Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

LEGENDARNY PATRIOTA UKRAINY — ARCHEOLOG I POETA W 100. rocznicę urodzin Olega OLŻYCZA

Слово Просвіти, №29 за 2007 рік

emigrantów, a rząd Czechosłowacji przychylnie odnosił się do Ukraińców. Były ku temu pewne podstawy, gdyż właśnie na Ukrainie zostały utworzone pododdziały czeskiej armii, która stała się głównym obrońcą nowego państwa w Europie. To właśnie w Czechosłowacji ostatecznie ukształtowały się poglądy Olega Kandyby. W 1924 r. z powodzeniem zdał egzaminy na kursach Ukraińskiego Komitetu Społecznego i w tym samym roku wstąpił na wydział filozoficzny Uniwersytetu Karola. Oprócz studiów na uniwersytecie, Oleg Kandyba kształcił się na wydziale literacko-historycznym Ukraińskiego Instytutu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, gdzie uczęszczał na wykłady ukraińskich profesorów-emigrantów, w szczególności Wadyma Szczerbakiwskiego, z zakresu archeologii ukraińskiej. Archeologia zafascynowała młodego Olega i często uczęszczał on na wykłady znanego czeskiego archeologa Lubora Niederlego. To właśnie L. Niederle, który stworzył ogromne opracowanie „Starożytności słowiańskie”, nazywał O. Kandybę swoim najzdolniejszym uczniem. Pasja archeologiczna już w latach studenckich była u O. Kandyby związana z prowadzeniem wykopalisk archeologicznych na Podolu Halickim, opracowywaniem kolekcji archeologicznych w muzeach Pragi, Krakowa, Lwowa. Tak intensywną pracę na niwie archeologii, w szczególności badania ceramiki eneolitycznej Galicji, docenili uczeni, a wydział filozoficzny Uniwersytetu Karola przyznał mu stopień doktora. Po ukończeniu uniwersytetu i uzyskaniu tytułu naukowego O. Kandybę przyjęto na stanowisko asystenta w katedrze archeologii Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu oraz na współpracownika działu archeologicznego Czeskiego Muzeum Narodowego w Pradze. Brał aktywny udział w pracach ekspedycji archeologicznych na terytorium Ukrainy Zachodniej, Czechosłowacji, Austrii, Jugosławii. Badał również materiały trypolskie w jaskini Werteba koło wsi Bilcze Złote w rejonie borszczowskim obwodu tarnopolskiego. W wielu czasopismach archeologicznych tamtego czasu ukazują się artykuły naukowe, a wydana w 1937 r. w Wiedniu i Lipsku jego książka „Szipenci. Sztuka i narzędzia osady neolitycznej” przynosi mu światową sławę archeologa. Książka pieśniarzem ukraińskiej emigracji. Los Ojczyzny był głównym w jego aktywnej działalności. Jeszcze w 1929 r. wstąpił do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, wybierając dla siebie inny pseudonim: Idealista. O. Kandybie należy przypisać powiedzenie o OUN: „Wojsko niewidzialne zniewolonego narodu”. W 1936 roku w Rzymie spotyka się z Przewodniczącym Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów Jewhenem Konowalcem, którego podstępnie zabiją w 1938 r. O. Kandyba tworzy Referaturę Kulturalną OUN, której celem jest wyzwolenie i stworzenie wysokokulturowego niepodległego państwa. Pisze: „Ukraina przestała być prowincją ideową, jej duchowość — w przyszłości”. Referatura Kulturalna, kierowana przez O. Kandybę, rozwija aktywną pracę nad przyciągnięciem do OUN przedstawicieli inteligencji i nauki. W Czerniowcach organizuje wydawanie czasopisma „Samostijna dumka”. O. Kandyba nie tylko bierze aktywny udział w organizacyjno-kulturalnej rozbudowie OUN, ale w latach 1938—1939 wraz z A. Melnykiem, R. Szuchewyczem, M. Kołodzynskim, Z. Kosakiem rozwija burzliwą działalność na Ukrainie Karpackiej, która w składzie Węgier próbowała stać się odrębnym państwem. Po stłumieniu Ukrainy Karpackiej O. Kandyba organizuje tam walkę partyzancką, trafia do niewoli i znajduje się w obozie koncentracyjnym Varya Lopusi koło Nyíregyházy. Udaje mu się wyzwolić i w 1939 r. w Rzymie odbywa się nielegalny Drugi Wielki Zjazd Ukraińskich Nacjonalistów. Na zjeździe ujawniły się różne poglądy dotyczące organizacji dalszej walki ruchu wyzwoleńczego, dochodzi też do jego rozłamu. O. Kandyba pozostaje z pułkownikiem A. Melnykiem. Przeczuwa, że wkrótce Niemcy napadną na Związek Radziecki i przygotowuje się do pochodu ukraińskich nacjonalistów na Wschód. Zdecydowanie występuje przeciwko rozłamowi wśród ukraińskich patriotów i pisze osobny artykuł „Duch ruiny”, w którym dowodzi, że w historii Ukrainy prześledzić można dwie główne tendencje: „...konstruktywną, która skupia ukraińską potęgę, i niszczycielską, która ją rozprasza, niesie rozbicie i rozkład. A w ślad za tym zawsze szło panowanie obcych nad Ukrainą”. Z napaścią Niemiec na Związek Radziecki zaczyna się os- W 1944 r. gestapo prowadzi całą program likwidacji OUN, aresztując jego najaktywniejszych członków. O. Kandyba był dość profesjonalny w pracy nielegalnej i długo unikał aresztowania. Lecz krąg zagrożenia aresztowaniem cały czas się zacieśniał i 25 maja 1944 r. aresztowano go we Lwowie. Po aresztowaniu wywieziono do obozu koncentracyjnego śmierci Sachsenhausen, umieszczono w specjalnym bloku jako najniebezpieczniejszego więźnia (właśnie w tym bloku siedział syn Stalina J. Dżugaszwili, minister Łotwy generał Dambītis, minister Francji Reynaud). Po strasznych torturach 9 czerwca 1944 r. Olega Kandyby zabrakło. Po śmierci O. Kandyby latem tego samego roku urodził mu się syn, którego nazwano na cześć ojca Olegiem. Obecnie mieszka on w Ontario (Kanada) i wkrótce skończy 63 lata. Kilka lat temu przyjeżdżał do Kijowa i spotykałem się z nim. Jest gorącym patriotą Ukrainy, tak jak jego ojciec. Oleg Olżycz — jedna z najwspanialszych postaci historii Ukrainy XX wieku. W latach 1928—1929 współpracował z muzeum Towarzystwa Naukowego im. T. G. Szewczenki we Lwowie. W Kijowie obecnie działa „Fundacja im. O. Olżycza”. W Kijowie jest ulica Olega Olżycza, jest taka ulica również w Czerniowcach. We Lwowie i Czerniowcach są jego tablice pamiątkowe, a w Leighton (stan Pensylwania w USA) jest nawet osiedle O. Olżycza i ustawiono jego rzeźbiarskie popiersie. Kolekcje archeologiczne z wykopalisk O. Kandyby przechowywane są obecnie w Wiedniu i Krakowie, Czerniowcach i Lwowie. Autorzy biografii O. Kandyby L. Mychajłyna, S. Pywowarow, B. Ridusz, W. Staryk, I. Czechowski pisali, że „...odradzając całe warstwy kultury narodowej i nauki, jesteśmy zobowiązani troskliwie i starannie oczyścić z kurzu zapomnienia imię Olega Ołeksandrowycza Kandyby-Olżycza — uczonego-archeologa z europejską sławą, patrioty, romantyka, który ponad wszystkie nieszczęścia wierzył w nowe odrodzenie Ukraińskiej Troi”. Kozacki ukraiński ród Kandybów przeszedł długą drogę historii Ukrainy przez 350 lat od Konotopu na ziemi czernihowsko-siewierskiej Ukrainy do Ontario w Kanadzie. Wśród przedstawicieli tego rodu jaśnieje również imię wielkiego patrioty Ukrainy, uczonego-archeologa, poety Olega Ołeksandrowycza Kandyby. Dwanaście lat temu, 17 lipca, w deszczowy dzień, Kijów i cała Ukraina odprowadzały w ostatnią drogę Olesia Terentijowycza Honczara — człowieka wielkiego talentu, dzielnego żołnierza i niestrudzonego siewcę mądrości oraz piękna, orędownika idei narodowej. Lecz jego słowo, wysokie, ludzkie, głębokie, będzie żyło, dopóki na świecie jest Ukraina, dopóki toczy do morza swoje potężne fale Dniepr, dopóki świeci z nieba słońce naszej wolności. Proponujemy Państwu kilka zapisów z dziennika Olesia Honczara, w których zawarta jest troska o los Ukrainy, rozmyślania o naszych czasach i miejscu artysty w nich. 24.08.1991 …Dzień historyczny — ogłoszono Niepodległość Ukrainy! Cały dzień w Radzie Najwyższej burzliwy pojedynek demokracji z partokratami. Bardzo się skompromitował Krawczuk; robił wszystko, by swoim krętactwem nie dopuścić do demokratycznych uchwał. Kiedy wniesiono flagę żółto-błękitną, tę, która była na czołgu wśród obrońców Białego Domu Rosji, Krawczuk zareagował żałośnie, rozłożył ręce: „Co to jest?”. Krawczuk nie wymyślił nic lepszego, jak wepchnąć tę flagę… za statuę Lenina. Ale wkrótce korespondenci wyciągnęli płótno flagi stamtąd, żeby widziała Ukraina, widział świat! I śmiech, i grzech… 20.11.1991 Ukraina idzie do Referendum. Wierzę w zwycięstwo. 20.01.1992 …Ileż w moim życiu tragizmu, jak mało przyszło zaznać jasnych dni! Chyba tylko dzieciństwo z jego wielkodusznością i dobrocią ludzi tak rzadkich jak Babcia, która niczym słońce rozjaśniała swoją łagodnością cały twój sierocy dziecięcy świat… I siostra Szura, i Hawrusza, i młoda Wala, i twórcza młodość — toż to naprawdę były chwile szczęścia! Ale jakże to były krótkotrwałe przebłyski radości duszy… Jakiś czas, bardziej w młodych latach, byli przyjaciele i w literaturze — ich już nie ma… Za to jaki nieznośnie zimny świat obecnie otacza cię! Na słowach niby jest szacunek i poważanie, ależ ja widzę ich na wskroś, tych okrutnych, czerstwych, wewnętrznie obojętnych, którym ja, zdaje się, nawet przeszkadzam samym swoim istnieniem. Czekają, nie mogą się doczekać, kiedy już położę się do grobu! Oczywiście, to nie dotyczy zwykłych czytelników, dla nich, czuje się, jestem naprawdę jeszcze czymś drogi, potrzebny… A ci, współcześni owi „źrebaczki” — o których pisał w liście z okazji „Soboru” Hryhir, oniż są zupełnie pozbawieni w wygasłych duszach swoich ciepła, to ludzie ery okrucieństw, to ci, którzy żyją tylko dla siebie, opoiwszy się sławą, jak pająki… Czyż im wyobrazić sobie, czyż im poczuć, że ten zmęczony chorobami „patriarcha literatury” (według ich określenia), po trzech reanimacjach, dzisiaj zmuszony jest myśleć, jak wykarmić rodzinę; wszak im się wydaje, że on wszystko ma, wszystko mu dostępne, on — wszechmocny… 27.04.1992 W te dni wielkanocne znów myśli się o przebytej drodze życiowej. Ileż zaznano smutku, ile sił młodzieńczych zmarnowano w tym powszechnym obłędzie, gdzie i ty ufnie błądziłeś, niczym ślepiec, tylko czasami duszą czując, że gdzieś za tym bezmiarem dogmatycznego trzęsawiska musi otworzyć się coś innego… Całe życie — od studenckich czy jeszcze wcześniejszych lat — to miotanie się w wątpliwościach, ciągłe, krok po kroku przedzieranie się do prawdy, przez zarośla iluzji i oficjalnego potężnego kłamstwa, niełatwe posuwanie się do prawdy, do ukraińskości, do wolności! Czy wierzono, że z łaski Bożej ty jeszcze zobaczysz Ukrainę wolną, soborną? Opatrzność prowadziła. 16.05.1995 Mnie znowu szczują nie tyle obcy, co swoi. To najbardziej boli. Nie rozumieją tego, że kiedy umrę, ubędzie światła na Ukrainie. Tylko niektórzy dalekowzroczni zdolni są to uświadomić sobie. Walczyć? Nie mam sił fizycznych. I śmierci ja się nie boję. Ja — jestem pełen miłości! Przygotowała Nina HNATIUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn