Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

JĘZYK JEDNY «SERDECZKO MOJE! KOCHANIECZKO SŁODKIE!»

Слово Просвіти, №29 за 2008 рік

Iwan Juszczuk, profesor Kijowskiego Międzynarodowego Uniwersytetu Rozmawiając, raz po raz zwracamy się do swojego rozmówcy, w taki czy inny sposób go nazywając. Charakter takiego zwrotu zależy od tego, z kim rozmawiamy: z nieznajomą, mało znajomą czy bliską osobą. Jednak w każdym przypadku musimy pamiętać, że wszystkie zwroty w naszym języku wyraża się w wołaczu. Zatem zwracając się, należy mówić nie „szanowna Maria Michajłowna”, lecz szanowna Mario Michajłowno”, nie „szanowny Iwan Pietrowicz”, lecz szanowny Iwanie Pietrowiczu; nie „drogi przyjacielu” czy „droga przyjaciółko”, lecz drogi przyjacielu, droga przyjaciółko. Wołacz nadaje zwrotowi większej serdeczności, ciepła, intymności. Wołacz w naszym języku tworzy się za pomocą trzech zakończeń: -o, -e, -u: siostro, bracie, ojcze. Zakończenie -o w wołaczu mają rzeczowniki rodzaju żeńskiego i męskiego z zakończeniem -a po twardej spółgłosce: Larysa — Larysо, Olena — Oleno, Olha Michajłowna — Olho Michajłowno, Mykoła — Mykoło. U Pawła Tyczyny: O luba Inno, ніжna Inno! Ja — sam. Okno. Śniegi… Siostrę waszą tak kochałem — dziecinnie, złotocennie. U M. Stelmacha: Dobry wieczór, Bronisławo Michajłowno, — uprzejmie ukłonił się Artemon. U I. Karpenki-Karego: No, panie Sawo, bądź naszym atamanem. Doradź, ratuj, póki nas jeszcze nie powiesili i nie spalili. Jeżeli rzeczownik ma zakończenie -a po miękkiej spółgłosce (w piśmie oznaczane literą -я), wówczas wołacz tworzy się za pomocą zakończenia -e, w piśmie może to być także litera -є: Teklia — Tekle, Motria — Motre, Maria — Mario, Sofija — Sofije, Jeremija — Jeremije. Także żeńskie imię Ljubow w wołaczu ma zakończenie -e: Ljubowe. U M. Wynhranowskiego: Mario, mrio, mrijeczko moja, moja Marijeczko niespokojna, twoim gorzkim, jak świat, imieniem brzmi mi każda chwila. U B. Hrinczenki: Łukijo, wstawaj: słyszysz! U Oleny Piczki: Ljubowo Wasylijiwno! Chodźmy na przechadzkę [spacer]! Tak pięknie! U M. Rylskiego: Po co tak uważnie patrzysz, Jeremijo… Lecz jeśli jest to nazwa pieszczotliwa, to w takim razie w wołaczu używa się zakończenia -u, w piśmie -ju: matusia — matusiu, Tonia — Toniu, Lesia — Lesiu, Walia — Waliu, Sławcia — Sławciu, Mytia — Mytiu, Kola — Koliu. W znanej piosence: — Huculko Ksienio, tobie na trembicie tylko jednej na całym świecie opowiem o miłości. W ludowej piosence: — Haluniu moja, młodziutka, ty mi jesteś przeznaczona. W innej ludowej piosence: Oj doniu moja, córko Nastuniu, jaka ty mi miła. Zakończenie -e w wołaczu mają imiona męskie z twardą spółgłoską na końcu lub z zakończeniem -o: Stepan — Stepanie, Jarosław — Jarosławie, Jakiw — Jakiwe, Mychajło — Mychajle, Kyryło — Kyryle. W niektórych imionach w mianowniku akcent przy tym przechodzi na pierwszą sylabę: Pawło — Pawle, Piotr — Piotrze, Dmytro — Dmytre, Karpo — Karpe. W ludowej piosence: — Kiedy u ciebie, Borysie, wesele? — W sobotę, bojarzy, w sobotę. W innej ludowej piosence: Oj Piotrze, da Piotruniu, gardzisz mną. Jeżeli imię męskie kończy się na miękką spółgłoskę, wówczas wołacz tworzy się za pomocą zakończenia -u, w piśmie -ju: Wasyl — Wasylu, Ołesi — Ołesiu, Jurij — Jurije, Hennadij — Hennadiju. W ludowej piosence: Oj Wasylu, Wasylecku, serdeczko Wasylu, kup mi koralik na białą szyję. W innej ludowej piosence: — Biada mi, gorzki ty mój świecie, Ołeksiju, mój różowy kwiecie! U A. Malyszka: — To ty, Iwasiu, synu mój? — To ja, — mówi, — mamo! Zakończenie -u w wołaczu mają także te imiona męskie, w których na końcu tematu występuje -k: Andronik — Androniku, Swiatopołk — Swiatopołku, Marko — Marku, Iwanko — Iwanku, Wasylko — Wasylku, Jurko — Jurku. Zakończenie -u w wołaczu występuje również w obcojęzycznych imionach zakończonych na g, h: Ludwig — Ludwigu, Fryderyk — Fryderyku. Tymczasem w takich ukraińskich imionach w wołaczu występuje zakończenie -e: Jawtuch — Jawtuszе, lecz od imienia Oleh mamy formy równoległe Olehe i Olehu. U M. Stelmacha: — Poznaj się, Marku, z moim gościem. U O. Pidsuchy: Oj Kaleniku, siwy gołąbku, do ludzi przychodziłeś szczęśliwy, bo przynosiłeś im radość i pokój. U Ju. Janowskiego: — Dzień dobry, Jawtuchu Kalenikowiczu, — odpowiada kobieta z życzliwym uśmiechem. Od imienia Ihor wołacz tworzy się dwojako: Ihorze i Ihoryu, a także od imienia Łazar — Łazarze i Łazarю. Od imienia Illia wołacz brzmi Illie. Ale Ukraińcy częściej używają formy tego imienia Ilko — i zatem wołacz będzie Ilku. Męskie imiona odojcowskie w wołaczu mają wyłącznie zakończenie -u: Pietrowiczu, Jurijowiczu, Anatolijowiczu. U O. Donczenki: Patrzcie tutaj, Zocie Opanasowiczu. U I. Sociwca: — Co z wami, Mytrofanie Borysowiczu? — pyta Stepan. Używanie w zwrotach samego imienia odojcowskiego (Pietrowiczu, Ołeksijiwno) nie odpowiada ukraińskim tradycjom. W zwrotach z imieniem odojcowskim należy wymieniać również imię osobowe: Ołeksandrze Pietrowiczu, Antonino Ołeksijiwno. Nazwiska z zasady w zwrotach mają formę mianownika. U M. Rylskiego: Czas nie jedną godzinę surowo wybijał nad tym skromnym domkiem, trawa rosła i więdła. A jednak i teraz żywa jest tu twoja pamięć, Leonidzie Hlibow. Można by powiedzieć i Leonidzie Hlibowie. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn