Strona · s. 6strona oryginału ↗
SURŻYKIZACJA
Слово Просвіти, №29 за 2004 рік
Z ROZMÓW O TYM, CO BOLI
“SIĄŁ PSZENICĘ, A ZEBRAŁ SURŻYK!”
Niewielu już pamięta, że w odniesieniu do języka surżyk to metonimia, przeniesienie nazwy jednego przedmiotu lub zjawiska na inne. Pierwotnie bowiem surżyk oznaczał mieszankę zbóż, takich jak żyto i pszenica, jęczmień i owies itp. (czytamy na przykład u Kostiantyna Hordijenki: “Siął pszenicę, a zebrał surżyk!”) — lub też odnosił się do człowieka różnoetnicznego pochodzenia (“To surżyk, — ilustrował to pojęcie w swoim słowniku B. Hrinczenko, — ojciec był Cyganem, a matka — dziewczyną z naszej wsi”). I dopiero w czasach nowszych, stosunkowo niedawno, słowo to zaczęło kojarzyć się przede wszystkim z mieszanką elementów różnych języków, konkretnie i głównie w warunkach Ukrainy — ukraińskiego i rosyjskiego. “Mówi po rusko-ukraińsku” — takie drwiące lub pobłażliwie neutralne określenie można usłyszeć dla uwypuklenia tego, czym jest językowy surżyk. Wszyscy rozumieją, w tym także niemało użytkowników surżyku, że używanie go nie należy do cnót jednostki. A jednak odpowiedź na pytanie, czy istnieje choćby jakaś granica, po której przekroczeniu surżyk może mieć pewne usprawiedliwienie (choćby pobłażliwe), nie istnieje. Chociaż może nie o usprawiedliwienie warto mówić, a o miarę dozwoloności — przynajmniej pobłażliwej dozwoloności. Czy jest ona możliwa, czy też nie należy jej dopuszczać?
IMPERIALNA SPADZIZNA CZY WSPÓŁCZESNY NABYTEK
Dlaczego właśnie w naszych dniach pojawiły się podstawy do powstania tego niesłychanego neologizmu — surżykizacji? Przecież wydawałoby się, zgodnie z najbardziej elementarną logiką (trzynaście lat Niepodległości!), że zjawisko to już dawno powinno słabnąć, tracić na sile. Ale nie — nie słabnie i nie traci, przeciwnie — gwałtownie postępuje (kalamburowo wychodzi: postępuje zjawisko regresu), zajmuje coraz większe terytoria. Dowód? A przyjrzyjcie się, przysłuchajcie nawet Galicji — już i na jej gruncie wspaniale wyrasta surżyk. Co więcej, właśnie ten — “rusko-ukraiński”… I tutaj znów pojawia się pytanie: jak to możliwe? Przecież to jest to, czego nie powinno być! I jak się stało, że zamiast wzmocnienia naszego języka górę wzięła gwałtowna jego ruina? Akcentuję to ostatnie, gdyż w krajach, które rozwijają się na podstawie narodowej, problem surżyku jest nieznany. Ktokolwiek z niespecjalistów w Finlandii czy Niemczech, Polsce czy Norwegii po prostu nie wie, co to takiego. Wie, co to dialekt, co to żargon czy slang (powiedzmy, wyjątkowo ważnym dla nas jest kształtowanie miejskiego młodzieżowego slangu na ukraińskojęzycznej podstawie), a czym jest surżyk — to trzeba by wyjaśniać, gdyż jeśli nawet pojawiają się gdzieś pewne symptomy tej chimery, w cywilizowanych krajach, nie zwlekając, skutecznie je neutralizują. Jak choćby za pomocą szeroko znanej ustawy we Francji, która przewiduje wysokie kary w sferze oficjalnej za używanie obcojęzycznych słów (obecnie są to głównie anglicyzmy-amerykanizmy), dla których istnieją odpowiedniki w języku francuskim. O, zironizuję, czy w ogóle możliwa jest u nas taka ustawa! Przecież gdyby była i gdyby działała, to budżet naszego skrajnie “surżykizowanego” kraju dosłownie by zatrzeszczał… od nadmiaru zysków. Kary — bo musieliby płacić prawie wszyscy… To znaczy, niezliczone plemię użytkowników surżyku zubożałoby, za to skarbiec nie nadążałby liczyć wpływów pieniężnych. Ale nie martwmy się — takiej ustawy u nas nie będzie. Powiadają: 15 procent deputowanych Rady Najwyższej mówi po ukraińsku, 15 procent — po rosyjsku, a 70 procent — surżykiem. To kto — oni przyjmą ustawę w obronie czystości naszego języka? Żarty żartami co do nadmiaru zysków, a warto odpowiedzieć na pytanie, dlaczego mamy to, czego u NICH nie ma. I przede wszystkim, co trzeba tutaj zaznaczyć, to to, że surżyk — to przybrane w językową formę zjawisko społeczno-historyczne, które charakteryzuje kolonialne, a w naszych warunkach — postkolonialne społeczeństwo, swego rodzaju imperialna spuścizna, która, jak wszyscy się przekonujemy, sama w sobie nie tylko nie znika, ale i — przy wspomnianych warunkach — wzmacnia swoje pozycje.
WARTO PAMIĘTAĆ TAKŻE, ŻE SURŻYK NIE BYŁ U NAS OD ZAWSZE
Powiedzmy, w żaden sposób nie mógł istnieć w dobie naszego starokijowskiego państwa — Książęcej Ukrainy. Już choćby dlatego, że był to samowystarczalny — silny, potężny kraj, którego język nie podlegał językowi innego kraju. Zrozumiałe, że mam na myśli żywy język ludowy, w którego ukraińskości nie wątpili nie tylko tacy autorytety-Ukraińcy jak Mychajło Maksymowycz, ale i tacy rosyjscy uczeni jak historyk W. Kluczewski czy językoznawca O. Szachmatow. W. Kluczewski na przykład twierdził: chcecie wiedzieć, jak brzmiał język w starokijowskim państwie? To pojedźcie do obecnej guberni kijowskiej i tam od pierwszej lepszej wieśniaczki ten język usłyszycie… Ta przekazana przeze mnie pewność W. Kluczewskiego oczywiście nie dotyczy ówczesnego języka książkowego, który rozwijał się w zupełnie odrębny sposób, łącząc w sobie — w różnym stopniu, w zależności od autora i gatunku, staro(cerkiewno)słowiańszczyznę oraz żywioł żywego języka mówionego. Taka to była specyfika, taka etykieta epoki: językiem książkowym pisano i czytano, ale praktycznie nie mówiono, żywym zaś ludowym nie pisano i nie czytano, ale powszechnie nim mówiono. Surżyku zaś, powtarzam, w tamtym czasie nie było. I zrozumiałe dlaczego: wyrasta on tylko w warunkach, gdy kraj, a wraz z nim i jego język, popadają w zależność od innego kraju, innego narodu, innego języka. W tym przypadku język metropolii pełni na terytorium pokolonialnym rolę niszczycielską: deformuje je, niszczy, wypiera, co oznacza — niszczy także samą duszę narodu, z której nagle zaczyna wyrastać ten językowy potworek — surżyk. I tym skuteczniej to się dzieje, im bliższe są sobie języki, w nierównej interakcji których (jeden się broni, drugi — agresywnie atakuje) tworzy się ta językowa symbioza. Zrozumiałe, o co teraz chodzi: o to, że choć pod względem składu języki rosyjski i ukraiński mają pełną lub częściową zbieżność tylko w 62% (ciekawe, że to o jakieś siedem procent mniej niż liczba zbieżności, powiedzmy, między włoskim a hiszpańskim), należą one do jednej, wschodniosłowiańskiej grupy językowej. To znaczy, jest to przypadek, gdy jedna grupa jest kompatybilna z drugą, a jeśli dodać do tego jeszcze powszechnie znane okoliczności długotrwałej i nieustępliwie okrutnej rusyfikacji ukraińskich terenów, to nie ma się co dziwić, że surżyk tak bujnie się u nas zakorzenił. Oto on — utrwalony przez naszych klasyków, na przykład przez tego samego Borysa Hrinczenkę, którego bohater powieści “Wśród ciemnej nocy” Roman Sywasz, po odbyciu służby w wojsku, zjawił się w rodzinnej wsi już z językiem tego typu: “Brat Zinowij! Odbieraj rubla i biegnij do sklepiku! Za całego rubla kupuj cukierków, pierników, orzechów — dla przyjemności dziewczynom”. To — surżyk końca XIX — początku XX wieku. A jaka jest jego transformacja obecnie, już w
Profesor Anatolij POHRYBNYJ: “Surżykizacja kraju, surżykizacja ludności, języka, gramatyki języka… Skąd ten dziwaczny neologizm? Od kiedy? Zrozumiałe, że brzmi w nim pewna ironia, choć nie sposób mieć wątpliwości: to, co zostało przez niego uchwycone, to — tendencja. Dowodem zaś na to, że do obecnej skali problem ten urósł na naszych oczach, jest już to, że sam pamiętam czas, kiedy właśnie to pojęcie — surżyk — w szerokim użyciu było nieobecne i wielu osobom trzeba było wyjaśniać, co ono oznacza”.
powstania, kształtowania się i rozwoju. Zresztą i dzisiaj — z wiadomych przyczyn historycznych — ukraiński nowoczesny naród wciąż nie jest w pełni uformowany. Gdyby był należycie uformowany, to czy dopuściłby na swoje tereny tego podstępnego niszczyciela! Powtarzam: nam, naszemu narodowi, jeszcze przyjdzie wchodzić i wchodzić w siłę, przez co nietrudno przewidzieć: walka z surżykiem będzie u nas i ciężka, i długa. Zniknie on wtedy, kiedy naród dorośnie, kiedy my dorośniemy — tak można powiedzieć. Zaznaczając to, jestem daleki od tego, by przerzucać całą winę na jakość naszego ukraińskiego ludu. Co więcej, wyrażę paradoksalną myśl, że surżyk to nie tylko wskaźnik słabości, ale i odwrotnie — wskaźnik żywotności naszego narodu. Tyleż go bowiem torturowano i gwałcono, tyle razy (ponad 240!) zakazywano jego języka różnymi ukazami, nakazami czy postanowieniami, że wydawałoby się, iż już nie tylko na poziomie leksyki, ale i na poziomie akcentu powinno zwyciężyć nieodwracalne, ostateczne, totalne zruszczenie. Ale gdzie tam! Nic z tego jeszcze carsko-piotrowego “żeby różnic w pisowni i wymowie nie było” — nic z tego nie wychodzi. Zatem surżyk to wstrętny wybryk, którego funkcja jest doprawdy chimeryczna: z jednej strony zaśmieca, niszczy nasz język, ale z drugiej — służy niby tarcza, którą wystawia prawdziwy język ukraiński (przede wszystkim literacki), broniąc się przed ostatecznym zniszczeniem. Taka jest realna skuteczność niewiarygodnych imperialnych wysiłków i roszczeń: zamiast likwidacji języka — surżyk, pokonanie którego przy obecności należytej woli państwa i społeczeństwa, chce się wierzyć, nie jest rzeczą beznadziejną. JĘZYKOWA INFEKCJA PROGRESUJE Nie należy, co prawda, lekceważyć okoliczności komplikacji: w poprzednich stuleciach zdrowy (przynajmniej zdrowszy) organizm narodowy surżyka nie przyjmował, odrzucał (przypomnijmy, z jakimi drwinami przyjmowano w ludzie tych wieśniaków, którzy zaczynali “szto-kać”; ile anegdot namnożyło się z tego powodu!), jednak w naszych czasach nie przyjmować, odrzucać naród, zdaje się, zmęczył się. Stąd — bieda: infekcja językowa, korozja językowa progresuje, istnieje zagrożenie toksyfikacją całego organizmu. Niestety, potwierdza to żywotność jeszcze jednej naszej cechy, o której warto w tej rozmowie wspomnieć — kompleksu małorosyjskości. Na nieszczęście, żyje on w bardzo wielu naszych ludziach; co szczególnie przykre i szczególnie niebezpieczne — właściwie we wszystkich obecnych najwyższych urzędnikach, i można tylko żałować, że nie sprawdziła się prognoza naszego wybitnego poety i myśliciela Jewhena Małaniuka, który uważał, że pierwszą rzeczą, na którą skieruje swoje wysiłki niepodległe państwo ukraińskie, jak tylko uwolni się z moskiewskiego jarzma, będzie walka z kompleksem małorosyjskości. Nie, nie rozwinęła się ta walka, brakuje nawet zrozumienia jej potrzeby, tak jak brakuje rozsądnej elity władzy. Jak twierdzi poeta z miasta Izium w obwodzie charkowskim Iwan Mirosznyczenko: Wstydowi daje początek Zwierzchnik-reformator. Na Ukrainie co nie urzędnik — To rusyfikator. Albo jeszcze jego wersy: “Tam — reklama, tu — JEP. // Sypie surżykiem deputowany”, “Szczery język słowiczy depcze kto chce. // Nie kochać Ukrainy na dziś modnie”. W takiej atmosferze — swobodnie surżykowi! Pasożytuje on na kompleksie właśnie małorosyjskiej (a nie ukraińskiej) niższości, jedną z cech której jest uleganie innemu językowi, innej kulturze, którą błędnie lub z inercji uważają za lepszą, wyższą. Zresztą, można by rzec, instynkt stadny (tak po prostu nazwijmy ten psychologiczny czynnik) też odgrywa tu swoją rolę. “Inni mówią surżykiem, a czego ja mam się wyróżniać?” Albo: “mówię, jak wszyscy”. Iluż mamy ludzi, którzy, zwłaszcza w związku ze zmianą wsi na miasto, ciągnęli i do dziś ciągną w mowie do tego “jak wszyscy”! Ktoś uważa — do języka rosyjskiego. Ale nie — właśnie do surżyka. Do surżyka, ależ i od surżyka — to znaczy, odpychając się już od niego. Mam tu na myśli, że surżykiem słabszej koncentracji posługuje się większość naszego ludu już i na wsi; przybywając zaś do miasta, wielu po prostu opanowuje surżyk silnej i najsilniejszej koncentracji, który błędnie bierze za język rosyjski (O, czy tak już często słyszymy język rosyjski w naszych miastach — od Kijowa po Zaporoże, Charków czy Donieck! Totalny, gęsty-przegęsty surżyk, który politolog Andrij Okara zjadliwie, ale i nie bez podstaw nazwał żłobskim esperanto. Oto wam i “brzeg”, do którego tysiące i tysiące Ukraińców albo już przybiły, albo pragną przybić: od swojego języka się oderwały, przybiły zaś w interpretacji tychże Moskali… do żłobskiego esperanto). To przejście do surżyka “wyższej koncentracji” jednostki, dotknięte kompleksem małorosyjskim, wykonują całkowicie świadomie, nawet się tym chwaląc. Nierzadko takie osoby narowicie wpychają do swojego języka jak najwięcej rosyjskich słów, pragnąc tym zademonstrować, że słowa ukraińskie one już “zapomniały”, że już im po rusku jakoś lżej (szeroko znane powiedzenie, które potwierdza jednak wciąż nieprzezwyciężoną odrazę naszych ludzi do językowych potworków czy renegatów). Z uwagi na masowość porażenia, istnieją wszelkie podstawy twierdzić, że nasze apele do zainfekowanych surżykiem w rodzaju: dlaczego w żaden sposób nie nauczymy się postrzegać brzydkiego właśnie jako brzydkie? dlaczego nie zachowujemy siebie takimi, jakimi kazał nam być Bóg na tej ziemi — ze swoim językiem, kulturą i zwyczajami? Te nasze zaklęcia i przekonywania należytego celu jeszcze długo i długo nie osiągną. Tym bardziej, że musimy szczególnie dbać o pedagogiczność, rozwagę w tej sprawie, wystrzegając się nadmiernego szkalowania i oskarżania nosicieli surżyka, co może obrócić się tylko tym, że chorobę ostatecznie zagnano w głąb. Ciąg dalszy nastąpi. Anatolij POHRIBNYJ
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
