Strona · s. 12strona oryginału ↗
BITWA POD KONOTOPEM: SKĄD NOGI I DOKĄD?..
Слово Просвіти, №29 за 2004 рік
NASZE ZWYCIĘSTWA
Przyczyn wojny między Carstwem Moskiewskim a hetmańską Ukrainą należy szukać przede wszystkim w próbach cara Aleksego i jego otoczenia wykorzystania mglistych negocjacji wojskowo-sojuszniczych z B. Chmielnickim w Perejasławiu do promowania czynnika moskiewskiego w głąb Europy. Moskwa coraz aktywniej ingeruje w życie wewnętrzno-administracyjne Wojska Zaporoskiego: wzmacnia swoją obecność wojskową w Kijowie i innych miastach, podsyca ruchy i wystąpienia kozaków przeciwko władzy hetmańskiej I. Wyhowskiego… Co więcej, rozejm wileński z 1656 roku między Moskowią a Rzecząpospolitą, zawarty bez udziału strony ukraińskiej, już Bogdanowi Chmielnickiemu udowodnił niepewność cara jako sojusznika. I jeśli wtedy właśnie pisarz generalny Iwan Wyhowski namówił wielkiego hetmana i wodza, by nie zrywać stosunków z carem, to już po śmierci Chmielnickiego wybrany na hetmana Wyhowski coraz wyraźniej widzi w Moskowii ogromne zagrożenie dla Hetmanatu. Zaostrzył się konflikt między kozakami a carskimi strzelcami na Białorusi, moskiewskie załogi na Ukrainie grabiły i zabijały chłopów, żądając „podatków” (bojar Wasyl Szeremietiew otwarcie zezwolił na grabież dóbr chłopskich, a nawet kozackich). Car żądał od Wyhowskiego zaprzestania wszelkich kontaktów ze Szwecją i innymi państwami, a także wydalenia Jurija Niemirycza (który prowadził negocjacje z elitami Rzeczypospolitej) z Hetmanatu, przygotowania reformy podatkowej itp. W końcu moskiewscy wojewodowie poparli radykalną opozycję kozackich dołów i zaporożców na czele z Martynem Puszkarzem i Jakowem Barabaszem, którzy rozpoczęli otwartą wojnę domową przeciwko władzy hetmańskiej. Stałe stają się misje „opozycjonistów” do Moskwy, a car „łaskawie” uznaje za hetmanów praktycznie wszystkich — nawet Bezpałego i Iskrę… Oczywiście Wyhowski szuka bardziej niezawodnego sojusznika i zatrzymuje się na dawnym wrogu — Rzeczypospolitej. Tak, we wrześniu 1658 roku podpisano ugodę hadziacką, przewidującą utworzenie konfederacji Wielkiego Księstwa Ruskiego (czyli Ukrainy), Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej na równych dla narodów prawach. Do sojuszników Wyhowskiego dołącza Chanat Krymski. „Opozycja” wraz z carskimi załogami rozpoczyna prawdziwe powstanie, zajmując miasta i wsie. W końcu Wyhowski z sojusznikami rozbija poszczególne oddziały powstańcze i carskie, Iskra i Barabasz, w ślad za Puszkarzem, zostają straceni. Właśnie w tym czasie ocalałe oddziały moskiewskie brutalnie mszczą się na „cywilnej” ludności Hetmanatu, paląc nawet prawosławne świątynie, zabijając kobiety i dzieci. Na koniec najlepsza kawaleria i pułki strzeleckie Moskowii
SZTUKI WALKI
Mówią, że w dawnych czasach zaporożec mógł spokojnie wyjść sam przeciwko dziesiątce Tatarów. Dzisiejsi uczestnicy Ogólnoukraińskich Mistrzostw w narodowym rękopaszu „Spas”, którzy zjechali do stolicy z Dniepru, Zaporoża, Hulajpola, Wilnianska i Aleksandrii, w życiu tak nie eksperymentowali. Ale potrafią o siebie zadbać, i to nie tylko na macie sportowej. „Sztuka walki „Spas” w nowoczesnym wydaniu zaczęła odradzać się od 1992 roku — opowiada wiceprezes Federacji „Spas” Ołeksandr Kornijenko. — To poważna tradycja zwyczajowa, gdzie łączą się elementy czysto sztuki walki z hartowaniem ducha, zagłębianiem się w naszą narodową kulturę rycerską. Historycznie „Spas” to krótkotrwała walka na zniszczenie, tutaj stosuje się nad- na czele z książętami Romodanowskim, Trubeckim, Pożarskim, Lwowem i Kurakinem wkroczyły na Ukrainę. Zdobywszy kilka miast, pod koniec kwietnia 1659 roku obległy 4,5 tysiąca kozaków z pułkownikiem H. Hulanyckim w Konotopie. Ponad dwa miesiące kozacy z powodzeniem utrzymywali obronę, odpierając ciągłe szturmy, niszcząc podkopy z minami. Nie pomogła ani niezwykle potężna artyleria wojsk moskiewskich, ani niszczycielskie rajdy i rozprawy strzelców nad rodzinami kozaków w okolicach, w Borznie, na przedmieściach Nieżyna. W czasie oblężenia Konotopu Wyhowski z kolei zebrał wojsko (według różnych źródeł od 16 do 60 tysięcy), dołączając niewielkie oddziały Polaków, Serbów, Niemców i Mołdawian. Pod koniec czerwca zbliżył się do Szapowałiwki, rozbijając jeden z patroli wojsk moskiewskich. Podchodząc do Konotopu, kozacy oczekiwali krymskich ordyńców. 4 lipca wreszcie, z dość dużymi siłami, przybył sam chan Mehmed Girej IV i po wzajemnych honorach przysiągł wierność w walce,
uzgodniono taktykę walki i sojusznicy zaczęli zajmować pozycje bojowe. Ponieważ atakowanie „na czoło” umocnionych obozów moskiewskich było bezsensem, kozacy wykorzystali klasyczną prowokację. Areną działań wojennych stały się obie strony przeprawy sosnowskiej (gdzieś około 2 mile od Konotopu), przy czym większa część wojsk sojuszniczych skoncentrowała się za przeprawą przez rzekę Sosnówkę. Sam Wyhowski z niewielkim oddziałem uderzył prosto na obóz moskiewski. Kiedy szok u moskiewskich żołnierzy minął, zobaczyli, jak kozacy w pośpiechu się wycofują. Książę Pożarski rzuca całą ciężką elitarną kawalerię oraz oddziały strzelców w pościg za przeciwnikiem. Wreszcie, śladem za kozakami przeprawiają się przez rzekę i… trafiają w pułapkę. Z obu stron biją Tatarzy, z przodu — Wyhowski. Odwrotu nie ma — kozacy zniszczyli przeprawę. Moskiewską konnicę i strzelców spychają do rzeki, która zatamowana przez kozaków, wystąpiła z brzegów… 40 tysięcy moskwicinów ginie, 15 tysięcy trafia do niewoli (wśród nich dziesiątki znamienitych wojewodów, w szczególności książęta Pożarski, Lwow, Buturlin…). Kiedy pojmanego strzelca odesłano z głową Pożarskiego (odrąbaną za obrazę chana) do obozu moskiewskiego, który pozostawał pod Konotopem, — po pewnym czasie wojsko carskie zaczyna pospiesznie się wycofywać. Jeszcze przed przybyciem głównych sił sojuszniczych wrogie wojsko znienacka atakuje z Konotopu Hryhorij Hulanycki, zdobywając część artylerii i taborów. 9 lipca obóz moskiewski atakuje Wyhowski z głównymi siłami. Pod ciężkim ostrzałem artyleryjskim hetman dwukrotnie omal nie ginie (najpierw rozerwało konia, potem — odzież przy pasie), ale wroga odganiają do Putywla. W ciągu następnych dni na obóz moskiewski, który wycofuje się bardzo zorganizowanie, nie ustają ataki, ale całkowicie zniszczyć wrogiego wojska jednak się nie udało. „Przerąbawszy” przejście przez ordyński obóz, wycofuje się ono z wielkimi stratami. Tatarzy, przechodząc wyprawą w głąb Moskowii, powracają na Krym. Tymczasem pełną kapitulację Moskwy przed Hetmanatem zatrzymało… powstanie Jakima Somki, Wasyla Zołotarenki, Tymosza Cyciury, Iwana Bohuna, Iwana Sirki i innych. Wyhowski, aby zakończyć wojnę domową, oddał buławę hetmańską „opozycji”, a ta wraz z wojskami moskiewskimi zaczęła wyniszczać krewnych i zwolenników hetmana. Z czasem moskwicini z wojskiem Tymosza Cyciury idą wyprawą na Prawobrzeże i Rzeczpospolitą. I chociaż Szeremietiew poniósł klęskę pod Lubarem (od całkowitego rozgromienia uratowała go tylko pomoc Jurija Chmielnickiego), Prawobrzeże i Lewobrzeże Ukrainy na długo znalazły się po różnych stronach nieustającej wojny i ruiny. * * * 10—11 lipca 2004 roku w Konotopie i Szapowałówce z okazji rocznicy zwycięskiej bitwy kozaków odbył się festiwal kulturalno-artystyczny „Kozacki rodowód”, przeprowadzono konferencję naukową, zorganizowano wystawy artystyczne i naukowo-historyczne. W programie kulturalno-artystycznym wzięło udział około 50 lokalnych zespołów amatorskich oraz profesjonalni artyści, w szczególności Taras Petrynenko, zespół „Kobza” i inni. Wśród współorganizatorów i uczestników wydarzenia — Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki. Ołeksandr SOŁONEC, Mychajło SOPIWNYK OCZEWIEDIEC I LITOPISIEC 8—11 lipca tego roku obchodzone jest 345-lecie zwycięskiej dla kozaków i hetmana Iwana Wyhowskiego bitwy pod Konotopem przeciwko ponad 100-tysięcznemu (niektóre źródła mówią o 180 tysiącach) wojsku moskiewskiemu, które wtargnęło na Lewobrzeżną Ukrainę jeszcze od końca 1658 roku, paląc miasta i wsie, masowo niszcząc „izmienników”, w tym kobiety i dzieci.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
