Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

RODEM Z ZŁOTOGŁOWEGO KIJOWA Na jubileusz Serhija WYNOHRADSKIEGO

Слово Просвіти, №29 за 2007 рік

Wasyl SZENDEROWSKI profesor, członek rzeczywisty NTSh Obecnym strukturom władzy bardzo podoba się honorowanie tych przedstawicieli narodu, którzy rzetelnie służyli systemowi radzieckiemu, jego ideologii. Za przykład może służyć niedawne uhonorowanie przez Narodową Akademię Nauk Ukrainy stuletnich jubileuszy wybitnego ukraińskiego teoretyka i twórcy techniki rakietowo-kosmicznej Serhija Korolowa oraz znanego uczonego-patofizjologa, założyciela ukraińskiej endokrynologii akademika Wasyla Komisarenki. Dziś nikt nie powinien poddawać w wątpliwość osiągnięć naukowych tych wybitnych przedstawicieli narodu ukraińskiego. Ale nie mniejsze zasługi przed światową społecznością mają także światowej sławy uczony-epidemiolog, akademik i prezes WUAN w latach 1928—29 Danyło Zabołotny, którego 140-lecie pozostało niezauważone, a niedoścignione zasługi przed ludzkością mikrobiologa Serhija Wynohradskiego (150 lat od urodzin minęło pod koniec ubiegłego roku) również pozostały niezauważone na Ukrainie. Tego uczonego mało kto znał na Ukrainie, a Rosja go po prostu “przywłaszczyła” sobie. Taka jest osobliwość rosyjskiej kultury. Tutaj wyraźnie przejawia się “fenomen cudzych rąk”, jak ochrzcił to zjawisko obecnie już nieżyjący uczony, fizyk-teoretyk Ołeksandr Borhard w swojej książce “Dwie kultury”. Oto niedawno akademik AN ZSRR (od 1974) mikrobiolog Jewhen Miszustin twierdził całkiem oficjalnie, że Serhij Wynohradski to “wybitny rosyjski uczony”, “urodził się w Rosji i był rosyjskim obywatelem…” A w rzeczywistości Serhij Wynohradski był synem potomka naszego hetmana Skoropadskiego. Wszak matka Serhija — Natalia Skoropadska, a ojciec Mykoła — potomek atamana Wynohradskiego. Więc nie dziwi, jak zaznacza autor opracowania o Serhiju Wynohradskim z Kanady Jewhen Rosłycki, że na swoje zwrócenie się do ukraińskich naukowców otrzymał taką odpowiedź: “…u nas łatwiej byłoby przecisnąć się przez ucho igielne, aniżeli zdobyć dla Pana materiały o Wynohradskim…” Urodził się Serhij Wynohradski 13 września 1856 roku w Kijowie. Ojciec miał wykształcenie prawnicze, to właśnie on założył w Kijowie pierwszy bank. A budowa tak zwanej Kolei Południowej przyniosła Wynohradskim wielkie zyski, które wykorzystali na zakup ziemi i budowę cukrowni. W rodzinie Wynohradskich dorastało jeszcze troje dzieci. Rozumiejąc ważność znajomości języków klasycznych, rodzice oddali dziesięcioletniego Serhija i jego brata Ołeksandra do Drugiego Gimnazjum Kijowskiego. W gimnazjum panowała dość nieprzyjazna atmosfera; według słów samego Serhija, nauka “była nie tylko nieciekawa, ale i nieprzyjemna, przygnębiała fizycznie i moralnie”. Jednak młodzieńcy ukończyli gimnazjum z wyróżnieniem, choć Serhij swoją pierwszą nagrodę — honorowy medal — natychmiast sprzedał! Tak wyraził niezadowolenie z nauki. W 1873 roku Serhij wstępuje na Uniwersytet Kijowski na wydział prawa, ale z czasem, uświadomiwszy sobie wrodzone skłonności do nauk przyrodniczych, przechodzi na wydział fizyczno-matematyczny i z głową zanurza się w naukę… Lecz znowu rozczarowanie, zwłaszcza zajęciami praktycznymi; pomimo protestów bliskich, młodzieniec opuszcza uniwersytet na trzecim roku. Próbuje odnaleźć siebie, ucząc się muzyki u profesora Leszetyckiego w Konserwatorium Petersburskim. W 1877 roku Serhij Wynohradski wstępuje na wydział przyrodniczy Uniwersytetu Petersburskiego i pasjonuje się studiami chemii analitycznej. Na początku trzeciego roku wybiera sobie oddzielną dziedzinę nauki — fizjologię roślin w laboratorium znanego botanika Famicyna. W 1881 roku kończy uniwersytet z niewiarygodnym sukcesem, co otworzyło mu drzwi do profesury. Jednak ówczesne epokowe odkrycia Pasteura, Kocha, Miecznikowa, de Bary’ego zwabiły młodego uczonego w świat mikroorganizmów. Jesienią 1884 roku Wynohradski otrzymuje dyplom magistra z Oddziału Botanicznego Uniwersytetu Petersburskiego. Ale wabi go lepsze wyposażenie w laboratoriach Europy i przechodzi do uniwersytetu w Strasburgu, gdzie jako kierownik Oddziału Botanicznego pracował światowej sławy niemiecki botanik Anton de Bary. Koniec XIX wieku naznaczony jest wieloma epokowymi odkryciami, w szczególności w świecie mikrobiologicznym. Serhij Wynohradski odkrył nowy, dotąd nieznany biologiczny sposób wykorzystania energii do potrzeb syntetycznych komórek — żywych i wolno żyjących organizmów, autotrofów-bakterii, zdolnych syntetyzować swoje ciało i rozmnażać się dzięki wyłącznie nieorganicznym związkom, takim jak siarka, żelazo, azot, dwutlenek węgla itd. W 1889 roku Wynohradski rozpoczyna na Uniwersytecie w Zurychu nową serię badań bakterii nitryfikacyjnych. I w ciągu dwóch lat uczony rozwiązuje jeden z najważniejszych problemów ówczesnej mikrobiologii i nauk przyrodniczych w ogóle. Jak zaznaczył wynalazca streptomycyny Selman Waksman, którego, nawiasem mówiąc, również zrodziła ukraińska ziemia, przyniosło to Wynohradskiemu “prestiż, który do naszych czasów pozostał niedościgniony”. Do uczonego przyszła światowa sława. Miał prestiżowe zaproszenia do dalszej pracy naukowej, ale zdecydował się wrócić do Petersburga. W 1892 roku Winogradskiemu udało się dowieść istnienia bakterii beztlenowych — wiążących azot. Wyodrębnił on także czystą kulturę tych bakterii, które rozmnażały się na pożywce bezazotowej. Nazwał je Clostridium pastorianum — na cześć Pasteura. Zaznaczmy, że jednym z pomocników uczonego (a było ich tylko dwóch) w badaniach fizjologii bakterii nitryfikacyjnych, jak i wiążących azot, był Ukrainiec z Połtawy Wasyl Omeliański. Swoimi badaniami bakteryjnego rozkładu celulozy, która stanowi jeden z głównych składników tkanki roślinnej, Omeliański zasłynął na cały świat. W 1905 roku Winogradski opuszcza Petersburg, oficjalnie zajmując już stanowisko dyrektora Instytutu Medycyny Eksperymentalnej, i przeprowadza się na Ukrainę. Staje się troskliwym i efektywnym gospodarzem swojej ziemi, na korzyść i dobro szerokich okolic Gródka. Ale rozpoczęła się I wojna światowa. Rodzina Winogradskiego rozproszyła się po świecie. W 1922 roku S. Winogradski otrzymał zaproszenie od Émile'a Roux, dyrektora Instytutu Pasteura w Paryżu, z propozycją zorganizowania oddziału bakteriologii rolniczej. „Moi koledzy — pisał Roux — i ja sam będziemy Panu bardzo wdzięczni, gdyby Pan osiedlił się w Instytucie Pasteura. Przysporzy Pan mu sławy jako naukowiec i będzie mógł Pan tutaj prowadzić swoje niezwykłe badania bez żadnych kłopotów związanych z obowiązkami wykładowcy. Po Miecznikowie dla nas będzie zaszczytem zaliczyć Pana do swoich. Stanie się Pan naszym przewodnikiem w dziedzinie mikrobiologii gleby”. I znowu prace naukowe o „żelaznych mikrobach”, o mikroskopowych badaniach gleby. Ale nadszedł rok 1939, który zadał mu dwa bolesne ciosy. Po dwóch paraliżach zmarła jego żona, a II wojna światowa zerwała jego więzi z bliskimi w Warszawie. Po wojnie w liście do Waksmana Winogradski donosił, że „dyrektor Instytutu Pasteura obiecał zrobić wszystko, aby wydać książkę „Mikrobiologia gleby. Pół wieku badań mikrobiologicznych”, która została opublikowana we Francji w 1994 roku”. Zmarł Siergiej Winogradski 24 lutego 1953 roku. Jak wielu ukraińskich naukowców, zmuszony był tworzyć nie na swojej ziemi. W Petersburgu uczony przeżył ogółem około siedmiu lat, podobnie jak w Szwajcarii. A ponad trzydzieści lat swojego niespokojnego życia spędził w gościnnej dla niego Francji. Pani Jolanta Pomian, krewna Winogradskiego, z Montrealu pisała: „Całe archiwum dziadka, włącznie z jego dyplomami akademickimi, Instytut Pasteura przekazał Rosji (bez zgody rodziny!)…” Pochowano uczonego obok jego dobrej żony w Brie, na obczyźnie, bez tęsknego ukraińskiego „Wieczna Pamięć”… P.S. Autor wyraża szczere podziękowanie dr. Jewhenowi Roslyckiemu z Kanady za możliwość zapoznania się z niektórymi materiałami o sławnym ukraińskim uczonym.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn