Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Listy z Europy

Слово Просвіти, №29 за 2008 рік

„Musimy uczyć się od M. Hruszewskiego – jego erudycji, od W. Winniczenki – akcentowanej uwagi do sprawiedliwości społecznej, od D. Doncowa – wyraźnej świadomości własnej tożsamości narodowej, od D. Doroszenki – pragmatyzmu kultury zarządzania, a przede wszystkim musimy uczyć się od W. Łypyńskiego bezwarunkowego zrozumienia tego, że idea ukraińska to tworzenie ukraińskiej narodu politycznego”. Pisząc te słowa pod koniec swojej książki „Ukraina: dziesięć lat samotności” (Lwów, Uniwersum, 2001, 152 s.), chcę powtórzyć je także dziś: musimy się uczyć – zarówno na osiągnięciach, jak i na błędach działaczy minionej historii. Wśród nich jedną z najciekawszych jest postać Michała Drahomanowa, gdy mowa o języku ukraińskim i ukraińskim piśmiennictwie. manow stawia czytelnika swoich listów przed alternatywą: „A doktryna, według której Gogol będzie dla Ukraińców pisarzem obcym, w jednym szeregu z Molierem czy Balzakiem, […] jest równie błędna, co śmieszna. Takich doktryn trzeba się strzec, żeby nie zaszkodzić własnej sprawie!” Właśnie to dziś tłuką w moździerzu amatorzy pseudodwujęzyczności: „Gogol! W szkołach! Uczy się go na lekcjach literatury zagranicznej!” Przepraszam, panowie, a to, co w Kijowie napisał Sholem Aleichem w jidysz (wspaniała i w pewnym sensie „gogolowska” literatura), stawia go w pozycji pisarza „obcego” czy „rodzimego”? Niepoprawne pytanie nie może spowodować poprawnej odpowiedzi. Sztuczność tych poszukiwań „rodzimości” ujawnia sam Drahomanow: „W sprawie Gogola musimy uczynić taki dodatek: w II księdze „Kijewskiej Starinie” z 1893 r. wydrukowano list Szewczenki do księżnej Riepninej, w którym Szewczenko mówi o Gogolu w związku z „Martwymi duszami” z wielkim zapałem i nazywa Gogola naszym. List napisany jest już z wygnania, a więc wtedy, gdy Szewczenko już doszedł do тахітит swego ukraińskiego autonomizmu”. Ukraińska inteligencja, dodaje szanowny profesor, „patrzy na Gogola tak jak Szewczenko: jest on dla niej rodzimy i w „Tarasie Bulbie”, i w „Martwych duszach”, choć w każdym dziele inaczej”. I to wszystko: Ukraina kocha Gogola, a jeśli ktoś go „nie uznaje” — to jego sprawa, bo nawet kołaczyki z makiem nie każdemu smakują. 95 na 100 dzisiejszych pseudodwujęzycznych gorliwców geniusza nie brało jego książek do ręki po szkole, a ich zabiegi mają na celu coś bardzo dalekiego od literatury. O SZEWCZENCE. Powołując się na Kobzarza w rozmowie o autorze „Tarasa Bulby” i „Martwych dusz”, sam Drahomanow dość sceptycznie przyjmuje tezę swego przeciwnika o szczególnej roli Szewczenki w naszej literaturze, o jego geniuszu. Niech, jak mówi, Wartownik (Hrinczenko) nie zapomina, że poeta miał się czego nauczyć od ludzi, którzy widzieli i wiedzą więcej, a od siebie wniósł swoje chłopstwo i swoje wspomnienia. „Wreszcie, Szewczenko dodawał także swoją genialność — pisze wielce szanowny profesor — i dopiero z sumy wszystkich sił elementów, a nie z samej tylko genialności wyszła świadomość narodowa i miłość do ludu”. Wola wasza, szanowne towarzystwo, ale to „wreszcie”, gdy mowa o genialności i geniuszu, trąci naukowym snobizmem. Tych, którzy „widzieli i wiedzą więcej”, można znaleźć zawsze i wszędzie; odpowiadają oni (lepiej czy gorzej) na pytania z różnych dziedzin życia, ale udzielać odpowiedzi wcześniej, niż te pytania zostaną sformułowane, potrafią jedynie geniusze. Szewczenki dotyczy to nie bardziej i nie mniej niż kogokolwiek z tych, których „wreszcie” stawało się obliczem epoki. Mimo to Drahomanow trzyma się swojej melodii: „…czas już uznać, że zamierzenia Szewczenki pozostały daleko wyżej niż ich wykonanie. Przyczyną była literacka i wszelka inna nieoświeconość poety. Najbardziej nawet oświeconemu zwolennikowi poety bywa po prostu obrzydliwie czytać grube przesady w „Śnie” czy mieszaninę Rzymu z Rosją w „Neofitach”, nie mówiąc już o ich błędach historycznych. U nas ktoś lubi zrównywać Szewczenkę z Puszkinem i Lermontowem i wysoko stawiać Szewczenkę za liberalizm i wolnego, albo zielonego — od tego może pożałować sygnalizator świetlny, który nieustannie mruga „szarym”. Na to nie ma rady. Ale dalej idzie jeszcze jeden passus, zakorzeniony nie w odczuciach-uczuciach, lecz w znaczeniach: „Szewczenko nie może zmusić wykształconych Ukraińców, nawet ukrainofilów, by nie uznawali Puszkina i Lermontowa za swoich poetów. Pójdźcie do ukraińskich rodzin i zobaczcie, czy tamtejsi rodzice, nawet ukrainofile, mogą dać swoim dzieciom wykształcenie literackie na samym Szewczence bez Puszkina i Lermontowa? I nie oceniajcie surowo tych rodziców, bo na świecie są interesy także poza patriotyzmem etnograficznym!” A to już po prostu nieładnie. „Uczcie się, bracia moi, myślcie, czytajcie…” — to słowa Szewczenki. Czy on sam kiedyś kogoś wzywał, by czegokolwiek się zrzekał? Nigdy. Czy to przepraszające polemiczne „kolanko”, gdy jego imię sztucznie dokleja się do rozmowy o „wykształceniu”, o Puszkinie i Lermontowie? Wydaje mi się, że nie. I po co aż tak nadużywać tego słowa „rodzimy”? Czym to właściwie są — bliskimi krwią, językiem, najlepiej znanymi, najbardziej utalentowanymi? Nie widzę profesorskiej jasności definicji. Jak wszyscy normalni ludzie, szanuję Szekspira, jednak nie odczuwam go jako „swojego”. Natomiast Villon, Verhaeren i Apollinaire rzekomo podpadają pod taką definicję, lecz na pewno nie powiem, bo naprawdę nie chodzi tu o „swojskość”. W pewnych sprawach słowo „rodzimy” nie wyjaśnia, lecz zaciemnia, a zatem nie zasługuje na użycie. Jest tylko jedna konstrukcja, której używa się w nauce — „język ojczysty”, ale ona opiera się na subiektywnym odczuciu jednostki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn