramach tej akcji, można nabyć także moje dwutomowe „Wieś” oraz książki o Ohijence – „Spóźniony powrót” i „Jego walka o państwowość”. Wszystko co do kopiejki, co akumuluje się tutaj z datków odwiedzających za wzięte w prezencie książki, pracownicy Muzeum co miesiąc wysyłają na potrzeby frontu. Pokwitowania przechowuję dla przyszłej ekspozycji muzealnej, gdzie skromne miejsce zostanie poświęcone tej szlachetnej akcji. Zatem Słowo Wielkiego Ukraińca żyje, budzi, wzywa. I sam Iwan Ohijenko – jest w szeregach bojowników naszej krwawej, sprawiedliwej walki o Ukraińską Ukrainę. Zapraszam przyjaciół, by choć raz odwiedzili Brusiłów. Od Kijowa to jakieś 70 kilometrów trasą w stronę obwodu żytomierskiego... Tam sercem poczujecie jedną z obietnic, które Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion) złożył sam sobie na obczyźnie: Niech srogi wróg na Golgotę Gna stokroć za Ukrainę. Dla niej ja swoją pracę Aż do grobu – nie porzucę!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z pierwowzorów. Z bliska wszystko wydaje się bardziej wyraziste, a nawet inne niż zza oceanu, z prasy czy choćby z telewizji. Rozmawiamy o następnej decydującej sesji Rady Najwyższej, o Sewastopolu, Flocie Czarnomorskiej, o Krymie w ogóle, umowach z Rosją, wywrotowej działalności moskiewskich i prokomunistycznych szkodników, przyczynach spadku kuponów i wreszcie o niezwykle zimnej, przedwczesnej jesieni. Często dzwoni telefon. Pytają o panią Nadię, pytają o pana Andrija, o Dmytra i (cud!) pytają nawet o mnie. Ludzie już się dowiedzieli. To nawet przyjemne. Wybieramy się na kolację do Zadorożnych. Mieszkają już w nowoczesnym, czyli niedawno wybudowanym budynku na ósmym piętrze. Jest już późny wieczór, a w korytarzu nie ma światła, więc za wejściem od razu wpada się w egipskie ciemności – choć oko wykol! Wałentyn mocno i pewnie bierze mnie pod łokieć, przejmując rolę radaru: oto tutaj stopień, a tutaj równo, a tutaj… beznadziejnie! Nawet za młodu nie umiałam chodzić w ciemności, mimo że miałam dobry wzrok, a na starość, i to w zupełnie nieznanym pomieszczeniu, nie ufam ani jednej piędzi ziemi wokół siebie ani pod nogami: jedną rękę wyciągam przed siebie, drugą na wszelki wypadek chronię czoło i ze strachu, żeby nie wpaść w jakąś pułapkę, powoli przesuwam nogi, nie odrywając ich od podłogi. Za mną taką samą akrobatykę pod nadzorem Dmytra uprawia Wita. Kilka stopni zbija mnie z tropu całkowicie: są tak solidnie wyszczerbione, że można z nich korzystać jedynie po bokach, gdzie ludzie stąpają rzadziej. Środek zaś przy świetle zapewne przypomina bezzębną jamę ustną, a w mroku to i dla alpinistów się nie nadaje. Ale jakoś, cali i niepołamani, docieramy do windy. Jest ona, jak we wszystkich nowo wybudowanych budynkach, obliczona na 4 osoby i również ciemna. Świecą się jedynie – dzięki Bogu! – numery pięter na wskaźniku. Małżeństwo Zadorożnych dopełnia jedno drugiego: na ile powściągliwy i małomówny jest Wałentyn, na tyle ruchliwa i gadatliwa jest Lusia. Ona jest malarką z już zdobytym nazwiskiem w świecie sztuki i wieloma własnymi wystawami. Tutaj poznajemy również żonę Dmytra – Hałynę Kyrpę i ich piętnastoletnią córeczkę Oliankę. Z Halą od ponad roku wymieniamy się listownie przemyśleniami na temat potrzeb literatury dziecięcej, więc można powiedzieć, że się znamy, ale przy spotkaniu przekonuję się, że moja wyobraźnia mnie zawiodła. Z jakiegoś powodu byłam pewna, że pani Hałyna – autorka stanowczych, energicznych listów – musi być tęgą blondynką. Dlaczego akurat blondynką i dlaczego akurat tęgą – nie potrafię wyjaśnić. Zamiast tego spotykam kruchą szatynkę w okularach, jakąś nieśmiałą i z głosikiem „jak jedwabna nitka”. I dziwię się ogromnie, skąd w tak delikatnej istocie bierze się tyle energii, że radzi sobie z wydawaniem podręczników dla szkół początkowych i czasopism dziecięcych, współpracą w „Żywej wodzie” i „Wytokach”, pisze własne wiersze dla dorosłych i dzieci, które zdążyła już wydać w kilku tomikach. Ona również nieustannie wyszukuje pisarzy dziecięcych w diasporze i próbuje przyciągnąć ich do współpracy przy tworzeniu nowej literatury dla nowego pokolenia. Tak pani Hałyna „złapała” i mnie, natrafiwszy gdzieś na kilka moich legend i bajek, napisanych na prośbę wydawnictw i już dawno przeze mnie zapomnianych. I oto już rok bezskutecznie z nią wojuję (i z jej szanownym mężem również) listownie, próbując ich przekonać, że nie jestem obdarzona tym rzadkim talentem, który czyni pisarza pisarzem dziecięcym. Dla dzieci o wiele trudniej pisać niż dla dorosłych, ale niestety nie wszyscy to rozumieją. Nie chcę przez to powiedzieć, że Hala i Dmytro również nie rozumieją – oni po prostu przeceniają moje możliwości. Po kolacji Lusia pokazuje nam swoje obrazy. Biedna Lusia! Nawet przy najstaranniejszych wysiłkach nie mogłaby znaleźć bardziej beztalenckiego krytyka ode mnie. Nie mogę sama siebie zrozumieć, jak to może być, żeby ja, z natury obdarzona nieprzeciętną
Tłumaczenie maszynowe
Olha MAK. Zakończenie. Początek w nr 27 z 2024 r. „Tam w tę stronę” – to gęsto wymieszana kasza ludzkich ciał, wszelkiego rodzaju „przeszkadzajek”, przepychanek i słownych utarczek. A wszystko dlatego, że jest ciasno. Są jakieś okienka, do których stoją jakieś podobizny kolejek, ale nie wiadomo, do której się przyłączyć. Będziesz stać godzinę, a potem okaże się, że trzeba nie tutaj, a tam, bo przecież napisów nie ma. Wszystko to już przeżyte nie raz, wszystko znane, ale w końcu dokąd się udać? Wiktorii dalej nie widać, bagaż urywa ręce, a postawić na ziemię nie sposób, i zapytać nie ma kogo, bo wszyscy pytają, ale nie słychać, żeby ktoś coś sensownego odpowiedział. Staram się przepychać, choć dalej nie mam pojęcia, jakiego kierunku się trzymać. Ale innego wyjścia nie ma – trzeba ruszać gdziekolwiek. Przedzieram się tam, przedzieram się siam, potykam się o czyjeś walizki, następuje na czyjeś nogi, natykam się na czyjeś niegościnne łokcie, puszczam mimo uszu jakieś niezbyt przyjazne życzenia i powoli tracę nadzieję, że stąd się wydostanę. I nagle – o, cud! – widzę ponad głowami tłumu cały szereg czarnych okrągłych „meloników”, które, niczym nawleczone na sznurek, szybko i pewnie posuwają się w jednym kierunku. Jest ich ponad tuzin, a głowy pod nimi podobne do karykatur z czarnosotniowych czasopism początku naszego wieku: śniade twarze, brody i mistrzowsko zakręcone pejsy. – Patrz! – odzywa się ktoś obok. – Co to takiego? – Ci? – odpowiada inny. – Palestyńczycy. – „Palestyńczycy”! – przedrzeźnia trzeci. – Toż to najgorsi wrogowie Palestyńczyków – Żydzi! – Rzeczywiście! A po co oni tu przyjechali? – Co miesiąc przyjeżdżają, albo i częściej. – Ale po co? – Widać, mają sprawę. – No tak, to tacy, co bez sprawy nie jeździliby… Długo nie myślę. Zbieram wszystkie swoje siły i rwę się prosto na przełaj do gęsiego tych interesownych, ubranych jednakowo w długie czarne chałaty (chałaty rozpoznałam później) przybyszów. Rachuba się udała i ja, zanim za ostatnim chałatem rozdarta gęstwina tłumu się zamknęła, bezosobowo wlazłam na sam koniec szeregu i w ten sposób przyłączyłam się do „najgorszych palestyńskich wrogów”, choć nigdy nic przeciwko biednym Palestyńczykom osobiście nie miałam. A mimo wszystko ciekawi ci ludzie z wyglądu: ubrani jak jeden, z brodami jak jeden, z jednakowo zakręconymi pejsami i wydaje się, że podobni do siebie jak bliźniacy. Od ogółu odróżnia się tylko kilkoro młodych chłopców w wieku 12-13 lat, ładnych, jakby namalowanych, z odkrytymi głowami, ale ostrzyżonych według pewnego rytuału: głowy z obu stron podgolone, i tylko pośrodku od czoła do potylicy, niczym grzebień, opada grzywa. Wśród nich uderza szczególnie prawdziwy przystojniak – jasny blondyn z chabrowo-niebieskimi oczami. Staram się usłyszeć, w jakim języku mówią, ale oni w ogóle nie mówią – posuwają się w milczeniu. Depczę im po piętach i po paru minutach stoję już przed urzędnikiem celnym, który siedzi za oknem kontrolnym. Moich „wybawców” przepuścił całkiem swobodnie, ale mnie zatrzymał. Zwykłe formalności: skąd, dokąd, dlaczego itd. – Ma pani złote rzeczy? (Po rosyjsku, oczywiście). Pokazuję. – Aparat fotograficzny? – Mam. – Dolary? – Mam. – Ile? Mówię. – Pokażcie! – Zaszyte pod odzieżą na ciele. – Pokażcie! – nalega.
– Czy macie osobny pokój, czy rozbierać się tutaj? – Proszę przechodzić! – macha beznadziejnie ręką i wydaje zaświadczenie, które, jak się potem okazało, nikomu nie było potrzebne. A Witki dalej nie ma. I gdzie ona, gapo, utknęła?! Przecież nie jest głupsza ode mnie i wojownicza jak bojowy kogut, a tutaj przepadła! Dobijam się do wyjścia i po umówionym znaku poznaję dwóch nieznajomych mężczyzn, którzy wyjechali po nas do Boryspola. Z radości aż całuję ich, zostawiam przy nich swój bagaż i już na próżno wracam szukać swojej zguby. A ona już także wychodzi, zmęczona, zaniepokojona i wściekła. – I gdzieś ty się podziała?! – naskakuje od razu na mnie. – Zostawiłaś mnie z tym bagażem… – A tutaj, dziewczyno, każdy przede wszystkim o siebie dba. Przyzwyczajaj się! – żartuję i na tym incydent się wyczerpuje. Wsiadamy do auta i ruszamy. Ciemno, droga zupełnie nieznana, po szybach auta siecze deszczyk, a we mnie w duszy narasta uczucie podobne do urazy: oto tak wita mnie Ojczyzna po prawie półwiecznej rozłące?! Nasz nowy znajomy i gospodarz na tę noc za plecami coś wyjaśnia Wiktorii, ale ja nawet nie staram się przysłuchiwać, o czym mowa. Ogarnia mnie złość na pogodę, na ciemność i na skradzioną radość spotkania z Rodzinną Ziemią. Czy ja już naprawdę przez podeszły wiek zobojętniałam na to, co najdroższe, czym żyłam dotąd? Przecież jeszcze całkiem niedawno w snach i w wieczornych marzeniach… Ech, lepiej nie myśleć nad tym! Małżeństwo, z którym nas skojarzono jeszcze w Toronto, to bardzo życzliwi i gościnni ludzie. Jest ich tylko dwoje i zajmują ładnie umeblowany i idealnie czysty apartament w nowym wielopiętrowym budynku w nowej dzielnicy miasta – na Trojeszczynie. Zapraszają nas, żebyśmy zostały u nich na tyle, na ile potrzebujemy, bo przecież do centrum Kijowa „wcale nie tak daleko” – „zaledwie” jakieś półtorej, no, dwie godziny jazdy. I większość mieszkańców tej dzielnicy, w tym nasz życzliwy gospodarz, codziennie jeździ do centrum do pracy, nie mając auta. Jesteśmy trochę w kłopocie, bo apartament jest naprawdę kuszący, ale odkładamy decyzję na drugi dzień. A póki co, biorę ciepły prysznic, tabletkę walium na noc i kładę się w czystą, wygodną pościel. Wiktoria także, ale bez walium. Drugiego dnia rano sprawa rozwiązuje się całkiem prosto: po nas przyjeżdżają Dmytro Czerednyczenko, z którym zdążyłam już listownie się zaprzyjaźnić, i Wałentyn Zadorożnyj, inżynier, z którym nas zaocznie „prawie zapoznała” żona pana Dmytra – Hałyna Kyrpa. Za czasów nieboszczki ZSRR Wałentyn miał stałą pracę w zawodzie, choć nie bardzo ukrywał swoje antykomunistyczne poglądy. Ale z rozpadem czerwonego imperium i ogłoszeniem niepodległości Ukrainy pozbawiono go pracy i jest on już od pół roku bezrobotny. Kombinuje, jak może, najczęściej za pomocą własnego auta. Bardzo się ucieszyłyśmy, dowiadując się, że Wałentyn chętnie poświęci nam swój czas, swoją znajomość miasta i okolic oraz swoje auto na tyle czasu i na taką odległość, jak będziemy potrzebować. Jeśli chodzi o pana Dmytra Czerednyczenkę, to jest to w ogóle postać godna podziwu i gdyby go zapytać, kim on jest, to chyba samemu trudno byłoby mu odpowiedzieć na to pytanie. Pisarz, tłumacz, językoznawca, pedagog, reporter, fotoamator wysokiej klasy, działacz społeczny, redaktor czasopisma „Żywa woda”, współredaktor czasopisma „Wytoky” itd., itd., a w dodatku – chodzący informator o Kijowie i jego szerokich okolicach. Nagrodę P. Czubynskiego pan Dmytro otrzymał za „działalność organizatorską i badawczą, skierowaną na zapoznanie społeczeństwa z najlepszymi osiągnięciami kultury duchowej narodu ukraińskiego”. Ale należałaby mu się jeszcze jedna nagroda, bo Dmytro Czerednyczenko to człowiek naprawdę wyjątkowy, choć z wyglądu jest bardzo prosty i skromny. Najbardziej rzucają się w oczy na pierwszy rzut oka długie kozackie wąsy, ale powiedziałabym, że najbardziej charakterystyczne są u niego oczy, ukryte pod gęstymi brwiami. One mi jakoś od razu przypomniały oczy Szewczenki: tak samo łagodne, tak samo mądre i szczere. Zaprzyjaźniliśmy się od razu, a powodzenie swojej podróży po Ukrainie w dużej mierze zawdzięczam organizacyjnemu talentowi i niewyczerpanej energii Dmytra. Przyjeżdżamy do naszego „stałego” mieszkania. Mieści się ono w samym centrum miasta – na ulicy Proriznej. Budynek jest stary i już chyba parę dziesiątek lat wymaga kapitalnego remontu, lecz teraz całą winę zwalają na ogłoszenie niepodległości: mówią, że gdybyśmy trzymali się razem z Rosją – mielibyśmy budynek wyremontowany, a zachciało się niepodległości – remontujcie sami. Dowiedziałyśmy się o tym już później, ale przekroczywszy próg, poznajemy miłą i jakby dawno znajomą, czy powiązaną więzami rodzinnymi gospodynię Nadię Samulak, aktywną działaczkę społeczną i redaktorkę radia kijowskiego. Jej męża, artystę, ilustratora i redaktora wydawnictwa „Weselka” Andrija Ływencia, nie ma w domu. Zajmują przestronny apartament, ale tylko z jedną sypialnią, którą gościnnie nam odstępują. Póki się poznajemy, krążąc wokół ogólnie przyjętych w takich przypadkach pytań, pan Dmytro także, podtrzymując naszą rozmowę, jednocześnie coś tam sobie pisze w notesiku i od czasu do czasu biega do kuchni do telefonu. A wtedy, wybrawszy dogodny moment, oznajmia: – Tak więc, zaplanowałem sobie taki przybliżony plan… Dzisiaj, myślę, nigdzie nie pójdziecie. Aha, prawda, pójdziemy do Zadorożnych na kolację. Tymczasem rozpakowujcie się i urządzajcie. Ale jutro pojedziemy obejrzeć Świętą Zofię i Stary Kijów. Pojutrze, czyli w środę, jedziemy do Niżyna. Zadzwonię do Instytutu i oni wam tam przygotują spotkanie. W czwartek jestem zajęty, więc wy już same wybierzcie program – Wałentyn i Lusia się wami zajmą. A w piątek mamy już zaplanowane z wami spotkanie w Trzecim Kijowskim Studium Pedagogicznym. W sobotę jedziemy do Korsunia… Krótko mówiąc, pan Dmytro dosłownie „na kolanie” zaplanował już cały nasz program, włącznie z zakupem biletów kolejowych w sypialnym przedziale do Kamieńca Podolskiego, gdzie powinni nas spotkać i zakwaterować na noc. Z Kamieńca Podolskiego ma nas zabrać autem do Czerniowiec profesor I. Rusnak, z którym, nawiasem mówiąc, jestem już listownie znajoma. Pan Dmytro ma także zobowiązać prof. Rusnaka do wzięcia na siebie odpowiedzialności za naszą dalszą podróż. Wyjątkowy człowiek! Tymczasem rozmowa toczy się i zatacza coraz szersze kręgi, niczym fale od wrzuconego do jeziora kamienia. Moja niedawna pewność co do wszechstronnego poinformowania o Ukrainie i ukraińskich sprawach państwowych mocno chwieje się pod wpływem wiadomości, imion i faktów, które podają nam nasi nowi przyjaciele.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Mam wyostrzone poczucie piękna i jestem całkowicie niezdolna do przyjęcia tego, co nazywa się sztuką nowoczesną. Jestem ślepa na nowoczesną twórczość plastyczną, nie wierzę w poezję bez formy poetyckiej i mam alergię słuchową na to, co dziś nazywa się muzyką popularną. Obrazy Lusi postawiły mnie w kłopotliwej sytuacji, choć od razu rozpoznaję technikę prawdziwego mistrza. Przewaga należy do olejów. Lusia lubi wieczorne ulice i wychodzą jej one znakomicie. Przekonująco i swoiście, aż do wzruszenia. Pejzaże też są mocne, choć może ktoś zarzuciłby im nacisk na formalność, ale mi się podobają. Natomiast inne płótna są dla mnie niezrozumiałe. Na przykład nie mogę znaleźć klucza do zamysłu artystki, gdy ucieka się ona do celowego prymitywizmu przy przedstawianiu świata roślinnego i zwierzęcego. Przecież w tym musi być jakaś treść, jakaś idea. Ja jej nie widzę, dlatego bardzo inteligentnie milczę, aby nie powiedzieć jakiejś głupoty i się nie skompromitować. Pewnie jestem nieco niedorozwinięta umysłowo, bo lubię sztukę wyrazistą, w formie łatwej do przyjęcia, bez zagadek, bez łamigłówek. Mimowolnie przypomina mi się malarz, o którym kiedyś pisał Kwitka-Osnowianenko: „Jak namaluje gruszkę i podpisze, że to gruszka, to już nijak nie pomyślicie, że to dynia albo śliwka” (cytuję z pamięci). A tu coś niezrozumiałego: ani tobie „śliwka”, ani tobie „gruszka”. I nic nie podpisane. Zbieram całą swoją odwagę, przyznaję się do własnego nieuctwa i pytam, co to takiego? Mówią, że to Drzewo Życia. Proszę, proszę! A rzeczywiście jest podobne! Trzeba się przyjrzeć, przyjrzeć – i staje się jasne, dlaczego te rośliny są stylizowane i co znaczą te przezroczyste ludzkie twarze: ciągłość rodu i życia. Trafnie uchwycone! I zaczynam zazdrościć Lusi, że może pędzlem przedstawić to, do czego słowo jest nieprzydatne. Inaczej sprawa wygląda z Dażbogiem. Tu mogłabym wdać się z Lusią w zasadniczy spór. Moim zdaniem wszelkie próby przedstawiania bogów to świętokradztwo. Lekkomyślnie wynosimy śmiertelnych ludzi na boskie wyżyny, a prawdziwych bogów ściągamy z nieba za nogi, ubieramy ich w złocone ornaty, obuwamy w aksamitne pantofle i w ogóle robimy z nich prozaiczne kosztowne dodatki do chleba i śledzi. Prawda, Lusin Dażbóg nie jest taki, ale też wcale nie jest podobny do prawdziwego Dażboga. Górna część jego twarzy zupełnie jak na ikonach epoki renesansu: nieskazitelne czoło, równiutkie, „jakby namalowane” brwi i bosko-pięknie wykreślone jednakowe oczy. Ale od kości policzkowych w dół – aż do pasa – zielona broda, jakby wycięta z tektury i przyklejona do twarzy. Ja w ogóle nie znoszę brody, nawet u prostych naukowców czy artystów, dlatego broda przyczepiona samemu Dażbogowi wywołuje w mojej duszy cichą rewolucję. Oczywiście, jako gość nic na głos nie mówię, ale pozostaję z głębokim przekonaniem, że Lusia prawdziwego Dażboga nigdy nie widziała, a przedstawiła go na podstawie własnej wyobraźni.
Następnego dnia budzę się z nastrojem topielca. Termometr wystawiony za oknem pokazuje zaledwie cztery stopnie Celsjusza i w domu pewnie niewiele cieplej. Według przepisów ogrzewanie włącza się dopiero od 15 października i na to nie ma rady. Wcale nie chce mi się wylezać spod rozgrzanej kołdry, bo nienawidzę zimna w domu. Tymczasem trzeba wstać, zebrać się i iść zwiedzać zabytkowy zespół Sofii Kijowskiej. Pojawia się problem: w co się ubrać? Zupełnie nie byliśmy przygotowani na taką szaloną jesień i nie zaopatrzyliśmy się w odpowiednie ubrania. Wita przynajmniej wzięła długie spodnie, a ja – tylko spódnice i rajstopy (na Ukrainie mówią „колготки” – i po co wymyślać takie słowo!), a na wierzch – ja mam płaszcz przeciwdeszczowy, a Witka – wiatrówkę. No i swetry, oczywiście. Ale to absolutnie niewystarczające, zwłaszcza gdy nogi są niezabezpieczone. Trzeba by mieć kalosze – przydałyby się nawet w domu. Ale nic na to nie poradzisz. Andrzej i Nadia, słychać, już wstali, przespawszy się na rozłożonych fotelach w jadalni. Boże, jak wszystko się niewygodnie układa! Krępować gospodarzy, przeciążać korzystanie z łazienki i toalet (tu z jakiegoś powodu te dwie „instytucje” są oddzielone), mieszkać na walizkach wśród ubrań porozkładanych na krzesłach i łóżkach (w szafie brakuje miejsca) – a to przecież dopiero sam początek. Przed nami jeszcze całe trzy tygodnie, i to znacznie bardziej kłopotliwe ze względu na zaplanowane wyjazdy. Oznacza to ponowne pakowanie, rozpakowywanie, prasowanie i przepakowywanie. Krótko mówiąc, ogarnia mnie w pełni uzasadniona złość na samą siebie. Człowiek pakuje się w takie awantury albo z najwyższej konieczności, albo dla przyjemności. A po co mi było wyjeżdżać? Ale milczę. Zaciskając zęby z wściekłości i z zimna, ubieram się, zjadam hojnie przygotowane przez Nadię śniadanie, do którego nie jestem przyzwyczajona, i przywdziewam maskę w pełni zadowolonej z życia osoby. Przyjeżdżają Walentyn z Dmytrem i my, jak już było uzgodnione, ruszamy zwiedzać zespół Sofii, a potem ruiny książęcego Kijowa. Trochę się ociepla, bo dzień jest słoneczny, ale wieje ostry i zimny wiatr. Na placu Bohdana Chmielnickiego Walentyn zatrzymuje samochód pod jakimś już na wpół oskubanym z letniego ubrania drzewem i my, zapadając się po kostki w hojnie rozesłany dywan liści, wysiadamy z auta. Nic się nie dzieje. Podświadomie ściągam prawą rękawiczkę, schylam się i podnoszę z ziemi dwa świeżutkie, jakby dopiero co wypolerowane kasztany. Gładkie i chłodne, swym dotykiem nagle jakby budzą mnie z męczącego snu o mętnych obrazach: JESIEŃ! Nie ta i nie tutaj, ale również jesień, z opadłymi liśćmi i rozrzuconymi wśród nich kasztanami. To było bardzo dawno, ale zostało na zawsze żywe i jasne w mojej pamięci… Ja i moja koleżanka Luba wracamy ze szkoły do domu. Pod nogami rozkoszny szelest złoto-purpurowych liści klonowych, spośród których figlarnie wyłaniają się kasztany (czy zauważyliście ten dziwny fakt, że kasztany zawsze jakoś leżą wśród liści klonowych?). Brniemy „szelestnym” tą stroną ulicy, gdzie pod wysokim murem nie ma chodnika, żeby robić jak najwięcej szelestu i zgarniać jak najwyżej liście. Pod liśćmi zaś kasztany są świeższe, więc zbieramy je na przemian i zbieramy. A jaka radość – znaleźć także orzech włoski, którego gdzieś zdobyła, a potem zgubiła roztrzepana wrona („Oto wrona, to dopiero wrona!”)! W pogoni za tymi zupełnie na nic nieprzydatnymi owocami wykazujemy czysto myśliwski zapał i staramy się jedna przed drugą nazbierać ich jak najwięcej. – Zobacz, ile już mam! – A ja! – Ja już znalazłam miejsce, gdzie je schować: w beczce na kapustę. – A mama będzie kwasić kapustę i znajdzie i będzie krzyczeć. Rzeczywiście, mamy się złościły i krzyczały, że kasztany tocza się po całym domu i po całym podwórku, stają się przyczyną większych i mniejszych incydentów, a mogą być nawet poważnym zagrożeniem dla nas samych. Prawdą było też to, że kasztany szybko usychały, marszczyły się, traciły swój blask i tylko potem sprawiały kłopot z zbieraniem i wyrzucaniem („…i nie waż się wysypywać ich pod progiem – wynieś je aż do rowu!”). Ale doświadczenie szybko się zapominało i na następną jesień wszystko zaczynało się od nowa. Bo jak przejść obojętnie obok takiej piękności, takiej pokusy, leżącej tuż pod nogami?! Przez te kasztany zbaczałam z prostej drogi i robiłam dobry kawał objazdu, bo na mojej ulicy w ogóle nie było żadnych drzew. Niezapomniane pogodne kasztanowe dni! Dlaczego zostały tak głęboko wryte w moją pamięć, że przyćmiewają inne wspomnienia, choć z Lubą w każdej porze roku prawie co dzień spędzałyśmy razem całe godziny i ja nawet często u niej nocowałam. Przyjaźniłyśmy się szczerze kilka lat, zostałyśmy przyjaciółkami także wtedy, gdy nasze życiowe drogi się rozeszły i widywałyśmy się tylko od czasu do czasu. Kochałam ją, nawet sama nie wiedząc, jak bardzo. Do dziś przechowuję jej fotografię z naiwnie wzruszającą, grzeszącą wobec praw ortografii dedykacją, datowaną na marzec 1931 roku – jedną z moich najdroższych pamiątek, którą przewiozłam przez trzy światy, choć zgubiłam prawie wszystko, co miało jakąkolwiek wartość użytkową. Bardzo możliwe, że najbardziej przywiązywała mnie do Luby jej umiejętność słuchania. Bo nie tylko opowiadający, ale i słuchający muszą mieć odpowiedni talent. A Luba go miała. A mnie publiczność była potrzebna jak powietrze, bo moją głupią dziecięcą głowę rozpierały wszelkiego rodzaju fantazje lub dążenia do własnej interpretacji różnych wypadków, przeczytanych historii (Luba nie czytała) i podsłuchanych pikantnych plotek starszych, których w moim środowisku było pod dostatkiem. Nikomu z moich myśli się nie zwierzałam, wiedząc, że mnie nie wysłuchają, bo mi nie uwierzą, albo nawet wyśmieją. Wyjątkiem była Luba. Ona zawsze słuchała moich gadanin z napiętą ciekawością, a nawet podsycała mój zapał uwagami lub pytaniami w rodzaju: – A dlaczego ona nikomu nie mówiła, że ukradły ją Cyganie? Albo: – A dlaczego ludzie chodzili do tej szkodliwej znachorki, skoro wiedzieli, że wszystkich truje? Rzeczywiście – dlaczego? Trzeba było dobrze się zastanowić, by udzielić przekonującej odpowiedzi. Wspomnienia spadają na mnie jak ciężka morska fala i prawie się dławię przytłumionym jękiem. – Lubo, – łkam bezgłośnie, – Lubuniu!.. Spójrz – znów jesień, i znów w pożółkłych liściach klonu pełno lśniących kasztanów, ale ty nie widzisz – ciebie nie ma! Lubuniu, dlaczego opuściłaś ten świat, ledwie przekroczywszy próg swojej dwudziestej wiosny?! Dlaczego osierociłaś rodziców i męża zaledwie kilka miesięcy po ślubie?! I dlaczego tobie, takiej delikatnej i łagodnej, przypadła długa agonia świadomego gaśnięcia?! Jakie to bezsensowne, okrutne i niesprawiedliwe! Tak mi cię żal, że aż jest mi niezręcznie wobec siebie, że oto, dożywszy osiemdziesiątki, nadal mogę cieszyć się słońcem, jesienią, ruchem wokół siebie i dwoma kasztanami, zaciśniętymi w pięści, wepchniętymi głęboko do kieszeni płaszcza przeciwdeszczowego. I w tej chwili, Lubuniu, właśnie w tej chwili ogarnia mnie poczucie szczęścia ze świadomości, że wciąż żyję i że jestem W DOMU! Rozumiesz? W DOMU! Po czterdziestu ośmiu latach wędrówek po obcych krajach i beznadziejnych marzeniach w końcu przybiłam do rodzinnego brzegu. To było tak niewiarygodne, że nie mieściło się w głowie, ale to prawda, prawda! I dopiero teraz, w tej chwili, uwierzyłam! I jestem szczęśliwa! I chciałabym podzielić się z tobą swoją radością, przyjaciółko, bo zrozumiałabyś mnie jak nikt inny. Chciałabym też opowiedzieć ci o goryczy długich lat, przeżytych tutaj i na obczyźnie, o smutku i stratach, o wylanych i powstrzymywanych łzach. Nie fantazjowałabym już – ograniczyłabym się do samej prawdy, tak bezlitosnej, jakiej nie objęłaby nawet moja dziecięca fantazja w chwilach jej najbujniejszego śmiałego zapału… Tak, Lubuniu, nie wszyscy ci, którzy przeżyli ciebie i nawet dotrwali do osiemdziesiątki, byli szczęśliwsi od ciebie. Wielu z nich – ach, jak wielu! – dźwigało swoje życie jak karę, nie mogąc oddać go za kogoś innego. I są tacy, którzy żyją z bolesnymi stygmatami, których nie może wyleczyć żadna, nawet najlepsza znachorka. I dziwne, że nawet tacy ludzie czasem bywają szczęśliwi i że dwa niewinne, zaciśnięte w pięści kasztany mogą nagle wywołać taki wir sprzecznych uczuć. Wieloletnie doświadczenie pomaga mi opanowywać histerię w zarodku, tak że obywa się bez publicznego widowiska. Prawda, brakuje mi ciemnych okularów, bo ostry, zimny wiatr i nie w porę jasne słońce razią wzrok. A w takich wypadkach oczy zwykle trochę łzawią. To naturalne. Idziemy do pomnika Bohdana Chmielnickiego i fotografujemy się, fotografujemy, na zmianę, w różnych zestawieniach, aż trzema dostępnymi aparatami. I tu zdarza się drobnostka, ale niezwykle charakterystyczna przygoda. Ktoś położył u stóp wielkiego hetmana okazały bukiet czerwonych goździków. Aż dziwne, że przy obecnych cenach znalazł się ktoś, kogo stać na taki wydatek. Ale gdy my podziwialiśmy piękne kwiaty, skądś pojawiła się jakaś dziewczyna czy młoda kobieta w niebieskim szlafroczku, złośliwie, a nawet z jakąś nienawiścią,
chwyciła bukiet i cisnęła go do blaszanego wiadra na śmieci. Przez chwilę staliśmy oszołomieni i pewnie stalibyśmy tak jeszcze długo, gdyby pierwszy nie ochłonął Dmytro. – Po co pani wyrzuciła kwiaty? – zapytał z wyrzutem. – Przecież są jeszcze całkiem świeże!
Na spokojną i grzeczną uwagę dziewucha (ani nie dziewczyna, ani nie młoda kobieta, lecz właśnie DZIEWUCHA) odburknęła chamską moskiewszczyzną. Z jej brutalnej koszarowej gadaniny zapamiętałem tylko jedno wyrażenie, że „z niej spytają”. I z tym, nie oglądając się, odeszła.
Staliśmy jeszcze minutę, a potem Walentyn wyjął kwiaty z wiadra, ostrożnie je otrzepał, przeskoczył ogrodzenie i położył je na poprzednim miejscu. Teraz myślę, że jednak postąpiliśmy niewłaściwie, stawiając kropkę nad incydentem. Trzeba było się dowiedzieć, kto właściwie miał tę drobiazgową dozorczynię „wypytać”? To znaczy, czy wyrzuciła kwiaty z własnej inicjatywy, czy z czyjegoś polecenia? A jeśli z czyjegoś polecenia, to czym to polecenie było uzasadnione?
Głównym punktem naszego programu są odwiedziny Hagii Sofii. Przecinamy plac i wchodzimy na dziedziniec rezerwatu. Brać się za opisywanie Hagii Sofii w reportażu oznaczałoby być człowiekiem nietaktownym. Ale kilka danych nie zaszkodzi przypomnieć nawet tym ludziom, którzy tam byli i widzieli ten cud na własne oczy. Naprawdę cud. Nazywają go muzeum, nazywają historycznym rezerwatem, nazywają, w przeciwieństwie do Konstantynopolitańskiej, Sofią Kijowską, nazywają Soborem Sofijskim, a najczęściej i najprościej – Hagią Sofią. Hagię Sofię zbudował Jarosław Mądry na początku XI wieku, i ona cudem-dziwem przetrwała wszystkie nieszczęścia, wielokrotne zniszczenia Kijowa, i stoi do dziś, otoczona różnymi późniejszymi dobudówkami. Nie podniosła na nią ręki ochrzczony barbarzyńca Andrzej Bogolubski (choć ją splądrował), nie podniósł jej też nieochrzczony Batu ze swymi hordami połowieckimi, tym bardziej nie ośmielili się niszczyć jej pobożni chrześcijańscy potomkowie Włodzimierza Wielkiego i samego Budowniczego – Jarosława, tłukąc sobie nawzajem żebra włóczniami i mieczami o kijowski tron. A nawet – a to już największy cud! – leninowsko-stalinowscy kaci, zniszczywszy tysiące cerkwi, nie tylko nie odważyli się zniszczyć znanej na cały świat świątyni, ale nawet w 1934 roku ogłosili ją rezerwatem. Na swój sposób, w zakulisowym trybie, praca niszczycielska szła swoim torem i pod świątynią układano ogromne rury ciepłownicze, które oprócz oryginalnych podziemnych korytarzy i schowków stanowiły ogromne niebezpieczeństwo dla całej budowli. Dopiero w 1991 roku, na natarczywe żądania naukowców, te rury przeniesiono poza granice rezerwatu. Zapewne znaczną rolę odegrał tu także fakt, że katedra Hagii Sofii wraz z całym swym kompleksem późniejszych zabudowań została wpisana przez UNESCO – międzynarodową organizację zajmującą się różnymi zabytkami kulturalnymi, a także archeologicznymi. A w 1987 roku Sobór Sofijski został nagrodzony złotym medalem jako najlepiej zachowany zabytek w Europie. Teraz rzekomo ogólnoukraińska świątynia znajduje się pod solidnym rzutem…
Drodzy Galino i Dmytro! Jeszcze nie umarłam i nawet dochodzę do siebie, choć ten przeklęty reumatoidalny artretyzm jeszcze całkiem nie zszedł mi z oczu. Już mogę czytać i pisać po 2 godziny dziennie, tylko z niewielkimi przerwami. Dopisuję „Ніжинський уривок” dla Astafjewa. A do zakończenia brakuje mi dobrej fotografii samej Góry. Jestem winna podziękowanie Olance. Niech poczeka i nie gniewa się na babcię Olę. Całuję. Olha. Zakończenia prawdopodobnie nie będzie. Jak widzicie, utknęło z Faszynałem. Olha
Przygotowała Halina KYRPA, lipiec 2024 r.
Tłumaczenie maszynowe
Chcę przypomnieć, że 13 lipca 1858 roku Taras Szewczenko po raz ostatni trzymał w rękach swój Dziennik, który rozpoczął na zesłaniu 12 czerwca 1857 roku, a zakończył w Petersburgu 20 maja 1858 roku. Po tym czasie, przez ponad pół setki dni, Szewczenko nie czynił w nim notatek, a 12 lipca 1858 roku, w dniu czterdziestych urodzin bliskiego przyjaciela Mychajła Łazarewskiego, poeta podarował mu Dziennik. Następnego dnia Taras Hryhorowycz wpisał do niego jeszcze swój nowy wiersz „Sen” („Na pańszczyźnie pszenicę żęła…”). Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Serce boli, a opowiadać trzeba…” Dlaczego o tym należy przypomnieć? Ogrom i tajemnica Dziennika Szewczenki w znacznej mierze wynikają z tego, że jest on jednocześnie dziełem autobiograficznym i pamiętnikarskim. Nie chodzi tylko o to, że poeta opisywał, czasem dość szczegółowo, swoje życie przez jedenaście miesięcy, samodzielnie tworząc poważną kanwę biograficzną tego okresu. W rzeczywistości Dziennik, rozpoczęty niedługo przed uwolnieniem z zesłania, odzwierciedla tułaczkę poety w warunkach całej katorżniczej dekady i właśnie w nim utrwalono zwycięstwo ducha Szewczenki w pojedynku z Mikołajem I i Moskowszczyzną. Jak żadne inne dzieło, Dziennik szczególnie przekonująco pokazuje, że Szewczenko „musiał wypić z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę” za cały naród ukraiński. Klucz do zrozumienia i przemyślenia Dziennika poety dają słowa Szewczenki, zapisane przez niego na samym początku – 13 czerwca 1857 roku: „Zapiszmy wszystko widziane i słyszane i wszystko, co serce podyktuje”. Jest to zgodne z maksymą poety, sformułowaną jeszcze w Przedmowie do wydania poematu „Hajdamacy” (1841): „Serce boli, a opowiadać trzeba…” Co więcej, opowiadać trzeba nawet wtedy, gdy „serce porwane, zbite…” Dziennik został stworzony przez odważnego i nieujarzmionego Ukraińca, który bez strachu stanął do walki z caratem i w latach katorżniczego zesłania, według jego słów, „nie znieczulił serca, które postrzega piękno”. Dziennik Szewczenki jest prawdziwie uduchowiony i czytając go, słyszymy bicie czystego i obolałego serca Szewczenki; to unikalne dzieło jest werbalnym obrazem jego kardiogramu. Moje wieloletnie badania i komentowanie Dziennika przekonująco dowodzą, że wybitny dokument autobiograficzny szczególnie błyskotliwie ujawnił ukraiński mentalny kordocentryzm, który, jak wiadomo, przenika całą twórczość Szewczenki. U Kobziarza, mówiąc jego słowami, „serce z woli z Bogiem rozmawia…”. W tym tkwi siła i wielkość geniusza, który poświęcił duszę i serce, aby Ukraińcy nie przespali Ukrainy. Pamiętacie w ognistym „Czyhrynie, Czyhrynie…”? Pomodliwszy się, i ja bym zasnął… Tak myśli przeklęte Rwą się duszę zapalić, Serce rozerwać. W latach 2017–2018 w „Słowie Proświty” zrealizowano zakrojony na szeroką skalę projekt „Dziennikowi Szewczenki – 160 lat”, ponad 30 artykułów z którego weszło do pracy monograficznej. Według słów akademika Mykoły Żułynskiego, przekonujące wyniki badań Dziennika Szewczenki zostały najpierw przedstawione właśnie w tygodniku „Słowo Proświty” poprzez wspomniany projekt, a także w książce „Moje duchowe studnie”, „gdzie komentarze do Dziennika stanowią prawdziwą monografię w monografii”. Praca badawcza w szewczenkoznawstwie trwa i uważam za zaszczyt systematyczne przedstawianie jej wyników w Ogólnoukraińskim tygodniku kulturoznawczym „Słowo Proświty”. Przy okazji wspominając tym razem nieśmiertelny Dziennik Szewczenki, poruszę tylko dwa zapisy poety w nim – pierwszy i ostatni…
Pierwszy zapis – 12 czerwca 1857 roku. Przypomnicie sobie, a może właściwie wiecie, o czym był ten zapis? Cytuję, zaczynając od pierwszego zdania: „Pierwsza cudowna przygoda, którą wnoszę do moich zapisków, jest następująca. Przycinając ten pierwszy zeszyt do wspomnianych zapisków, złamałem nożyk do piór. Przygoda, być może, nieznaczna i nie zasługuje na tę uwagę, którą jej poświęcam, wnosząc ją jako coś niezwykłego do tej pstrej księgi. Gdyby ten kazus zdarzył się w stolicy albo nawet w porządnym gubernialnym mieście, to, naturalnie, nie trafiłby do mojej pamiętnej księgi. Ale stało się to w kirgiskim stepie, to znaczy w umocnieniu Nowopietrowskim, gdzie podobna drobnostka dla piśmiennego człowieka, jak, na przykład, ja, drogo kosztuje, a co najważniejsze, że nie zawsze można ją dostać i nawet za niemałe pieniądze”. Stop! Od razu wyjaśnijmy tę „drobnostkę”. W rosyjskojęzycznym tekście Dziennika Taras Hryhorowycz nazywa ją „pieroczinnyj noż”. W „Słowniku języka ukraińskiego” jedno ze znaczeń słowa „pióro” to „zastrugane duże pióro gęsie… które w dawnych czasach używane było do pisania”. Czyli chodzi o „nożyk do piór” – ten słowotwór autor używa kilkakrotnie i w danym kontekście, moim zdaniem, powinien on pozostać w tłumaczeniu jako „nożyk do piór”. Od słów „pióro” (gęsie) i „czynić”, czyli robić cokolwiek, w tym przypadku – „zastrugiwać pióro”. Nie ma żadnej potrzeby tłumaczyć obecnie terminu Szewczenki jako „nóż składany”, a tym bardziej – słowem dialektalnym „cyzoryk” (lub „cezoryk”), jak to robili Serhij Jefremow i Łeonid Biłecki. Oczywiste jest, że tego słowa Szewczenko używał. Oto w liście do Andrija Łyzohuba z 7 marca 1848 roku z Twierdzy Orskiej wdzięcznie wyliczał wszystko, co ten przysłał mu w prezencie: „I Szekspir, i papiery, i farby, i cyzoryk, i ołówki, i pędzle – wszystko w całości”. Jednak w zapisie dziennikowym z 12 czerwca o cyzoryku nie było mowy, więc nie warto samowolnie redagować Szewczenki z jego precyzyjnym słowotworem. Nawiasem mówiąc, tylko w poemacie artysty-filozofa Pawła Mowczana o Tarasie Szewczence spotkałem poruszająco dokładne słowa o niezastruganym piórze: Gdyby znów ogień zdobyć, schwytać znów wysoką chwilę, dopóki na drodze mrok i pióro niezastrugane skrzypi… W każdym razie Taras Hryhorowycz jakoś załatwił sprawę, bo już 13 czerwca z samego rana zanotował: „A pisać ochota straszna. I pióra są zastrugane”. Na początku lat 20. XX wieku literaturoznawca Bohdan Łepkyj pewnie wyjaśniał: „Zastrugane pióra: wtedy nie było gotowych, stalowych piór, trzeba było strugać gęsie pióro, żeby nim pisać”. W rzeczywistości stalowe pióra wtedy już były i Szewczenko z nich korzystał znacznie wcześniej, w tym także na zesłaniu. Powiedzmy, w liście do poety z Orenburga do Twierdzy Orskiej w październiku 1847 roku od braci Wasyla i Fedora Łazarewskich informowano, że przesyłają mu między innymi także „stalowe pióra”… Zatem chodzi jedynie o to, że w momencie rozpoczęcia Dziennika zesłaniec nie miał stalowego pióra i zmuszony był pisać gęsim. A ono dość szybko się zużywało, co w pracy było niewygodne. Teraz koniecznie zwrócę uwagę na to, że w zacytowanym krótkim tekście Szewczenko od razu daje, że tak powiem, do wyboru aż trzy (!) nazwy swojemu nowemu dziełu: „moje zapiski”; „pstra księga”; „pamiętna księga”. Księga dla pamięci, zapewne, przewidywana była przez poetę jako pstra, różnobarwna, jak samo życie. Pod koniec czerwca 1857 roku Szewczenko zanotował, że zbierając się w drogę z zesłania, „zaopatrzył się w czysty zeszyt do dziennika podróży”, a następnego dnia w liście do Mychajła Łazarewskiego również potwierdził, że zszył zeszyt „do dziennika podróży”… Były też inne nazwy: „moja niezmienna kronika”; „moja wierna kronika”; „prozaiczna kronika”; „zeszyt zapisowy”… Jednak najczęściej Szewczenko używał nazwy „żurnal” (z francuskiego – dziennik): „w moim żurnalu”; „zapisując do żurnala”… Oto i w końcowych wierszach pierwszego zapisu z 12 czerwca o cudownej przygodzie czytamy:
T. Szewczenko. Dziennik. Autograf pierwszej strony
„Ale Bóg z nim – i z umocnieniem, i z nożem… wkrótce, da Bóg, wyrwę się ja z tego bezkresnego więzienia. I wtedy podobna przygoda nie będzie miała miejsca w moim żurnalu”. Zatem krótkotrwały „dziennik podróży” przekształcił się w pełnowartościowy Dziennik. Jeśli w pierwszej wzmiance mowa o umocnieniu Nowopietrowskim, w którym Szewczenko przebywał na zesłaniu od 17 października 1850 roku do 2 sierpnia 1857 roku, to już po kilku wierszach spotykamy szczere i dokładne określenie od zesłańca: „bezkresne więzienie”. Były też inne dotkliwe przezwiska: „siedmioletnie więzienie”, „jaskinia niegodziwości”… Zauważę też takie. Czterdzieści dni po rozpoczęciu Dziennika, zapisawszy dwa zeszyty, 22 lipca 1857 roku Szewczenko zanotował: „…Dostanę świeżego atramentu… nowe pióro oraz papier na trzeci zeszyt do swojego żurnala”. Następnego dnia potwierdził, że kapternamus (kierownik składu wojskowego) Franz Kulich zapewnił go „papierem, piórem i atramentem…” Możliwe, że poeta otrzymał wtedy stalowe pióro, przynajmniej zapisy z 22 i 23 lipca istotnie się różnią. Nie ma wątpliwości, że gęsie pióro w stanie na 22 lipca było wyraźnie zużyte. Ale z pewnością rozeznać się w tym mogą tylko specjaliści-grafolodzy. Nawiasem mówiąc, właśnie 22 lipca, czyli następnego dnia po otrzymaniu oficjalnej wiadomości o zwolnieniu z zesłania, Szewczenko zapisał w Dzienniku: „Łazarewskiemu… poślę te dwa zeszyty mojego żurnala, niech czyta z Semenem w oczekiwaniu na mnie, jego szczerego szczęśliwego przyjaciela”. Tego Taras Hryhorowycz wtedy nie zrobił, ale za to podarował Łazarewskiemu po roku już dziewięć ponumerowanych zeszytów, oprawionych w brązowy safian. Powiem tu także o tym, że okres prowadzenia Dziennika stanowi 343 dni, z których 34 dni Szewczenko opuścił, a jeszcze przez 10 dni zapisy zostały zrobione przez jego przyjaciół i znajomych. W ten sposób Szewczenko pozostawił w Dzienniku 299 dni bezcennych własnoręcznych notatek.
Ostatni wpis – 13 lipca 1858 roku. Zatem, powtórzę się, chodzi o nowy wiersz „Sen”, który Szewczenko wpisał do już podarowanego Dziennika. I nie jest to już notatka dziennikowa, raczej poetycki podarunek4. Ale jaki! Nie mam możliwości, a i potrzeby, zagłębiania się w analizę niezwykle popularnego wiersza, zacytuję tylko jego końcową część: A żeby dożnąć do łanowego, Jeszcze kopę dożynać poszła… Ostatnią, może; Bóg pomoże, To i sen twój się spełni. Tak więc, dwóch ostatnich wersów wiersza czytelnik nie znajdzie w oficjalnej publikacji, ponieważ poeta później je usunął. Jak uważają szewczenkoznawcy, świadczy to o negatywnym stosunku Szewczenki do rozpowszechnionych wówczas społecznych iluzji dotyczących sprawiedliwego rozwiązania „kwestii chłopskiej” z imperialnego Olimpu. Nie przeczy temu również doprecyzowanie autorki artykułu o wierszu „Sen” w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” Walerii Smilańskiej: „To, że poeta nie przeniósł ich z Dziennika do kolejnego autografu w „Większej księdze”, może oznaczać zarówno niepewność co do bliskiego urzeczywistnienia reformy chłopskiej, jak i czysto artystyczne wyczucie fałszu szczęśliwego zakończenia, które zatarłoby realny tragizm utworu”. Tak czy inaczej, tylko tutaj, w najwcześniejszym wariancie wiersza, Szewczence przyśniła się nadzieja… (nie na cara, oczywiście, a na Boga) na możliwe przyszłe wyzwolenie młodej matki z dzieckiem, z rodziną: „Bóg pomoże / To i sen twój się spełni”. Właściwie był to wiersz o matce i synu, którzy nie dożyli tego spełnienia… Taras Hryhorowycz niewyobrażalnie cierpiał również z powodu tego, że bliscy mu ludzie byli poddanymi. W „Liście T. Hr. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija””, opublikowanym w lutym 1860 roku, czyli na rok przed śmiercią poety, pozostało gorzkie i bolesne wyznanie: „…Moi rodzeni bracia i siostry… do tej pory są poddanymi. Tak… oni są poddanymi do tej pory!”. I chociaż wiersz „Sen” uważa się za utwór liryki narracyjnej, w jego tragicznej głębi kipi rozpalona dusza Szewczenki i rozrywa się z żalu jego współczujące serce…
P. S. Na wiecznej drodze narodu do zrozumienia i przemyślenia Szewczenki jego Dziennik waży nie mniej niż „Kobziarz”, ale, niestety, znamy i cenimy Dziennik poety znacznie mniej. Obecny czas szczególnie usilnie wymaga przezwyciężenia wreszcie tej dawnej i przykrej tradycji-niestosowności. Najpierw wśród młodzieży. Dla ukształtowania u współczesnego młodego pokolenia nowej matrycy genowej pamięci historycznej trzeba włączyć Dziennik Szewczenki do fundamentów naukowej bazy historyczno-literackiej, która stanowi podwaliny opanowywania dyscyplin humanistycznych we wszystkich placówkach oświatowych.
__________ 1 Melnyczenko W. Moje duchowe studnie. Kijów : Łybid, 2019. S. 90–338. 2 Żułynski M. 370 historii, pełnych odkryć // Deń. 2024. 5 sie. 3 Hułak-Artemowski Semen Stepanowycz (1813–1873) – śpiewak operowy, kompozytor, autor pierwszej ukraińskiej opery „Zaporożec za Dunajem”, przyjaciel Szewczenki. 4 Poezja posiada dedykację dla Marko Wowczok.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na Rudanśkiego w Centralnej Bibliotece Medycznej, na który Wasyl Łukycz, organizator i prowadzący, zaprosił sławnego Anatolija Nestorowycza Pałamarenkę i „Darnyczankę”. Potrafił wytworzyć taką aurę, że ani słuchaczom, ani artystom, mimo późnej pory, nie chciało się rozchodzić do domów. Łukycz był wielkim pracusiem, więc „zbrązowienie” mu nie groziło. Namiętny, porywczy, zawsze szczery – nawet gdy chwalił, to nie rozpływał się w oleju, a dawał do zrozumienia, że ocenia według najwyższych kryteriów, dlatego w poszczególnych nutach można było wyłapać: jestem pod wrażeniem, ale mimo wszystko to nie jest genialne. W swoim charakterze miał coś ironiczno-zjadliwego, jego humor też był taki. Kiedyś zadzwonił do mnie po konkursie, gdzie był członkiem jury, i wypalił: „Czysta halucynacja! Tylko to robią, że wiążą biedną Halę do sosny warkoczami!” – to o małpowaniu przez niemal każdy zespół piosenki z repertuaru Kubańskiego Chóru Kozackiego „Oj ty, Halu, Halu mołoda”. I jeszcze: kiedy go zapytano, jak poprawnie nazywać imię odojcowskie: Łukycz czy Łukowycz – wypalił: „Cybulowycz!”. Stale sypał perłami. Kiedyś po spotkaniu ze znanym afrykańskim czy to pisarzem, czy politykiem powiedział: „U niego słów w imieniu – jak koralików w koralach Ukrainek”. A po triumfie kijowskiego „Dynama” w Europie (był zagorzałym kibicem) wypalił: „Godnym kobietom całuje się rękę, a im ja jestem gotów całować nogi!”. Zawsze był sercem towarzystwa, duszą dość częstych zebrań, które organizował przewodniczący MDF „Ukraińska chata” Mykoła Rudakow. A coroczne imprezy „Na Wasyla do Wasyla” – to był jego swoisty benefis. Co nas łączyło, mimo istotnej różnicy wieku? Być może to, że był rówieśnikiem mojej mamy i wzajemnie się szanowali, a może nieustępliwość w zasadniczych kwestiach. Wasyl Łukycz był dla mnie wzorem twórczej bezkompromisowości, oddania Ukrainie i całkowitego poświęcenia wybranej sprawie życia. Pogłębił we mnie poczucie „aromatu” słowa, zwłaszcza poetyckiego, według niego sprawdzałem swoją pracę w „Darnyczance”, a ponadto dniem i nocą był moim konsultantem w kwestiach językowych i literackich – w tej dziedzinie wiedział wszystko, a nawet trochę więcej… dźwięczność naszej teraźniejszości. Podczas jubileuszowego wieczoru w wykonaniu studentek Kijowskiej Miejskiej Akademii Muzycznej im. R. M. Gliera Anny Sztepury, Adel Szurubury oraz zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy Tamary Kowal po raz pierwszy zabrzmiały trzy pieśni solowe Mykoły Metnera z tekstami Ołeny Pcziłki, zaprezentowano utwór dla młodzieży, który nigdy nie był drukowany – przeróbkę z niemieckiego znanego bestsellera Wilhelma Buscha, pełnego czarnego humoru. Romantyczna melodyjność poezji Ołeny Pcziłki organicznie zlała się z melodią światowej sławy „Serenady” F. Schuberta. A na zakończenie wydarzenia 5-letni chłopiec przy owacjach słuchaczy przeczytał współbrzmiące z teraźniejszością wiersze Łesi Ukrainki i jej mamy Ołeny Pcziłki: Nie, będę przez łzy się śmiać, Wśród nieszczęść śpiewać pieśni, Bez nadziei jednak mieć nadzieję, Żyć chcę! Precz, myśli smutne! Heorhij ŁUKIANCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANDRIJCZUK. Do szczegółów pamiętam detale naszego poznania. Było to ostatniego dnia maja 1992 roku, podczas pierwszej w niepodległej Ukrainie Chóralnej Asamblei. W przeddzień od rana do późnej nocy w Pałacu Narodowym „Ukraina” odbywał się koncert-maraton najlepszych ukraińskich zespołów chóralnych, a tego dnia wszyscy, których „bolała” sztuka chóralna, ściągali do Małej Sali konserwatorium (obecnie – Narodowa Akademia Muzyczna) na okrągły stół. Tuż przed jego rozpoczęciem przy wejściu do konserwatorium rozmawiałem z profesorem, narodowym artystą Ukrainy Mykołą Iwanowyczem Rizolem. Jeszcze z daleka pewnym krokiem i ze szczerym uśmiechem zmierzał do nas wszechobecny Wasyl Juchymowycz. Po emocjonalnym powitaniu Mykoła Iwanowycz przedstawił go jako swojego dawnego przyjaciela, sławnego poetę, a mnie – jako byłego absolwenta swojej klasy, od niedawna kierownika „Darnyczanki”. Na ostatnie słowa w oczach mojego nowego znajomego przebłysnęła iskierka zainteresowania i powiedział, że „Darnyczankę” zna bardzo dobrze, przy czym słowo „Darnyczanka” przeciągnął tak, jakby je zaśpiewał. Dla mnie był to balsam na duszę. Przy okrągłym stole bardzo żarliwie prowadzono rozmowę o wczorajszym koncercie, wyznaczano drogi rozwoju sztuki chóralnej w nowej Ukrainie. Wasyl Łukycz gdzieś w środku dyskusji poprosił o głos i, z właściwą sobie ekspresją, dolał oliwy do ognia: niczym bijąc w dzwony, skonstatował, że brzmiało mało utworów ukraińskich autorów oraz klasycznych opracowań ukraińskich pieśni ludowych, a jeszcze cierpko przeszedł się po kompozytorach-eksperymentatorach, którzy, jego zdaniem, niedopuszczalnie samowolnie posługiwali się źródłami pieśni ludowych. Czuło się, choć nie jest muzykiem, że jest głęboko w przedmiocie dyskusji, doskonale zna się na pieśni ludowej i gorliwie broni poprawnego stosunku do jej pierwowzorów. Dla siebie odnotowałem, że tego człowieka warto się trzymać – od niego można usłyszeć coś żywego i prawdziwego… Właśnie w tym okresie ja, trzeci miesiąc kierownik „Darnyczanki”, nie chcąc nikogo naśladować i dokładać się do powielania szeroko używanych pieśni, byłem całkowicie skupiony na poszukiwaniach własnej stylistyki zespołu, formowałem nowy repertuar i nosiłem się z ideą prologu – kompozycji pieśniowo-tanecznej, która stałaby się wizytówką, twarzą zespołu. Właściwie muzyka, która obejmowała korowody i epizody taneczne, już była. Stworzył ją nasz utalentowany koncertmistrz Dmytro Tkaczenko. Pozostawało rozśpiewać niektóre epizody i dokonać inscenizacji. Zatem na czasie był problem tekstu poetyckiego. Gdzieś podświadomie rozumiałem, że rymopis z „dżentelmeńskim zestawem rymów” z takim zadaniem nie poradzi sobie, pomimo naturalnej płynności i „taneczności” muzyki, jej melodyka była całkowicie asymetryczna: rozległe, przeciągłe motywy dziwnym sposobem przeplatały się z dość ruchliwymi. Znajomość z Wasylem Łukyczem właśnie w tym czasie i jego pełne szacunku podejście do „Darnyczanki” stały się dla mnie znakiem. Dosłownie po kilku dniach nasze drogi znów się zeszły i opowiedziałem mu, czym ostatnio zajmuje się zespół, podzieliłem się planami dotyczącymi kompozycji, w której pragnę uniknąć stereotypu w przedstawianiu lewobrzeża stolicy Ukrainy jako przemysłowego dodatku, a zakończenie widzę z ręcznikami, na których kalina transformuje się w słowo „Darnyczanka”, prawda, póki co nie wiadomo jak. Słuchał moich projektów z niekłamanym zainteresowaniem i, nie zmuszając się do namawiania, sam zaproponował współpracę. Ze szczęścia byłem w siódmym niebie. Jednak, jak stało się jasne później, ani ja, ani on nie przewidywaliśmy, na jaką ciernistą drogę skazujemy się w, wydawałoby się, użytkowej sprawie, gdzie poetyckie słowo można by ukryć nie tylko za muzyką, ale i za tańcem oraz efektami z barwnymi ręcznikami. Praca zaczęła się od razu. Spotykaliśmy się często: przy instrumencie – w konserwatorium, filharmonii, Związku Pisarzy; bez instrumentu – na ulicach, w skwerach, dając powód przechodniom do obserwowania nas jak dziwaków. Wasyl Łukycz, wczuwając się w rytm, melodykę i harmonię, prosił jeszcze i jeszcze grać, podśpiewywać, wystukiwać tak zwaną „rybę”, rozśpiewywać jego poetyckie szkice, kroczyć w różne strony. Kontynuacją „naocznych konfrontacji” stawały się niekończące się rozmowy telefoniczne. My jednakowo gorąco reagowaliśmy na życzenia i uwagi jednego drugiego, każdy bronił swojej pozycji w poszukiwaniach akcentów znaczeniowych i słów kluczowych, z czymś się zgadzaliśmy, z czymś – nie. Jednak u mnie nie pojawiał się nawet cień wątpliwości co do słuszności drogi, którą idziemy, bo w widzeniu kompozycji jako wokalno-choreograficznej całości nie mieliśmy absolutnie żadnych rozbieżności. A jego pragnienie wykonania swojej pracy jak najlepiej po prostu zadziwiało. Kiedy w końcu wyłonił się ostateczny wariant, odetchnęliśmy z ulgą i szczerze się objęliśmy. Wyszła mistrzowska, swoista kolista konstrukcja poetycka z nierymowanymi drugą i trzecią strofą. Czytanie jej jako wiersza było niezwykłe, jednak w połączeniu z muzyką i ruchem tworzyła zdumiewająco organiczną jedność. Lecz, co najważniejsze, w lakoniczny tekst autor włożył głęboką treść, przerzucając most od siwej starożytności do teraźniejszości. Aranżowanie tego materiału było dla mnie niezwykle łatwe, bo głosy chóralne i przekrzykiwania nasuwały się same przez się. Rozpoczyna się „Powitalna „Darnyczanki” korowodem śpiewaczek, które z obu stron sceny, niczym strumyki ze źródlaną wodą, wypływają naprzeciw, zlewając się w jedyny burzliwy potok: Gdzie płynęła Radosyń – Rzeka-córka do Sławutycza-Dniepru, Żony i dziewczęta umiały wielbić Pieśnią góry i lasy. Następnie, z głębi sceny, niczym z daleka wieków, szerokim, od brzegu do brzegu frontem i pewnym miarowym krokiem widzom ukazuje się grupa męska – nieugiętą potęgą, w której moc i zwycięstwo przodków, ciepło i wielkość słońca: Jak Swaróg i Perun Czekali czci i darów – Przodkowie wstrząsali góry głosami Kijowowi wierni i Dnieprowi… Środkowy rozdział – taneczny kozaczek – po młodzieńczemu figlarny, niczym utkany ze słonecznych promieni i przeplatany wokalizami grupy chóralnej. W jednej chwili przeradza się w świąteczny finał, granicznie nasycony i zdynamizowany, gdzie w jednym wirze zlewają się muzyka, taniec, pieśń: Nasza pieśń i taniec Od serc młodych i siwego Dniepru. Rada zacząć święto „Darnyczanka” – Wam nasz podarunek wieniec! A na końcu dziesięć ręczników w rękach dziewcząt, niczym w bajce, z kalinowego bujnego kwiecia zamienia się w słowo „DARNICZANKA”. Od premiery na świątecznym koncercie z okazji 30-lecia zespołu w kwietniu 1993 roku i do dziś kompozycja „Powitalna „Darnyczanki” odnosi sukces u widzów. A współpraca nad nią położyła początek naszych z Wasylem Łukyczem przyjacielskich stosunków. Umiał przyjaźnić się, a ja, jako młodszy, mniej doświadczony, nieustannie odczuwałem jego życzliwość. Ani razu między nami nie było nieporozumień, chociaż nierzadko myśli na te czy inne zjawiska oraz procesy nie pokrywały się. Szczególną miłość Wasyl Łukycz miał do
„Darniczanką” – czuł swoją przynależność do kolektywu, ponieważ wszystko co nowe widział jako jeden z pierwszych i zawsze otwarcie wyrażał swoje zdanie. Za szczerość, prawdziwe słowo, bezpośredniość i młodzieńczy zapał „darniczanie” odpłacali mu wzajemnością. Jego własny głos poetycki był silny i niepowtarzalny. Reagując na różne wydarzenia, nieustannie wzmacniał swoje wystąpienia wierszami. W szybkim wirze wydarzeń poecie nie zawsze starczało czasu, by je „dokołysać”. A jednak nie były to puste „motyle jednodniówki” – czuć było w nich znaczenie, pożywkę zarówno dla duszy, jak i dla rozumu. Rym służył mu jedynie jako środek i nigdy nie stawał się celem samym w sobie, a półtony nigdy nie zagłuszały tonów. Jego poezja jest niczym rysunek pastelowy, gęsta i nasycona. Dlatego wiersze poety Juchymowycza rzadko układały się do szybkiej muzyki – wiele w nich treści, podtekstu, metafory, a to wymaga czasu na odbiór i zrozumienie przez słuchacza. Krąg zainteresowań twórcy wierszy był niezwykle szeroki. Oprócz poezji, literatury, publicystyki, dobrze znał się na sztuce teatralnej, historii, muzyce – i to nie tylko ludowej, ale też akademickiej. Wasyl Juchymowycz na różnorodnych zgromadzeniach, koncertach, wiecach, przed dziećmi, młodzieżą, ludźmi w dojrzałym wieku zawsze zwiastował coś nowego, świeżego, nie mając w zwyczaju powtarzać już powiedzianego, przez co u słuchacza nieustannie powstawało poczucie uczestnictwa w narodzinach żywej myśli. Słowa wylatywały z niego niczym krzemień, nie budząc najmniejszej wątpliwości co do ich prawdziwości. Na pierwszym miejscu zawsze była u niego ukraińskość, a najbardziej bolesne były dwa tematy: Polesie i wojna. Potrafił oczarować serca słuchaczy. Przypominam sobie wieczór literacko-artystyczny pamięci Stepa- Wasyl Juchymowycz – niezwykle wyrazista postać w życiu kulturalno-artystycznym Ukrainy. Dla mnie Juchymowycz to poeta, publicysta, działacz społeczny, autor popularnych piosenek i libretta folk-opery Ihora Szamo „Jatrańskie igrzyska”. Odkąd sięgam pamięcią (przecież starszy o ponad trzydzieści lat), wypełniał swoją twórczością i energią przestrzeń, w którą wchodziło moje pokolenie. Słyszałem jego programy w radiu, słuchałem jego piosenek, na żywo dość często widywałem go w filharmonii, Domu Nauczyciela, innych salach koncertowych, a pod koniec lat 80. – na początku lat 90., kiedy społeczne namiętności przelewały się przez brzeg, nie sposób już było się z nim nie spotykać – bez ruchliwego jak rtęć Juchymowycza nie odbywało się żadne wydarzenie twórcze, społeczne czy polityczne. M. Rudakow, W. Korż, P. Andrijczuk, W. Pajkina, W. Juchymowycz, L. Korż. 1999 r.
Tłumaczenie maszynowe
29 czerwca 1849 roku urodziła się Olha Kosacz – „królowa-matka”, według słów jej córki, Lesi Ukrainki. Z okazji 175. rocznicy urodzin wybitnej pisarki odbyła się seria wydarzeń twórczych, poświęconych Olenie Pczilce. Ku czci jubilatki w Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej w stolicy zaprezentowano program, poświęcony mało znanym i zupełnie nieznanym kartom twórczości pisarki. Mowa była o jej świadomym wyborze służby ideii ukraińskiej, o przekładach z języka rosyjskiego, polskiego i niemieckiego oraz o świadectwach historycznych, które zachowały się w pierwodruku zbioru „Ukraińskim dzieciom”. W programie, przygotowanym przez prowadzącą – laureatkę nagrody im. Oleny Pczilki Irynę Szczukinę, przepełniona sala słuchaczy miała okazję odczuć filozoficzną głębię i dramatyzm wierszy Oleny Pczilki w połączeniu z muzyką, ich niezwykłą spół-
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana OSTAPENKO, p.o. dyrektora generalnego Narodowej Naukowej Biblioteki Medycznej Ukrainy, Switłana BUŁACH, kierownik działu prac naukowo-badawczych. Każde odrodzenie narodowe zaczyna się od odrodzenia elity. Wiaczesław Łypynski
Lejtmotywem ciekawego, nasyconego życia tej wybitnej osobistości jest twórczy zapał. Dewiza życiowa: „służyć narodowi – to służyć Bogu” (Iwan Ohijenko). Obdarzony przez Boga cennymi talentami bycia lekarzem i bycia człowiekiem, jeszcze od czasów studenckich Jarosław Hanitkewycz określił swoją pryncypialną postawę życiową: los każdego prawdziwego człowieka jest nierozerwalnie związany z losem swojego narodu. Niezależność w poglądach, bezkompromisowość, bezgraniczne, obsesyjne oddanie wybranej sprawie zdeterminowały niełatwe wspinanie się na szczyty życia zawodowego i twórczego. Wbrew wszelkim okolicznościom życiowym, niekiedy uprzedzonej opinii publicznej, otwartemu oporowi, Jarosław Hanitkewycz z godnością kroczy swoją drogą, pozostając wiernym swojemu powołaniu – bycia człowiekiem, Ukraińcem w każdych warunkach. Broniąc pryncypialnych stanowisk, zachowuje narodowe zwyczaje, tradycje, pamięć przodków i honor pokoleń. Nawet w warunkach rusyfikacji wykładał i publikował prace w ojczystym języku, co w czasach radzieckich traktowano jako wyzwanie. Wychowanek Lwowskiego Instytutu Medycznego, specjalista najwyższej klasy, doktor medycyny (1968), profesor (1971), Jarosław Hanitkewycz wniósł znaczący wkład w opracowanie problemów medyczno-fizjologicznych – badanie roli żółci w fizjologii i patologii organizmu, metod jej badania. Uznanie całego świata medycznego przyniosły unikalne wyniki kompleksowych badań chorych na kamicę żółciową, przeprowadzone w stworzonym przez niego laboratorium kamicy żółciowej, jedynym tego rodzaju na Ukrainie. Jako jeden z pierwszych wprowadził do nauki medycznej problemy rekreacji i uzdrowiskowego leczenia ludności. Znaczącym kierunkiem jego prac jest ekologia i biotechnologia substancji powierzchniowo czynnych... Zakres aktywnej działalności praktycznej, naukowej, pedagogicznej uczonego, lekarza, humanisty, obywatela jest po prostu zdumiewający. Wielostronny, obdarzony różnorodnymi talentami człowiek, Hanitkewycz we wszystkich sferach swojej działalności: zarówno w rozwiązywaniu czysto zawodowych zadań, jak i na niwie ukrainoznawstwa medycznego, jednakowo skutecznie realizuje swój wrodzony dar uczonego-badacza, eksperymentatora, pełnego pasji publicysty, pedagoga, organizatora. Problematyka dorobku twórczego uczonego jest dość szeroka: nowatorskie inicjatywy, wynalazki medyczne, prace naukowe. Zawsze w polu widzenia uczonego-badacza znajduje się pogłębione studiowanie różnych aspektów powstawania i rozwoju rodzimej medycyny, co stało się ostatecznie głównym powołaniem i sensem życia. Dziś profesor Hanitkewycz jest jednym z czołowych historyków medycyny współczesności, prawdziwym strażnikiem ukraińskiej historii medycznej. Odtworzenie obiektywnego obrazu jej rozwoju, przywrócenie sprawiedliwości historycznej na zasadach naukowości – to cecha wszystkich badań uczonego, które już słusznie uważane są za złoty fundusz historii medycyny narodowej. Historyczne dociekania uczonego stanowią interes nie tylko dla specjalistów – kształtują one pamięć historyczną narodu, jego świadomość narodową. Wszak tylko „dzięki pamięci historycznej człowiek staje się osobowością, naród – narodem, kraj – państwem”. Kierując się tą genialną tezą Mychajła Hruszewskiego, profesor Hanitkewycz rozpatruje swoją działalność badawczą i oświatową jako walkę o państwowość. Miłość do Ukrainy przenika niemal cały dorobek publicystyczny uczonego. Jego niezłomny duch i nieugięty patriotyzm stały się bronią w sprawie odrodzenia prawdziwej historii ukraińskiej medycyny. Opracowania naukowe profesora Hanitkewycza, niezrównanego analityka procesów historycznych i politycznych, odgrywają ogromną rolę w przywracaniu z zapomnienia imion setek ukraińskich medyków, którzy przez długie lata byli wykreśleni z historii medycyny radzieckiej. Prace te stały się pierwszymi prawdziwymi słowami, wypowiedzianymi jeszcze w warunkach cenzury, kiedy dla naszych rodaków diaspora medyczna pozostawała prawdziwą „tabula rasa”. Naznaczone subtelnymi obserwacjami, nowością podejścia do opracowania zabytków historycznych i materiałów archiwalnych, prace profesora Hanitkewycza kierują ku głębokim rozmyślaniom, stymulują myśl współczesnego, wnikliwego czytelnika, który pragnie rozszerzenia i pogłębienia ukraińskich horyzontów, szukając w historii rozwiązania bolesnej kwestii narodowej. Zatem prace, w pierwszej kolejności – ostro polemiczna publicystyka Jarosława Hanitkewycza, stały się bezcennym materiałem faktograficznym dla teoretycznego zrozumienia problemu; jako nowy poziom w poznaniu głębokiej istoty ukraińskiego etnosu, przyczyn i skutków jego długotrwałego rozdarcia oraz przesłanek przywrócenia jego wewnętrznej jedności. Wiele sił i entuzjazmu Jarosław Hanitkewycz włożył w przygotowanie i wydanie światu wspólnej z lekarzem, bibliografem, archiwistą Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki Pawłem Pundijem fundamentalnej pracy – trzytomowego informatora encyklopedycznego „Ukraińscy lekarze”, gdzie wystąpił jako redaktor naczelny, autor artykułów wstępnych i części materiału, współautor 3. księgi. „Księga 1. Sztafeta pokoleń odrodzenia narodowego” (Lwów–Chicago, 1994), „Księga 2. Lekarze diaspory i ich działalność dla rodzinnego kraju” (Lwów–Chicago, 1996), „Księga 3. Ukraińscy lekarze. Uczestnicy walki narodowowyzwoleńczej i ukraińskiego budowania państwa, represjonowani i zrehabilitowani lekarze Ukrainy” (2008) – to bezcenny zbiór informacji o lekarzach różnych pokoleń, rozproszonych przez los po różnych krajach świata. Ze stron unikalnej pracy po raz pierwszy wyłania się cała galeria lekarzy – ofiar reżimów totalitarnych, uczestników odrodzenia narodowego, budowniczych niepodległej Ukrainy. Książki po raz pierwszy naświetlają ruch narodowowyzwoleńczy ukraińskich medyków, demonstrują ich ogromną aktywność społeczno-polityczną (członkostwo w partiach, towarzystwach kulturalno-oświatowych). Dzięki tytanicznym wysiłkom takich orędowników nauki historycznej, jak Pawło Pundij i Jarosław Hanitkewycz, przywrócono sprawiedliwość historyczną, zachowano dla przyszłych pokoleń skazane na zapomnienie imiona i osiągnięcia ukraińskich lekarzy. Kolosalna praca jako świadectwo bogatego potencjału zawodowego i intelektualnego ukraińskich lekarzy, którą akademik Ł. Pyrih nazwał „Pisemnym pomnikiem ukraińskim lekarzom”, otrzymała zdumiewający rezonans czytelniczy. Położyła ona fundament i dała potężny impuls do dalszych badań w tej dziedzinie. Stymulując badanie „białych plam” historii, przyczyniła się do stopniowego wypełniania luk w naszej wiedzy o ukraińskich „rozgałęzieniach za granicą”, o wkładzie ukraińskości w światowy proces cywilizacyjny. Ostatecznie odegrała znaczącą rolę w tworzeniu ogólnoukraińskiej nauki i kultury, w budowaniu relacji Ukrainy z innymi państwami. Jeszcze jeden nieoceniony wkład w skarbiec biografistyki medycznej – fundamentalna praca profesora Hanitkewycza „Ukraińscy lekarze-uczeni pierwszej połowy XIX wieku i ich szkoły naukowe” (Lwów, 2002). Na podstawie niedostępnych do niedawna zasobów specjalnych archiwów zaproponował czytelnikowi 40 szkiców o wybitnych przedstawicielach inteligencji medycznej, po losach których przeszła machina represyjna. W barwnej palecie dorobku twórczego J. Hanitkewycza – „Iliada ukraińskiej medycyny” – pierwsza na Ukrainie monografia z niemal 1000-letniej historii ukraińskiej medycyny „Historia ukraińskiej medycyny w datach i imionach”
(2004), pierwsza na Ukrainie program uniwersyteckiego kursu historii medycyny oraz pierwszy w niepodległej Ukrainie podręcznik „Historia medycyny” (współautorstwo z profesorem O. Holiaczenką, 2004, 2016). A do tego setki artykułów, wystąpień, referatów, komunikatów... Jarosław Hanitkewycz jest aktywnym autorem „Encyklopedii współczesnej Ukrainy”, prelegentem na kongresach Światowej Federacji Ukraińskich Lekarskich Towarzystw (SFULT) i Wszechukraińskiego Lekarskiego Towarzystwa (WULT), międzynarodowych zjazdach. Jest autorem pierwszych doniesień o zapomnianych i represjonowanych lekarzach, ukraińskich narodowych szkołach medycznych, pierwszych ukraińskich organizacjach naukowo-medycznych, narodowej literaturze medycznej. Praca pełna poświęcenia na niwie nauki historycznej to także wielka praca społeczna i organizacyjna. Tak, z inicjatywy profesora Hanitkewycza po raz pierwszy wydano dzieła fundatora ukraińskiej nauki medycznej w Galicji Jewmena Ozarkewycza, przeprowadzono konferencję w jego pamięci, nazwano ulicę we Lwowie. Profesor Hanitkewycz jest inicjatorem, jednym z założycieli we Lwowie odnowionego Naukowego Towarzystwa im. Tarasa Szewczenki, które przez prawie 150 lat zachowuje ciągłość pokoleń w ukraińskiej myśli naukowej, pozostaje symbolem wolności twórczości naukowej. Założyciel (1989) i pierwszy przewodniczący Komisji Lekarskiej NTSz, inicjator wydania i przewodniczący kolegium redakcyjnego „Zbioru Lekarskiego”. Jeden z założycieli Wszechukraińskiego Stowarzyszenia Historyków Medycyny. Członek Międzynarodowego Towarzystwa Historyków Medycyny (Londyn). Honorowy członek Ukraińskiego Towarzystwa Lekarskiego we Lwowie (2005). Organizator i kierownik lwowskiego oddziału Wszechukraińskiego Towarzystwa Iwana Ohijenki (2006). Niespokojna natura profesora Hanitkewycza nie zna granic: jest on jednym z prekursorów odnowienia ukraińskiej leksykografii medycznej jako części kultury narodowej. Wspierając ideę odrodzenia w terminologii medycznej oryginalnych tradycyjno-ludowych pojęć, dba o zachowanie dla historii różnorodności i bogactwa ukraińskiego nazewnictwa medycznego („Słownik rusycyzmów w języku medyków”). Działalność dydaktyczna profesora Hanitkewycza to przykład mądrego, szczodrego, nieformalnego mentorstwa. Utrzymując więzi z rodzinnym Radechowem, założył w szkole, w której kiedyś się uczył, Fundusz Uczniowski, w ramach którego pomaga utalentowanym dzieciom-sierotom oraz osobom z niepełnosprawnościami. Pomimo przeciążenia różnymi obowiązkami, Jarosław Wołodymyrowycz potrafi znaleźć czas na wszystko i dla wszystkich. Niestrudzoną wieloletnią działalność wysoko oceniło Państwo. Jest laureatem Wszechukraińskiej nagrody imienia Iwana Ohijenki za prace nad rozwojem i odrodzeniem ukraińskiej medycyny (2004). Za profesjonalną, aktywną działalność społeczno-obywatelską, za wieloletnią pracę w dziedzinie historii ukraińskiej medycyny został nagrodzony prestiżowymi dyplomami, medalem Mariana Panczyszyna (2009), medalem pamiątkowym NTSz (2013), medalem „Złote runo historii medycyny” (Tbilisi, 2014). Poczta Ukrainy w 2009 roku wydała znaczek „Jubileusz Jarosława Hanitkewycza-80”. Za znaczący osobisty wkład w budowę państwa, rozwój kulturalno-oświatowy państwa ukraińskiego, znaczące osiągnięcia zawodowe, wieloletnią sumienną pracę Dekretem prezydenta Ukrainy nr 24/2021 „O odznaczeniu nagrodami państwowymi Ukrainy z okazji Dnia Jedności Ukrainy” Hanitkewycz Jarosław Wołodymyrowycz został odznaczony orderem „Za zasługi III stopnia”. Prace profesora Hanitkewycza są prezentowane w Narodowej Bibliotece Medycznej USA (Bethesda), Bibliotece Wielkiej Brytanii (Londyn). Jeszcze na początku lat 90. XX wieku, podczas pracy nad pierwszą książką monumentalnego wydania „Ukraińscy lekarze”, nawiązały się przyjazne stosunki między profesorem Hanitkewyczem a Narodową Naukową Biblioteką Medyczną Ukrainy. Szczera miłość do Ukrainy, jej historii, języka – oto fundament, na którym rozwijała się i z każdym rokiem krzepła twórcza współpraca Biblioteki i wybitnego badacza we wspólnej sprawie odtworzenia prawdziwego obrazu rozwoju ukraińskiej medycyny, określenia jej miejsca w historii świata. Przez lata na bazie Biblioteki, przy jej wsparciu informacyjnym i redakcyjnym, ukazuje się „Ukraiński kalendarz medyczny” Jarosława Hanitkewycza. A osobista kolekcja książek, podarowana przez profesora Hanitkewycza Bibliotece, jest prawdziwą ozdobą zbioru „Medyczna ukrainika”, przechowywanego w głównej bibliotece medycznej naszego państwa. Niech Pan Bóg strzeże Was, wielce szanowny Jarosławie Wołodymyrowyczu, oraz Waszą rodzinę, darzy zdrowiem, dobrem, sukcesami w ukochanej pracy, daje siły na nowe dobre uczynki. Szczęśliwej długowieczności na radość wszystkim! Najszczersze gratulacje dla sławnego jubilata – Jarosława Hanitkewycza od zespołu Narodowej Naukowej Biblioteki Medycznej Ukrainy oraz całej społeczności medycznej Ukrainy. Wśród przedstawicieli elity intelektualnej naszego Państwa – jeden z fundatorów współczesnej krajowej nauki i edukacji medycznej, utalentowany naukowiec, wybitny pedagog, aktywny działacz społeczny i, przede wszystkim, żarliwy patriota ziemi Ukraińskiej – Jarosław Wołodymyrowycz Hanitkewycz, którego sławne imię zajmuje dziś zaszczytne miejsce na najwyższych szczeblach ukraińskiej medycyny.
Tłumaczenie maszynowe
W Operze Kijowskiej (Kijowskim Miejskim Akademickim Teatrze Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży) odbył się wielki galakoncert poświęcony zamknięciu 42. sezonu teatralnego. W wykonaniu orkiestry, chóru i solistów teatru zabrzmiały utwory do muzyki Mykoły Łysenki, Mykoły Arkasa, Julija Mejtusa, Kostiantyna Dańkewycza, Anatola Kos-Anatolskiego, Georges’a Bizeta, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Giacomo Pucciniego, Gioacchino Rossiniego, Giuseppe Verdiego i innych kompozytorów. Po tym niezwykłym wydarzeniu rozmawialiśmy z dyrektorem – kierownikiem artystycznym teatru, zasłużonym pracownikiem kultury Ukrainy Petrem Kaczanowem.
– Co udało się osiągnąć zespołowi teatru w minionym sezonie? – Zrealizowaliśmy dwie pełnowartościowe inscenizacje. Zapytacie, dlaczego pełnowartościowe? Są one godnie wystawione w kontekście budżetu na kostiumy, oprawę świetlną. To musical „Pinokio” do muzyki Borysa Sewastjanowa i libretta Dmytra Todoriuka oraz balet Anatola Kos-Anatolskiego „Skrzydło sójki”. Oprócz tego daliśmy ponad sto spektakli poza granicami Ukrainy. Trasa koncertowa we Francji – ponad 30 występów oraz ponad 70 spektakli w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Również własnymi siłami i na własny koszt zorganizowaliśmy trasę i pokazaliśmy we Lwowskiej Operze Narodowej oraz Zakarpackim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym balet „Skrzydło sójki”. A można jeszcze wspomnieć o „Kijowskiej Pektoralnej”. Na tym festiwalu otrzymaliśmy dwie Pektoralne i dwa wyróżnienia za „Pinokia” oraz dwa wyróżnienia za „Skrzydło sójki”. – Jeden z baletmistrzów Opery Narodowej Ukrainy przyznał, że podczas pełnoskalowej wojny pojawił się u nich problem z kadrami. A jak jest z tym u Państwa? – Przyznam, że u nas z kadrami jest kilkakrotnie trudniej niż w teatrach narodowych. Rzeczywiście, wielu artystów wyjechało, mamy głód kadrowy. W wielu zespołach narodowych potrzebni są artyści orkiestry symfonicznej, chóru, wokaliści, w mniejszym stopniu – artyści baletu. Ale u nich pensje są 2-3 razy wyższe niż w naszym teatrze. My wychowujemy, kształcimy młodzież, a potem zabierają ją zespoły, które mają status narodowych. Mogę zrozumieć i w żadnym wypadku nie obwiniam naszych kolegów. Pytanie w tym, że jeśli chcemy mieć konkurencyjne teatry, to musimy dać im równe możliwości startowe. – Proszę opowiedzieć o galakoncercie na zamknięcie sezonu teatralnego. – Reżyserem był Dmytro Todoriuk. Sezony zamyka się przeważnie jasnymi, pięknymi wydarzeniami. Zrobiliśmy to również my. Program sformułowano tak, aby zaprezentować najlepsze hity światowej muzyki operowej. A atrakcją galakoncertu było to, że niektóre numery wykonywano przy akompaniamencie DJ-a. To po to, aby pokazać, że nawet muzyka akademicka czy klasyczna może być przystępna i powszechnie akceptowalna. – Niektórzy ukraińscy artyści żałują, że z repertuarów teatrów zniknęły utwory rosyjskich kompozytorów. Mówią, że nie trzeba mieszać polityki i kultury. – Tego mi nie żal, a żal mi czegoś innego. Nasza polityka bywa nie tak dalekowzroczna jak rosyjska. Dla nich kultura to narzędzie ideologiczne. Tak silnie rozpowszechniają swoje wartości, że zaczynasz się do nich przywiązywać. I uważać, że skoro jest taka muzyka i kompozytorzy, to i kraj jest cywilizowany, kulturalny, rozwinięty. Mówią: wykonujmy utwory rosyjskich kompozytorów, bo muzyka i kultura są oddzielone. To nieprawda, nie mogą być oddzielone. Ponieważ muzyka i kultura to główne narzędzia postrzegania narodu. I jeśli mówimy o postrzeganiu narodu w kontekście światowym, to jest to właśnie polityka. Nie powinniśmy żałować tego, że nie wykonujemy Czajkowskiego. My swoich kompozytorów nie wykonujemy. I nikogo to nie boli. Już wspomnieliśmy o balecie Anatola Kos-Anatolskiego „Skrzydło sójki”. Nie był wystawiany przez 67 lat, a muzyka jest tam piękna. Trzeba szukać, dbać o swoją kulturę. A potem, kiedy już osiągniemy światowe uznanie jako potężny naród z kulturą akademicką, wtedy być może pozwolimy sobie na wykonywanie czegoś z muzyki rosyjskich kompozytorów. A być może nie. Zobaczymy. – Kijowska Opera jest dziś jedynym z teatrów operowych Ukrainy, gdzie utwory do muzyki zachodnich kompozytorów nie są wystawiane w językach oryginału, lecz w ukraińskich przekładach. Zapewne nieprzypadkowo wybrali Państwo tę drogę. – Opera to gatunek muzyczno-dramatyczny. W teatrze dramatycznym na scenie pokazuje się dramat. A czym różni się opera od teatru dramatycznego? Tylko tym, że w teatrze dramatycznym wypowiada się słowa, a w operowym te słowa i sensy się wyśpiewuje. Niektórzy uważają, że przez przekład coś tracimy. Ale kiedy człowiek siedzi na spektaklu, który jest wystawiany w języku włoskim czy francuskim i w ogóle nic nie rozumie, to czyż nie tracimy? Na przykład, kiedy w teatrze La Scala Włosi śpiewają po włosku, to Włosi siedzący na widowni wszystko doskonale rozumieją. A kiedy zapytałem Włocha, czy rozumie to, co śpiewają w ukraińskim teatrze po włosku, odpowiedział, że nie. Opera to symbioza muzyki, słowa i widowiska. Kiedy są wszystkie te składniki, wychodzi prawdziwy spektakl. A jeśli czegoś brakuje, to i spektaklu nie ma. – Ale przecież zrozumieć treść spektaklu w obcym języku mogą pomóc napisy. – Wyobraźcie sobie, że przyszliście do muzeum sztuki. Widzicie tam obraz zasłonięty płótnem, na którym napisano: „Na tym obrazie przedstawiono pejzaż, portret lub martwą naturę. Wykonany jest w takim a takim gatunku”. A samego obrazu nie widzicie. Wątpię, czy przyszlibyście jeszcze raz do takiego muzeum. Na przykład w Niemczech są teatry, gdzie połowa oper wykonywana jest w języku niemieckim. A w Londyńskim Teatrze Narodowym wszystkie opery śpiewa się po angielsku. Czy naprawdę myślicie, że tam ludzie mniej dbają o sztukę niż my? – Jak Pan uważa, dlaczego podczas pełnoskalowej wojny na Ukrainie wzrosło zainteresowanie teatrami? – Nie pretenduję do jakiejś prawdy, ponieważ w rzeczywistości jest to pytanie, które trzeba zbadać, a potem wyciągnąć wnioski, dlaczego tak się dzieje. Moja wersja – człowiek dzisiaj potrzebuje na pewien czas znaleźć się w zupełnie innej atmosferze. Potrzebuje odpocząć od realiów, poczuć, że nie jest sam. Obok niego jest wielu innych ludzi, takich samych widzów jak on. Ludzie mają potrzebę konsumowania produktu artystycznego. Niestety, powodów do optymizmu nie mamy zbyt wiele. A kultura jest jednym z głównych filarów oparcia, na którym bazuje ludzkość i na którym trzyma się cywilizacja. Dlatego widzowie zapewne chodzą do teatrów. – A co może Pan powiedzieć o planach na 43. sezon teatralny? – Planujemy dwie premiery w tym roku i jedną w przyszłym. Będą to dwa spektakle operowe i jeden baletowy. Zaplanowana jest także trasa koncertowa, ale najważniejszy pozostaje widz naszego miasta i naszego kraju. To właśnie dla niego przede wszystkim musimy stworzyć coś nowego. Mam wielką nadzieję, że we wrześniu otworzymy sezon operą Mozarta „Wesele Figara”. W naszym teatrze ten spektakl już jest, ale w wykonaniu koncertowo-scenicznym. Uważam, że w teatrze nie powinno być takiego wykonania, to może być w filharmoniach. Będziemy wystawiać pełnowartościowy spektakl z dobrą scenografią, nowymi kostiumami, nową reżyserią, którą przygotuje Witalij Palczykow.
Rozmawiał Eduard Owczarenko, który przyznaje, że te jego utwory mają Bóg wie ile lat. – Pisałem je dla moich chłopców, kiedy byli jeszcze mali. A teraz to już żołnierze i brodaci wujkowie – mówi Wałerij Stepaniuk. Dodam, że barwnymi ilustracjami Kateryny Szałwarowej do każdego autorskiego wątku można się po prostu zachwycać. A do kilku wierszy z rysunkami dołączono zaproszenie nie tylko do uważnego przyjrzenia się rysunkowi, ale także do ułożenia na jego podstawie opowiadania. Pozostaje pogratulować wydawcy – Przedsiębiorstwu Zbiorowemu „Redakcja czasopisma »Malatko«”, redaktor naczelny – Wołodymyr Kmetyk – bezsprzecznego sukcesu twórczego.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC Książka „Dom bajkowy” w komiksach Kateryny Szałwarowej i prawie dwudziestu ukraińskich autorów, którzy stworzyli swoje utwory dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, jest wspaniałym prezentem dla rodziców i ich dzieci. Bardzo stosownie, niczym hasło, zbiór otwiera cytat niezapomnianego Dmytra Pawłyczki: „Zapytaj siebie, dziecko, kim jesteś, a w sercu odezwie się język ojczysty...”. Następna strona – krótka poetycka przedmowa autorstwa Leonida Połtawy, skierowana do dorosłych, brzmi jak zachęta do angażowania maluchów w czytanie: – A jak mówią dzieci? – Tak, jak nauczyła mama! – Przyjmijże, mamusiu, Słowo podziękowania od dziecka Za naszą ojczystą mowę, Za mowę Ukrainy. Zbiór otwiera poezja Natalii Zabiły, klasyczki ukraińskiej literatury dla dzieci, która stała się częścią tytułu całej książki – „Dom bajkowy wielopiętrowy”. Do wydania kompilatorzy włączyli także utwory takich znanych mistrzów poetyckiego słowa, jak Petro Perebyjnis, Tamara Kołomijec, Marija Pryhara, Dmytro Pawłyczko, Leonid Tałalaj, Iwan Nechoda, Anatolij Kaminczuk i inni. Trafne tytuły intrygują i zapraszają ciekawskich do natychmiastowego czytania: „Wesołe wiersze” Olhy Rewy, „Kogo jak nazywają” Iwana Nikiczenki, „Nowy dom” Arkadija Muzyczuka, „Jak zając snu szukał” Olhy Zuber... A znany dziennikarz i radny Rady Miejskiej w Irpieniu Wałerij Stepaniuk jest przedstawiony w zbiorze nie tylko wierszem „Przygody Czuczupaki”, ale także bajką „Kapcie dla Karkuchy”. Książkę nazywa pouczającą i
Tłumaczenie maszynowe
Przy wsparciu organizacji społecznych dziennikarzy w Instytucie Dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki odbyło się pierwsze wręczenie nagrody „Bractwa polsko-ukraińskiej przyjaźni” bohaterom wojny. Współpraca ukraińsko-polska ma dawne tradycje, w które zaangażowany był Uniwersytet i jego absolwenci. To właśnie w środowisku studentów ówczesnego Uniwersytetu św. Włodzimierza w połowie XIX wieku zrodziło się tak zwane chłopomaństwo – narodowo-kulturalny nurt ukraińskiej inteligencji, którego założyciele, w szczególności Wołodymyr Antonowycz, Tadej Rylski, Pawło Żytecki, Pawło Czubynski i inni, deklarowali i poprzez aktywną działalność (także dziennikarską) wspierali zbliżenie i porozumienie Polaków oraz Ukraińców na ziemiach ukraińskich. Kontynuatorem dzieła chłopomanów był urodzony na Kijowszczyźnie, również student Uniwersytetu św. Włodzimierza, pisarz, dziennikarz, wydawca i działacz społeczny, Pawlin Święcicki. Po klęsce powstania styczniowego zmuszony był wyemigrować z Imperium Rosyjskiego, stając się za granicą rzecznikiem dialogu polsko-ukraińskiego. Święcicki był wydawcą i redaktorem tygodnika „Nowiny”, wydawnictwa pedagogicznego „Szkoła”, ukraińsko-polskiego czasopisma „Seło”, gdzie publikował utwory Tarasa Szewczenki, Marko Wowczok, Jurija Fedkowycza, bronił idei polsko-ukraińskiego zjednoczenia, a jednocześnie odrębności narodu ukraińskiego „na przestrzeni od Morza Bałtyckiego do Czarnego, od Kaukazu poza Karpaty.., który mówi jednym językiem, który ma wspólne zwyczaje i obyczaje, wszędzie wierny swoim tradycjom i pielęgnujący jedną nadzieję”. Ważne miejsce w budowaniu relacji polsko-ukraińskich zajmuje także publicysta i działacz społeczny, założyciel i redaktor naczelny paryskiego czasopisma „Kultura” Jerzy Giedroyc – Polak, który „przekonał innych Polaków o konieczności niepodległości Ukrainy”, ponieważ „uważał ukraińską niepodległość za absolutnie niezbędną dla odrodzenia prawdziwie niepodległej, niekomunistycznej Polski”, był jednym z inicjatorów stworzenia i wydał na własny koszt pod koniec lat 50. XX wieku antologię ukraińskiej prozy i poezji z lat 1917–1933 „Rozstrzelane odrodzenie”. Po ukazaniu się książki, którą opracował Jurij Ławrynenko, Giedroyc przesłał jej egzemplarze do Kijowa do Związku Pisarzy Ukrainy oraz do redakcji ukraińskich czasopism radzieckich, a także próbował dostarczyć antologię do ZSRR innymi sposobami, w tym nielegalnie. „Rozstrzelane odrodzenie” miało znaczący wpływ na kształtowanie światopoglądu ukraińskich „szestdziesiatnykiw”. Później z inicjatywy Giedroycia ujrzała światło dzienne także antologia „Ukraina 1966–1968”, w której zamieszczono utwory ukraińskich dysydentów. Współpraca polsko-ukraińska, także w sferze dziennikarskiej, nabrała nowego znaczenia po odnowieniu niepodległości Ukrainy. Polscy dziennikarze wspierali kolegów podczas Euromajdanu, udzielając pomocy informacyjnej i humanitarnej. Tak samo od początku rosyjskiej inwazji. Profesjonalne organizacje dziennikarskie Polski wspierały schronienie wielu kolegów z Ukrainy, organizują akcje pomocy Ukraińcom. Od niedawna w Polsce rozpoczął pracę także Niezależny Media-Forum, którego założycielami są ukraińscy dziennikarze i którego zadaniem jest opowiadanie światu prawdy o wydarzeniach na Ukrainie. O tym mówiono także podczas wydarzenia, które odbyło się w Instytucie Dziennikarstwa KNU im. Tarasa Szewczenki. Głównym punktem stało się jednak uhonorowanie bohaterów wojny. Pierwsze nagrody „Bractwa polsko-ukraińskiej przyjaźni” zostały wręczone ukraińskiemu żołnierzowi o pseudonimie „Paryż”, który uratował życie polskiemu ochotnikowi, oraz wojskowemu „Legionu Polskiego” Danielowi Rogalskiemu, który od dwóch lat służy jako medyk w Siłach Zbrojnych Ukrainy i ratuje życie żołnierzy. Nagrody wręczyli komendant Legionu Adam Słomka oraz pułkownik SZU, uczestnik działań wojennych Petro Nedzielski. Według informacji służby prasowej Instytutu Dziennikarstwa KNU.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedział: 1. Sołomenczuk Wołodymyr Mychajłowycz — 1000 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe