Strona · s. 7strona oryginału ↗
CHRZESTNY OJCIEC JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO To właśnie Mychajło Maksymowycz wprowadził go do klasyfikacji języków słowiańskich
Слово Просвіти, №29 за 2004 рік
Już trzynaście lat z rzędu gromadzi w Kijowie naukowców, doktorantów, aspirantów nie tylko z Ukrainy, ale także z bliskiej i dalekiej zagranicy XIII Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Język i kultura” im. prof. Serhija Buraho. Rozpatrywany jest tutaj szeroki krąg problemów lingwistyki, literaturoznawstwa, filozofii, psychologii, historii, kulturoznawstwa, historii sztuki. Organizatorzy Konferencji — Instytut Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, Instytut Językoznawstwa imienia O. O. Potebni Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Instytut Psychologii imienia H. S. Kostiuka Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy oraz Wydawnictwo Dmytra Buraho — swoje główne zadanie upatrują w wspieraniu rozwoju i doskonaleniu naukowo-przedmiotowego oraz edukacyjno-kulturalnego systemu naszego państwa, jego integracji ze światową przestrzenią naukową, pedagogiczną, kulturowo-informacyjną oraz aktywizacji dialogu kultur Ukrainy i świata. „Okrągły stół”, który odbywał się w ramach tej Konferencji, był poświęcony wybitnemu ukraińskiemu uczonemu-encyklopedystce Mychajłowi Ołeksandrowyczowi Maksymowyczowi, którego 200-lecie urodzin przypada jesienią bieżącego roku.
Marharyta KARPENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, zasłużony pracownik wyższej szkoły Ukrainy: — „Okrągły stół” poświęcony Maksymowyczowi w ramach naszej konferencji odbywa się po raz trzeci. Tym razem ma on szczególne znaczenie, ponieważ bieżący rok naznaczony jest wielkimi jubileuszami: 190. rocznicą urodzin T. H. Szewczenki, 170. rocznicą założenia Uniwersytetu Kijowskiego i 200. rocznicą urodzin jego pierwszego rektora Mychajła Ołeksandrowycza Maksymowycza. W informatorach o wybitnych filozofach Ukrainy i świata, wybitnych wschodniosłowiańskich i słowiańskich językoznawcach, historykach, paleografach, bibliologach itp. obowiązkowo znajduje się artykuł o Maksymowyczu. W informatorze o wybitnych biologach okresu przeddarwinowskiego jest on również obecny. Ponieważ z jego podręczników do biologii uczyła się cała Europa. Jest to wiadome. Po prostu nie zawsze o tym wspominamy. Wystarczy powiedzieć, że wszystkie terminy botaniczne zostały zaproponowane przez Maksymowycza. W ukraińskiej nauce humanistycznej nie ma takiego kierunku, odgałęzienia, które nie zostałoby zapoczątkowane przez Maksymowycza. Dlatego historycy przyznają: to założyciel nauki historycznej na Ukrainie (a ustaliliśmy — nie tylko na Ukrainie); filolodzy mówią: on pierwszy zaczął badać „Słowo o wyprawie Igora”. I dał takie charakterystyki, na przykład rosyjskiej dialektologii, że znany Wołodymyr Dal u podstaw swojego „Słownika żywego języka wielkoruskiego” położył (i pisze o tym) klasyfikację dialektów właśnie Maksymowycza. Nasz pierwszy „okrągły stół” w 2002 roku nazywał się „I Puszkinowi Maksymowycz pieśni ukraińskie pożyczał” (M. Rylski). Puszkin chylił czoła przed Maksymowyczem jako znawcą ukraińskich pieśni i ukraińskiej kultury, uznawał się za jego naśladowcę, a nawet „wielbiciela”, mówił: „To uczony, który wiele nas nauczył”. Puszkin pisał, że wiele wziął od Maksymowycza, na przykład: „A ja obbiraju Waszy piesni” — czyli zbieram owoce z tych pieśni. Wyniesione jako nagłówek wersy z artykułu Drahomanowa „M. A. Maksymowycz, jego literackie, społeczne znaczenie” (Wiestnik Jewropy. — 1874) podkreślają wagę twórczych osiągnięć uczonego-encyklopedysty, jasno określają główny kierunek działalności slawistycznej M. Maksymowycza (1804—1873 r.), jego rolę w historii naukowego slawoznawstwa jako założyciela historyczno-filologicznych studiów wschodniosłowiańskich, fundatora nowego schematu języków słowiańskich i kijowskiej szkoły historyczno-filologicznej. Właśnie dążenie do pokazania światu żywego, samodzielnego języka ukraińskiego w jego najlepszych ludowo-poetyckich wzorcach, udowodnienie, że folklorystyczne ludowe teksty ukraińskie są najbardziej obiektywnym, niedoścignionym pod względem swoich możliwości źródłem do badania języka, kultury, historii narodu ukraińskiego, natchnęło M. Maksymowycza, wówczas młodego uczonego-przyrodnika, do przygotowania (równolegle z szeregiem prac naukowych z botaniki, zoologii itp.) pierwszego zbioru ukraińskich pieśni (Małorosyjskije piesni, izdannyje Maksymowyczem. — M., 1827 r. Ks. I—IV). Działalność naukowa Maksymowycza w okresie przedkijowskim, jeszcze na terenie Uniwersytetu Moskiewskiego, gdzie był profesorem, skupiona była głównie na problemach przyrodoznawstwa, do którego ciążył, oraz studiach językoznawczych w dziedzinie terminotwórstwa i terminografii. Jednocześnie „Małorosyjskije piesni” utwierdzają nowy, humanistyczny kierunek twórczych poszukiwań. Dzięki rozbudowanej przedmowie, słownikowi, komentarzom i przypisom do tekstów ludowo-poetyckich, określają nie tylko folklorystyczne, ale i ważne charakterystyki językoznawcze, historyczne. Główna z nich: na tak zwane narzecze małoruskie należy patrzeć jak na osobny język, odmienny od wielkoruskiego, a tym bardziej od polskiego (teza z 1827 roku). Na terenie Uniwersytetu Kijowskiego idee uczonego sprzyjały stworzeniu całościowego, wieloaspektowego kompleksu naukowego. Był on pierwszym profesorem-literaturoznawcą. Pracował na Uniwersytecie Kijowskim do 1845 roku. W wieku 41 lat zachorował i dlatego porzucił pracę. I do końca swojego życia już nigdzie oficjalnie nie pracował, nie miał pełnej emerytury. Ale wiele lat po tym, jak zakończył zarówno publikacje, jak i pracę na Uniwersytecie Kijowskim, M. Maksymowycz, jako „były profesor Uniwersytetu Kijowskiego” (to unikalne sformułowanie), został w 1871 roku jednogłośnie wybrany członkiem korespondentem Cesarskiej Akademii Nauk — kierownikiem wydziału języka rosyjskiego i literatury, a jednocześnie — doktorem filologii słowiańsko-ruskiej. Tak go uhonorowano w związku z 50-leciem działalności naukowej. M. Maksymowycz, w przeciwieństwie do klasyfikacji ojca filologii słowiańskiej Dobrowskiego, określił nową, inną klasyfikację języków słowiańskich — podział na wschodnio-, zachodnio- i południowosłowiańskie. Ta koncepcja istnieje do dziś. W klasyfikacji Dobrowskiego języki wschodniosłowiańskie — białoruski, ukraiński — są nieobecne, rosyjski znajdował się w systemie zadunajskich. Największą zasługą Maksymowycza w ukrainoznawstwie jest to, że wprowadził język ukraiński do klasyfikacji słowiańskiej, wyznaczył tam jego pełnoprawne miejsce, które zajmuje do dziś. Właśnie z tej pozycji stało się jasne, że język ukraiński powinien być badany osobno, specjalnie, w porównaniu z innymi językami słowiańskimi. Maksymowycz podkreślał, że nawet czeski i słowacki są bardziej do siebie podobne niż rosyjski, ukraiński i białoruski. Co więcej, przy wyliczaniu języków wschodniosłowiańskich Maksymowycz (a za nim Potebnia i wielu innych postępowych badaczy) stawiał taką kolejność: ukraiński, rosyjski, białoruski. Ponieważ ukraiński — to język ludzi, którzy żyli w Rusi Kijowskiej i pozostali na swoim terytorium. W latach 50.—60. XIX w. M. Pogodin i O. Ławrowski zaprzeczali autochtoniczności Ukraińców na ziemiach Rusi Kijowskiej i starodawności języka ukraińskiego. Dzięki celowemu połączeniu przez M. Maksymowycza argumentów historycznych i językowych, teoria pogodinowska otrzymała zdecydowaną i przekonującą odprawę, podobnie jak próba jej odnowienia (lata 70.—80. XIX w.) w postaci koncepcji Pogodina-Sobolewskiego, przeciwko której, opierając się na ideach ukrainoznawczych M. Maksymowycza, wystąpili I. Jagić, A. Krymski, O. Kotlarewski. Rozbili ją do końca i udowodnili, że terytorium Rusi Kijowskiej — to odwieczne, wyjściowe terytorium życia wschodnich Słowian, w szczególności Ukraińców; że Ukraińcy są autochtoniczni na swojej ziemi, język ukraiński jest samodzielny itd.
Switłana CHRAMOWA, kandydat nauk filologicznych, docent Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia T. Szewczenki: — Uważne studiowanie prac Maksymowicza prowadzi do wniosku, że cała jego działalność była podporządkowana właśnie ustanowieniu pierwotności ukraińskiej kultury. Kiedy Maksymowicza przysłano z Moskwy na Ukrainę, najwyraźniej w podtekście było nie tylko to, że będzie stawiał opór polonizacji tego kraju — o tym pisał jeszcze znakomity badacz S. Ponomariow. Sądzę, że przedstawiciele carskiej administracji nie mogli nawet podejrzewać, że młodzieniec-przyrodnik stanie się człowiekiem, który położy fundamenty pod badania ukraińskiej kultury w jej najróżniejszych aspektach. W jednej z prac Maksymowicza — notatkach o pochodzeniu i znaczeniu kozaczyzny — wymienia on kilka synonimów: południoworuska, ruska ziemia — na jednych stronach z miękkim znakiem, na innych — bez, — i trzecie słowo — Ukraina. Czyli dla Maksymowicza jest już jednoznaczne: Ukraina, południoworuska ziemia, ruska ziemia — to synonimy. I to, że zaczął od badania ukraińskiego folkloru, zmusza do przypomnienia: na początku było słowo. I on studiował słowo narodu, a potem stopniowo, w sposób naturalny przeszedł do historii, archeologii, politologii, etnografii, badania ukraińskiej państwowości. Prace Maksymowicza sprzyjały kulturowej samoświadomości ukraińskiej inteligencji. Maksymowicz rozumiał, że Ukraina jako całość rzadko znajdowała się w stanie optymalnego czy choćby normalnego rozwoju narodowo-kulturowego. Co więcej, widział, że przez wieki trwała walka o narodowo-kulturowe przetrwanie narodu ukraińskiego. Stąd jego wytrwałość w rozwiązywaniu problemów folkloru, historii, języka, literatury, sztuki, etnografii jako problemów samostanowienia narodowego. Kultura Rusi Kijowskiej jest dla niego bez wątpienia etapem kształtowania się i rozwoju narodu ukraińskiego. Ukraińską państwowość, która powstała w okresie wojny wyzwoleńczej, Maksymowicz również stara się rozpatrywać historycznie. Opisuje strukturę zarządu pułkowego, uprawnienia funkcjonalno-administracyjne urzędników itp. I tym przypomina: Ukraina była kiedyś wystarczająco samodzielną jednostką polityczną. Zinaida KIRYLUK, doktor nauk filologicznych, profesor: — Osobista znajomość Maksymowicza i Szewczenki miała miejsce w 1843 roku w Kijowie, kiedy spełniła się dawno wymarzona podróż poety na Ukrainę. Wydane w 1827 i 1834 roku pieśni M. Maksymowicza były już znane Szewczence. Cenił i dobrze znał zbiory pieśni ludowych, studiował je, jednocześnie wzbogacając ludowy repertuar własnymi utworami. Stało się to ważnym bodźcem rozwoju relacji poety i uczonego-folklorysty. Okrutny los na długo rozdzielił drogi T. Szewczenki i M. Maksymowicza. Spotkali się po zesłaniu w Moskwie. M. Maksymowicz wydał obiad na cześć poety i jego uwolnienia. Poeta gościł w majątku Maksymowicza. Ich korespondencja świadczy o dość bliskich, ciepłych relacjach. Zarówno Szewczenko, jak i Maksymowicz wiele uwagi poświęcali wydarzeniom Koliszczyzny. Oboje doznali cenzuralnych represji z tego samego powodu. Szewczenko przy wydaniu „Hajdamaków”, a Maksymowicz — w związku ze „Skazaniem o Kolijewszczinie”. Historyczne poematy, pieśni inspirowały Szewczenkę. W wczesnym, niedokończonym dramacie „Nazar Stodola” T. Szewczenko planował opowiedzieć o Sawie Czałym. Jednym z pierwszych odniesień, w których dotyka historii, był poemat „Tarasowa noc”, 1838 rok: „Było kiedyś. Panowali, lecz więcej nie będziemy. Tej sławy kozackiej na wieki nie zapomnimy”. Możliwe, że te słowa są przeróbką pieśni „Oj spał puchacz na mogile” ze zbioru M. Maksymowicza z 1827 roku. „W niedzielę świętą” poszczególnymi motywami współbrzmi z wydrukowanymi w 1834 r. dumami o śmierci Chmielnickiego i powstaniu Nalewajki. Jest bardzo wiele takich momentów, które odczuwa się w jego utworze jako poszczególne fragmenty. Uczestnicy „okrągłego stołu” — dr nauk filol., prof. Ałła Bahmut, Natalija Łysiuk, Hałyna Krawczuk oraz inni badacze również zaproponowali ciekawe opracowania na temat spuścizny naukowej Mychajła Maksymowicza. Ogółem wygłoszono 12 komunikatów, będzie można je przeczytać w następnym wydaniu zbioru naukowego „Język i kultura”, który corocznie wydawany jest na podstawie materiałów konferencji o tej samej nazwie. Zapisała Hałyna ŻURAKOWSKA. W naszych czasach plac przed czerwonym gmachem Uniwersytetu stał się świadkiem wielu wydarzeń politycznych i społeczno-obywatelskich.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
