Strona · s. 11strona oryginału ↗
CENTRUM ŻYCIA NARODOWEGO
Слово Просвіти, №29 за 2008 рік
DO 140. ROCZNICY „PROŚWITY” Mychajło LICOWSKI, Josyp PARUBOCZYJ, zastępcy przewodniczącego rejonowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, m. Radziechów, obwód lwowski. „Wiosna Ludów” 1848 roku obudziła Ukraińców, którzy jęczeli w jarzmie, do walki o wyzwolenie z niewoli, z ucisku narodowego i społecznego, niepewności i kompleksu niższości. Wiekowy ucisk nie starł z powierzchni ziemi naszego narodu, naszej kultury, naszej mentalności. Pamięć o heroicznym przeszłości poprzez upływ czasu hartowała wolę i dążenie narodu do wolności i niepodległości. Tę wielką misję wypełnia postępowa ukraińska inteligencja: duchowieństwo, nauczyciele, świadoma część robotników i chłopów. W 1861 roku w środowisku młodzieży studenckiej dojrzewa idea stworzenia towarzystwa „Proświta”, które organizacyjnie uformowało się 8 grudnia 1868 roku. Pierwszym przewodniczącym wybrano profesora Anatola Wachnianyna. Głównym zadaniem „Proświty” w tamtym czasie była działalność oświatowa, w szczególności drukarstwo książek — skuteczny środek szerzenia wiedzy wśród Ukraińców. Towarzystwo wystąpiło z inicjatywą wprowadzenia języka ukraińskiego w szkołach, gimnazjach, szkołach handlowych i przemysłowych. W tym celu wydawano podręczniki dla szkół początkowych. Wzrost roli „Proświty” sprzyjał tworzeniu czytelni i oddziałów na terenach Galicji. Czytelnię „Proświty” w Radziechowie, w której liczono 130 członków, założono 15 maja 1897 r., a 8 grudnia 1908 roku założono oddział, na którego pierwszego przewodniczącego wybrano proboszcza ze wsi Seredpilce ks. Dmytra Josypowycza. Centrum życia narodowo-kulturalnego Radziechowszczyzny staje się Dom Ludowy, zbudowany w 1912 roku ze środków społecznych. Przed I wojną światową w powiecie działało 35 czytelni, przy których istniały kółka amatorskie, chóry i biblioteki. Wojna zatrzymała aktywne życie oświatowe. Po proklamowaniu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej towarzystwo „Proświta” stało się podstawą ministerstwa oświaty. Wojnę przegrano. Polska okupacja Galicji jeszcze bardziej zaostrzyła stosunki ukraińsko-polskie, co wyprowadziło „Proświtę” na pierwszą linię walki o zachowanie ukraińskiej tożsamości. W latach konfrontacji wielką rolę w ruchu oświatowym odegrali wybitni działacze społeczno-polityczni Radziechowszczyzny: Wołodymyr Pellich, adwokat Jarosław Selezinka, lekarz Roman Motluk, nauczyciel Wasyl Kudryk, powiatowy organizator czytelni Mychajło Panasiuk, ks. Iwan Kinasz, Leonid Olijnyk, Kyryło Łychowyd i wielu innych. „Proświta” z jej rozgałęzionym systemem czytelni i bibliotek odgrywała ważną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej, duchowego i kulturalnego odrodzenia Radziechowszczyzny. W 1939 roku w powiecie działało 45 czytelni Chór „Proświty” w cerkwi Świętego Mikołaja, m. Radziechów (4 490 członków), 39 bibliotek z księgozbiorem 12 395 egzemplarzy, 2 646 czytelników. Radziechowski oddział „Proświty” był organizatorem wielu wydarzeń społecznych i politycznych: kółka amatorskie, chóry, czytelnie. Biblioteki stały się centrum życia kulturalno-oświatowego, artystycznego i politycznego radziechowian. Wieczory szewczenkowskie, święta pieśni i pracy, święta kobiece, zawody sportowe, festyny stały się nieodłączną częścią bytu ludzi. A akcje polityczne, takie jak impreza na śmierć Mychajła Hruszewskiego w listopadzie 1934 roku, powiatowe święto „Proświty” w 1935 roku, działalność towarzystwa sportowego „Sokół” wywołały wściekły atak władz kolonialnych na prawa i wolności Ukraińców. Władze polskie, w szczególności starosta Michalski, dały zadanie polskiej policji ustanowić surowy reżim i zakaz jakiejkolwiek „antypolskiej” działalności organizacji ukraińskich. Na jego polecenie rozpoczynają się systematyczne rewizje w czytelniach „Proświty”, ukraińskich organizacjach społecznych. Od rewizji nie byli ubezpieczeni nawet księża. Tak, 4 października 1930 roku na rewizję czytelni „Proświty” do Chołojowa (obecnie Wuzłowe) przybyło 27 policjantów, którzy skonfiskowali z biblioteki i czytelni wszystko, co budziło w nich podejrzenia. Skutkiem akcji policyjnej były aresztowania aktywistów „Proświty” i Związku Ukrainek: W. Selezinki, ks. W. Pellicha, Neonili Selezinki, zakaz działalności towarzystwa „Sokół”, zamknięcie czytelni. Oddział „Proświty” we wsi Stremilcze w tym okresie rozwinął szeroką pracę wyjaśniającą i ideowo-wychowawczą wśród młodzieży wiejskiej. Proświcianie wykorzeniali pozostałości wpływów moskalofilstwa i ideologii marksistowskiej. Zatem „Proświta” musiała prowadzić walkę nie tylko przeciwko oficjalnej władzy, ale także przeciwko przenikaniu ideologii komunistycznej do społeczności ukraińskiej. Środki na budowę czytelni dawali „prawie wszyscy (choć niektórzy odurzeni wieloletnią kacapszczyzną)”. We wsi głęboko przemyśliwano tożsamość narodową. I to było zasługą „Proświty”. Rozwiązanie nastąpiło w 1939 roku, kiedy reżim bolszewicki, który nie mógł wybaczyć „Proświcie” jej wyjątkowej roli w kształtowaniu świadomości narodu ukraińskiego, poczucia dumy ze swojego narodu, zlikwidował towarzystwo „Proświta”, a najlepsi jego przedstawiciele stali się więźniami GUŁAG-u. Taki los spotkał wybitnego działacza „Proświty” i „Ridnej Szkoły” Jarosława Selezinkę, Mychajła Panasiuka, Wasyla Prochurskiego i innych. Stało się to wielką stratą dla kultury Ukrainy. Masowo niszczono książki, rękopisy, materiały archiwalne niezależnie od ich kierunku ideowego. Swoją działalność „Proświta” kontynuowała w diasporze, wnosząc znaczący wkład w kulturę ukraińską. Zbliżający się upadek systemu totalitarnego ożywił życie społeczno-polityczne na Lwowszczyźnie i odrodzenie „Proświty”. 2 czerwca 1988 roku we Lwowie odbyła się konferencja założycielska Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki. Zatwierdzono statut i zasady organizacyjne. W 1990 roku na Lwowszczyźnie działało już 312 zjednoczeń miejskich i rejonowych, 1 141 komórek, 778 tys. członków. W naszym rejonie przy aktywnym wsparciu komitetów związkowych oświaty w każ- Proświcianie ze wsi Stremilcze, 1930 r. Od 1838 do 1841 roku był proboszczem cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy we wsi Nestanycze. Pomnik, który wykonał rzeźbiarz Jarosław Motyka w listopadzie 1993 roku, ustawiono obok cerkwi, na podwórzu plebanii. Było to wielkie święto dla radziechowian. Na otwarciu wystąpili poeta Roman Łubkiwski, Borys Kozowski, zastępca przewodniczącego rady obwodowej Anatolij Zyma. Wiadomo, że ważną rolę w pierwszych latach niepodległości odgrywała prasa, w szczególności „Literaturna Ukraina”. W 1994 roku z inicjatywy członków komórki towarzystwa we wsi Wuzłowe odbyło się święto „Literaturnej Ukrainy”. Wtedy mieszkańcy rejonu prenumerowali ponad 1500, a we wsi — 700 egzemplarzy gazety. W ścisłej współpracy z Lwowskim Krajowym Towarzystwem „Ridna Szkoła” (prezes — profesor, doktor nauk pedagogicznych Petro Sikorski) towarzystwo „Proświta” badało historię i działalność „Prywatnej Mieszanej Ogólnonarodowej Szkoły im. Tarasa Szewczenki”. Towarzystwo „Ridna Szkoła” z ukraińskim językiem nauczania w Radziechowie założono w 1927 roku i umieszczono w Domu Ludowym. W tamtym czasie była to jedyna ukraińska szkoła na powiaty brodzki, sokalski, kamieniecki i radziechowski. Na 70-lecie szkoły wydano szkice historyczno-pedagogiczne „Postęp do +Ridnej Szkoły+” (autorzy P. Sikorski, D. Herczuk, M. Licowski, W. Oficynski, M. Barna). W tym samym pomieszczeniu otwarto Muzeum „Ridnej Szkoły”, prowadzone są wycieczki i lekcje dla uczniów oraz zwiedzających. Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
