Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

BERYSŁAW: CZTERY SZCZEBLE HISTORII

Слово Просвіти, №29 за 2004 рік

SZCZEBEL PIERWSZY — NAJDAWNIEJSZY Miejscowości obwodu chersońskiego, mikołajowskiego, odeskiego mają swoją niepowtarzalną, swoistą przeszłość, ściśle związaną z legendami, dotąd nieodkrytymi tajemnicami i zasługują na głębsze poznanie. Jednym z takich miejsc jest Berysław, rozłożony na prawym brzegu siwowłosego Dniepru. Archeolodzy świadczą, że pierwotni ludzie osiedlili się tutaj jeszcze w czasach niepamiętnych: warunki naturalne w tamtej epoce były niemal idealne. 24-kilogramowy skarb wyrobów z brązu, składający się z 7 siekier i 42 sztabek, znaleziony tutaj, przyciągnął niegdyś niemałą uwagę naukowców. Kultura czerniachowska pozostawiła spadkobiercom 6 wielkich kamiennych budynków, cmentarzysko, a w nim — 4 pochówki. Francuz Peyssonnel uważał tutejsze osiedle za kolonię starogreckiej Olbii. Miejscowy krajoznawca Orest Dydyk wysunął wersję, że na miejscu współczesnego Berysławia w III—VI w. znajdowała się stolica Gotów, Danparstadt. Dniepr później stał się granicą między Chanatem Krymskim a Wielkim Księstwem Litewskim. I założył tutaj Witold komorę celną, nazwaną jego imieniem. Od tamtych wieków aż do budowy tamy kachowskiej działała tutaj słynna przeprawa tawańska, nazwana od nazwy wyspy Tawań (z tureckiego — “podeszwa”, “płaskie miejsce”) — wielkiej piaszczystej wyspy, którą nieustanny nurt dnieprzański rozmywał wiekami, a ta jednak przetrwała aż do zatopienia wodami sztucznego zbiornika. Jakiekolwiek perypetie przeżywali ludzie, wozili na Krym i z Krymu swój nieskomplikowany, jak na nasze dni, skarb przez przeprawę. Zatem ten, kto nią władał, miał niemały zysk. Dla jej ochrony zbudowali krymscy Tatarzy z pomocą współwyznawców-Turków w dolnym biegu Dniepru cały szereg twierdz — Tiahyn, Burhun, Islam-Kermen, Mustrit-Kermen, Mubarek-Kermen, a na miejscu Berysławia — Kazy-Kermen. Pierwsza wzmianka o Siczy związana jest z tymi stronami — w 1492 roku kozacy pod Tiahynią (współczesna wieś Tiahynka w rejonie berysławskim) pogromili turecki statek, co wywołało całą korespondencję chana i księcia litewskiego. Mury naddnieprzańskich twierdz szturmowali Owramycha, stara matka, A trzech synów miała, Hej, w drogę daleką Na noc nie puszczała. Tylko puściła syna Danyła W Tawań-gród połazić. Nienawidzili Siczy naddnieprzańskie umocnienia, więc wzywali znieść Kazy-Kermen z “szatańskiego fundamentu” i “do końca bezbożne agariańskie pogańskie siedliska zburzyć”. Aby przeszkodzić kozakom w wychodzeniu do Morza Czarnego, przeciągnęli “agarianie” między Kazy-Kermenem a Islam-Kermenem (gdzie współczesna Nowa Kachowka) przez Tawań żelazne łańcuchy, pośrodku których były “wrota”, otwierające się w razie potrzeby dla przejścia swoich statków. Oto jak opisuje całe to wydarzenie znany w swoim czasie ukraiński pisarz Danyło Mordoweć: “Przy twierdzy z jednego brzegu na drugi przerzucone były łańcuchy, które przegradzały rzekę, a jeśli nawet nie mogły całkowicie jej przegrodzić, bo od własnego ciężaru zanurzały się w wodę dość głęboko, to dzięki różnym pływakom, przymocowanym do nich, i dźwięcznym metalowym brzękadłom, ostrzegały straż twierdzy, zwłaszcza w ciemną noc, że wróg skrada się przez łańcuchy. Wtedy armaty, wycelowane właśnie w to miejsce, oddawały kilka strzałów i wróg musiał niechybnie zginąć pod kulami lub pójść na dno ze wszystkimi swoimi czajkami raki łowić”. I trwało to przeciwstawienie aż do sierpnia 1695 r., kiedy wspólny oddział hetmana Mazepy i wojewody Szeremietiewa po 5-dniowym oblężeniu ostatecznie pokonał Kazy-Kermen, a potem i mniejsze twierdze. W ręce zwycięzców wpadli sam bej Amir, 10 tureckich agów, 2 sztandary, trzy dziesiątki miedzianych armat, trzy klucze miejskie i inne bogate łupy. A z miedzianych armat, które górowały na murach Kazy-Kermenu, pułkownik połtawski Hercyk odlał 120-pudowy dzwon, który do dziś zdobi Połtawskie Muzeum Krajoznawcze. Sam Kazy-Kermen, nie będąc w stanie utrzymać twierdzy przy sobie, nakazał wysadzić i zburzyć ją do cna, tak że ślady po niej prawie nie zostały. Wśród miejscowych mieszkańców krąży jeszcze jedna legenda, jakoby muzułmanie gdzieś za murami twierdzy zakopali złotego konia, aby ten nie dostał się napastnikom. Kto wie? Mówią, że nie ma dymu bez ognia… SZCZEBEL DRUGI — IMPERIALNY Nazwa miasta również owiana jest legendami. Mówią, jakoby Katarzyna powiedziała Potiomkinowi, że “bierz i sław” (berij i sław), a inni twierdzą, jakoby “brzeg tutaj sławny” (bereh tut sławnyj), co jest niezaprzeczalne. W każdym razie, po tym był tutaj towarzysz Kobziarza — znany literat Afanasjew-Czużbyński — i zostawił bardzo cenne szkice. W latach wojny krymskiej (wschodniej) (1853—1856) przez Berysław i przeprawę szło zaopatrzenie armii na Krymie, a w samym mieście działał szpital wojskowy. Do naszych czasów zachował się cmentarz zmarłych tutaj żołnierzy i kaplica z kamienia na nim. Na początku XX w. w mieście działały już 4 początkowe szkoły nauki czytania i pisania, szkoła morska (!), 2 prywatne szkoły, męska 2-klasowa szkoła, męskie i żeńskie szkoły ludowe, prywatne gimnazjum żeńskie, szpital, 4 prawosławne cerkwie. W 1898 r. przedsiębiorca Iwan Wakar założył w mieście warsztat naprawy sprzętu rolniczego, który w 1901 r. został przebudowany na fabrykę. W dalszej kolejności Berysławskie Zakłady Budowy Maszyn stały się jednymi z najważniejszych w swojej branży na Ukrainie. SZCZEBEL TRZECI — RADZIECKI Niestety, na nim rozpoczął się stopniowy upadek starodawnego miasta. Już w latach rewolucji ukraińskiej 1917—1921 Berysław kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk wojsk Rosji Radzieckiej, austro-niemieckich okupantów, hetmana Skoropadskiego, Ukraińskiej Republiki Ludowej, Dyrektoriatu URL, Ententy, atamana Hryhorjewa, generała Denikina. Latem 1920 r. miasto stało się przyfrontowe w trakcie walk na przyczółku kachowskim — właśnie tutaj znajdował się sztab armii konnej Budionnego i Woroszyłowa. Od tego czasu na długo utwierdziła się władza bolszewicka. Pierwszy wielki głód budowniczych “świetlanej przyszłości” w latach 1921—1923 zabrał życie około połowy mieszkańców miasta. A jeszcze niemało uciekło gdzie oczy poniosą. Potem było rozkułaczanie, kiedy zabierano wszystko, aż do znoszonych dziecięcych bucików, później — drugi najstraszniejszy wielki głód 1932—1933 r. Zbiorowe mogiły ofiar obu komunistycznych eksperymentów do niedawna odstraszały pustką starców (Dopiero pod koniec ubiegłego roku, z inicjatywy rejonowej “Proświty”, która ponad 10 lat “biła się” o tę sprawę, w mieście postawiono pomnik ofiar wielkiego głodu i represji politycznych). Potem — nazistowska nawałnica. Od 23 sierpnia 1941 r. do 11 marca 1944 r. miasto przebywało pod nową okupacją. Niemało mieszkańców poległo na frontach, wszyscy przedstawiciele narodowości żydowskiej i romskiej zostali rozstrzelani, w samym Berysławiu działał obóz koncentracyjny. Stopniowe odrodzenie zaczęło się po wojnie. Planów było “mnóstwo”. Lecz paradoksalnie miastu w pewnym stopniu “przeszkodziła” sąsiednia Nowa Kachowka. Po przyjęciu decyzji o budowie tutaj elektrowni wodnej, wysiłki, zarówno pracownicze, jak i finansowe, poszły na nową budowę. Berysławianie z latami coraz bardziej zazdrosnym okiem rzucali na bardziej udanych sąsiadów. A jednak rejonowe centrum z 17-tysięczną populacją, z dochodowymi zakładami budowy maszyn, konserwowymi, piekarniczymi, mleczarsko-serowarskimi, doświadczalno-eksperymentalnymi, innymi przedsiębiorstwami, z jego niepowtarzalnymi szerokimi ulicami, w całości obsadzonymi kasztanami, myte-przemyte wodami ryczącego Dniepru — Berysław był jednym z najbardziej atrakcyjnych zakątków południa Ukrainy. SZCZEBEL CZWARTY — WRESZCIE NASZ, NIEPODLEGŁY Swoje 220-lecie miasto wita pełne sił i natchnienia. Z powodzeniem wznawiają pracę przedsiębiorstwa przemysłowe — OAO „Berysławski Zakład Budowy Maszyn”, „Berysławski Zakład Serowarski”, „Berysławski Zakład Piekarniczy”, szybko rozwija się mały i średni biznes; na terenie miasta działają 5 szkół średnich, 3 przedszkola, szpital rejonowy, 4 biblioteki, szkoła muzyczna, szkoła sportowa, stacja młodych techników, kolegia pedagogiczne i medyczne, muzeum krajoznawcze. Miasto zostało wpisane postanowieniem Gabinetu Ministrów na „Listę historycznych miejscowości Ukrainy” jako najstarsza ze wszystkich miejscowości obwodu chersońskiego. Pamiętają berysławianie także o statkach, które swego czasu nosiły dumną nazwę ich miasta — w szczególności o bojowej fregacie z eskadry admirała Uszakowa, która odznaczyła się w bitwie z turecką flotą w 1788 r. w pobliżu wyspy Fidonisi (obecnie — Wyspa Wężowa), o skromnym pracusiu — kołowym parowcu holowniczym z początku ubiegłego wieku, który przecinał fale limanu Dniepr-Bug, o majestatycznym oceanicznym tankowcu z lat 70.—80. … Na swój czwarty szczebel Berysław dopiero wstępuje. Powodzenia dla niego! Serhij HEJKO, m. Berysław, obwód chersoński. Na zdjęciu: drzeworyt Leontija Tarasewycza z XVIII w. „Zdobycie turecko-tatarskich twierdz w 1695”; Świątynia Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni (Święto-Wwedeńska) kozacka cerkiew z XVIII w.; cmentarz żołnierzy wojny krymskiej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn