Strona · s. 7strona oryginału ↗
Język ukraiński: wzniosłość ducha i nieugiętość dążeń
Слово Просвіти, №29 за 2012 рік
Pawło HRYCENKO, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Gorące wydarzenia z 3 lipca w Radzie Najwyższej Ukrainy stały się momentem prawdy w kwestii sytuacji językowej w Państwie: odrzucono „konwenanse” prawnego demokratycznego rozwiązywania społecznie ważnych problemów i zademonstrowano siłę bezprawia oraz cynizmu w polityce. A wszystko to w celu osiągnięcia jednego celu — demontażu suwerennej i niepodległej Ukrainy poprzez zniszczenie realnego państwowego statusu języka ukraińskiego, ustanowienie języka rosyjskiego jako drugiego państwowego, a w praktyce — jedynego państwowego. O tym, że ostateczne skutki wcielenia takich ustaw mogą być inne niż słodko zadeklarowane postanowienia ich artykułów, świadczą wyniki wdrażania pozornie demokratycznej leninowskiej polityki narodowościowej w ZSRR, o których współcześni językoznawcy Rosyjskiej Akademii Nauk piszą jednoznacznie: „W dziedzinie polityki językowej przejawiło się to w obniżeniu poziomu i jakości funkcjonowania języka każdego z „radzieckich narodów” w stosunku do języka rosyjskiego. Doprowadziło to do tak negatywnego zjawiska, jak narodowo-kulturowy i językowy nihilizm w stosunku do kultury narodowej i języka ojczystego” (Gosudarstwiennyje i titulnyje jazyki Rossii. Moskwa, RAN, 2002. — S. 6). Masowa mankurtyzacja nie-Rosjan w ZSRR, która zawsze rozpoczynała się od języka jako wyznaczającego markera tożsamości narodowej, dziś uznawana jest przez uczonych wielu krajów za fakt niezaprzeczalny. Nawet przekonani zwolennicy odrodzenia dawnego radzieckiego imperium dostrzegają w poniżeniu statusu języków narodowych byłych republik jedną z przesłanek samozniszczenia i rozpadu ZSRR. W obecnych warunkach te wymowne realia masowej mankurtyzacji z niedalekiej przeszłości powinny stać się żywym przypomnieniem i ostrzeżeniem dla polityków przed realnym zagrożeniem narodowo-językowego, kulturowego zwyrodnienia, zagrożeniem utraty swojej tożsamości narodowej, wreszcie — swojej państwowości. Jednak wydarzenia gorącego lipca świadczą o istnieniu dla znacznej części ukraińskiego politycznego establishmentu innych priorytetów, które są dalekie od idei budowy i wzmocnienia niepodległej demokratycznej Ukrainy. Co więcej, dla wielu „polityków” to, co ukraińskie, okazało się nie tylko nie bliskie, a obce, co wywołuje nieukrywane rozdrażnienie. (O jakiej kulturze politycznej, wysokich standardach moralnych takich nieszczęsnych sług narodu może być mowa?). Dziś życie językowe ukraińskiego społeczeństwa, język ukraiński zostały wystawione na polityczne targi, wrzucone w ruletkę cynizmu politycznej gry. Ci gracze dobrze uświadamiają sobie społeczne znaczenie języka jako rdzenia państwowości, zależność siły lub bezsilności społeczeństwa od jego bytu językowego, poprawnie oceniają nierozerwalność między człowiekiem a językiem. Dlatego za wszelką cenę dążą do podporządkowania życia językowego na Ukrainie swoim politycznym dalekosiężnym planom. Do tego potrzebne im były organizacyjne i PR-medialne wieloetapowe zagrywki, byle tylko osiągnąć upaństwowienie (de facto i de iure) języka rosyjskiego na Ukrainie. Dlatego też powstała potrzeba uchwalenia chociażby ustawy o zasadach polityki językowej na Ukrainie z językiem rosyjskim jako regionalnym o szczególnych prawach, jeśli od razu nie udaje się przepchnąć ustawy o języku rosyjskim jako drugim państwowym.
Tych polityków nie powstrzymuje ani to, że ukraińscy i zagraniczni prawnicy jednoznacznie ocenili projekt rozpatrywanej ustawy jako taki, który nie odpowiada Konstytucji Ukrainy, Europejskiej karcie języków regionalnych lub mniejszościowych, Europejskiej konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych; ani to, że jednoznacznie negatywne były wnioski komisji eksperckich kilku instytutów Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz uniwersytetów Ukrainy, Ministerstwa Sprawiedliwości Ukrainy, komitetów i Głównego naukowo-eksperckiego zarządu Rady Najwyższej Ukrainy. Wszyscy, którzy bezstronnie studiowali ten projekt ustawy, zgadzali się w ocenie, że takiego dokumentu prawnego nie można wnosić pod rozpatrzenie i zatwierdzenie Rady Najwyższej Ukrainy. Jasno określoną, przekazaną ukraińskiemu społeczeństwu, była pozycja wobec tej ustawy wielu czołowych politologów, kulturoznawców, działaczy religijnych, liderów mniejszości narodowych. Sprowadzała się ona do uznania konieczności badania i rozwiązywania kwestii budownictwa językowego na Ukrainie, jednak poza upolitycznieniem tych problemów i poza sytuacyjną walką o elektorat w wyborach w październiku. Według przekonania czołowych ukraińskich myślicieli (którzy ostrość poglądów wyostrzali dziesięcioleciami wytrwałej pracy intelektualnej, hartując swoje pozycje w politycznym przeciwstawianiu się reżimowi jeszcze od początku lat 70. ubiegłego wieku), ten projekt ustawy zakładał znaczące swoją siłą starcie społeczne, jawnie wzmacniał rusyfikację, niszczył narodowe podstawy Ukrainy jako niezależnego Państwa. Antyukraińskie lobby Rady Najwyższej i część współczesnych wysokich urzędników władzy wykonawczej demonstrują nieuleczalną głuchotę na wrzenie myśli i nastrojów (realnych, nie sfinansowanych!) w społeczeństwie, prowokując i wzmacniając swoją wyższością oraz ignorowaniem dążeń narodu do bycia wysłuchanym narastanie protestu. A jak ten naród można usłyszeć, kiedy władza i naród okazali się rozdzieleni wieloszeregowymi niebieskimi mundurami milicji czy czarnymi chmurami zamaskowanych „berkutowców”? Jak narodowi można dostać się do Jego Wysokości (najętego i utrzymywanego za narodowe pieniądze szeregowca), kiedy mniejsza-Wysokość Urzędnik ze świty Samego i tłum ochroniarzy tak starannie pilnują dostępu do (prawdziwie bezcennego) ciała! Dialog między władzą a narodem — potrzebny i długo oczekiwany, z nadziejami na porozumienie i połączenie wysiłków w jedynym czynie — dzisiaj ustalił się i wzmocnił w formacie dwóch autonomicznych monologów, które rozprzestrzeniają się na różnych częstotliwościach, nie nakładają się i nie przecinają: władza mówi wyłącznie dla siebie (chwaląc się za niespotykaną dotąd poprawę życia, bez uściśleń — czyjego i czyim kosztem?), a rzecznicy narodu przemawiają do siebie i trochę — dla narodu… Dla uchwalenia tej ustawy jej inspiratorzy wymyślali różne formaty, dokładniej, formuły słowne, proponowali różną (podobną do prawdy i nie bardzo) motywację. Przecież wszystko powinno było mieć wygląd historycznie uwarunkowanego usprawiedliwienia dążeń Ukraińców, jako akt nieodwracalny i prawnie nienaganny, jako rozwiązanie problemów życia językowego — osiągnięcie harmonii językowej w ukraińskim społeczeństwie, długo oczekiwane zbawienie od „bezprawnej ukrainizacji Ukrainy”. Z takimi ideologicznymi dominantami w licznych wariantach słownych idea uchwalenia ustawy była podawana przez PR-technologów w różnorodnych środkach masowej komunikacji, w teleprogramach. Dzisiaj prawdziwą treść tej ustawy, cel jej przyjęcia inicjatorzy już nie ukrywają za słowną błyskotką, otwarcie deklarując ustanowienie języka rosyjskiego jako drugiego państwowego. Należy jasno uświadomić sobie, że wprowadzenie w życie tej ustawy jest zdolne zniszczyć ukraińską podstawę Państwa, ponieważ tworzy realne przesłanki zwężenia sfery funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego, niweczy jego rolę integratora i ważnego punktu odniesienia wartości społeczeństwa, formy prezentacji Ukrainy jako niezależnego i narodowo określonego podmiotu stosunków międzynarodowych. Przecież jeśli język ukraiński, który obowiązującą Konstytucją Ukrainy określony jest jako państwowy (= obowiązkowy dla wszystkich obywateli Ukrainy), dla znacznej warstwy Państwa Ukraińskiego w oficjalnym, służbowym porozumiewaniu się na znacznym terytorium może być zastąpiony innym (= rosyjskim) językiem, stać się nieobowiązkowym w systemie edukacji ogólnej (język edukacji mogą według upodobań wybierać rodzice) i wyższej, w środkach radiowych i telekomunikacyjnych, a przez urzędników państwowych, deputowanych może być ignorowany przy wykonywaniu przez nich obowiązków służbowych, to w takich warunkach język ukraiński przestaje być państwowym, jego miejsce zajmuje język rosyjski. Zwężenie sfer zastosowania języka ukraińskiego, zastąpienie go w społecznie prestiżowych sferach językiem rosyjskim na tle celowego i konsekwentnego obniżania jego ocen (bombardowanie przez media ideami niedo-: niedojęzyk, nieprestiżowy, nieperspektywiczny, wiejski język…) jest zdolne zmienić stosunek do języka ukraińskiego w społeczeństwie, ograniczyć siły twórcze inteligencji odwieczną obroną języka, wyjaśnieniami, bronieniem prawdy o języku ukraińskim. A w tym czasie na Ukrainie będzie wzmacniał swoje pozycje urzędnik państwowy, wszechwładny urzędnik, który świadomie-demonstracyjnie wyprowadza siebie poza sferę ukraińskiego (niższego, nieprestiżowego): on nie włada językiem państwowym, nie używa go, demonstrując jego niepotrzebność, nadmiarowość; on cały jest w polu siłowym (prawie)rosyjskiego języka, który jest decydującym symbolem przede wszystkim państwowości innego kraju. To jakiemu państwu służy taki urzędnik, korzystając przy tym z dóbr materialnych Ukrainy i nierzadko otwarcie okradając ją? Wszystko to obserwujemy już dzisiaj: i na posiedzeniach Rady Najwyższej Ukrainy, gdzie z godną zdziwienia zaciętością część deputowanych stale ignoruje język państwowy; i na oficjalnych spotkaniach międzynarodowych, kiedy obcokrajowcy nie wyrzekają się swojego języka, za to nasi wysocy urzędnicy, demonstrując przed całym światem swoją niezdolność powiedzenia choćby kilku fraz po państwowemu po ukraińsku, komunikują się z gośćmi w języku rosyjskim (raczej — rosyjskopodobnym). Przejawy publicznego upokorzenia-zbezczeszczenia państwowego języka ukraińskiego obserwujemy codziennie. Dlaczego tego wszystkiego nie widzi wszechwidzące oko Gwaranta Konstytucji? Myślimy, że widzi. I zgadza się, i błogosławi, bo nie bez jego udziału-zgody dobrano-wyznaczono-pielęgnowano takie kadry w strukturach wykonawczych; przedstawiciele siły politycznej, kierowanej przez Prezydenta, demonstracyjnie ignorują język państwowy. Podczas rozpatrywania kwestii o zasadach polityki językowej spekulatywnie eksploatowano założenie o priorytecie człowieka nad państwem: państwo dla człowieka, a nie człowiek dla państwa. Lecz przy tym przemilczano, że człowiek, konkretna osobowość, jest cząstką państwa, swoim działaniem tworzy to państwo lub niszczy je; że każdy obywatel ma nie tylko prawa, ale i obowiązki wobec państwa, społeczeństwa, bliźnich. Dlatego nigdy demokracji nie utożsamia się z samowolą, ochlokracją. Lecz każdy człowiek jest wolny żyć tam, gdzie uważa za stosowne, gdzie najpełniej odczuwa wewnętrzny psychoemocjonalny komfort, zgodność między środowiskiem językowo-kulturowym a własnymi potrzebami. Człowiek szuka dla siebie takiego środowiska, tworzy sobie i wokół siebie takie środowisko. Jednak państwo jako struktura z konserwatywnym stabilnym rdzeniem nie może zmieniać się pod każdego obywatela, zwłaszcza gdy jego wymagania nie są zgodne z procesami państwowotwórczymi, związane nie z najlepszymi cechami jego osobowości. Dlatego powstaje pytanie: czy mamy znosić obowiązkowość nauki państwowego języka ukraińskiego (i tym zakładać w przyszłości wyprowadzenie znacznej części obywateli poza granice ukraińskiego socjum, przygotowując siłę roboczą dla innych państw) tylko dlatego, że ktoś ze współczesnych ukrainofobów-„polityków” nie chciał uczyć się języka ukraińskiego w dzieciństwie czy w wieku dojrzałym, kiedy przyjechał na Ukrainę „w pogoni za dobrami materialnymi i stanowiskami”? A teraz ten ktoś, wyniesiony nie zawsze czystymi potokami na wysokie szczeble państwowej piramidy zarządczej, wymaga, aby jego bezjęzyczność i półjęzyczność, jego niski poziom kultury uczynili normą bytu ukraińskiego społeczeństwa, położyli u podstaw polityki językowej Państwa. W taki sposób nie formuje polityki językowej i społecznej żaden kraj świata: Ukraina swoją Konstytucją określiła akceptowalną (ocenioną przez wielu zagranicznych ekspertów jako wzorową) paradygmat bytu językowego społeczeństwa: język ukraiński — jedyny państwowy (ze wszystkimi określonymi sferami i regułami stosowania), zakreślając status, funkcje i sfery użycia wszystkich innych języków, które funkcjonują w Państwie. I tych zasadniczych wymagań Ustawy Zasadniczej Ukrainy trzeba konsekwentnie przestrzegać, doskonaląc formy zapewnienia językowo-edukacyjnego rozwoju kulturalnego obywateli z ich różnymi priorytetami językowymi i narodowo-kulturowymi. Ta droga — przemyślane, niespieszne i tolerancyjne rozwiązywanie problemów życia językowego, duchowego obywateli — jest jedyną z możliwych we współczesnych ukraińskich realiach. Przecież nie trzeba zapominać, że Ukraińcy wyrastali, wychowywali się na wielkiej kulturze, literaturze, mają rozwiniętą infrastrukturę naukową, swoje akademie i uniwersytety, część z których należy do kręgu najstarszych w Europie, mają wielkie doświadczenie walki o niepodległość i wolność, o swój język i swoją cerkiew. Dlatego takie gry z językiem, które dzisiaj nam narzucają, na Ukrainie nie mają perspektywy. Dla naszego narodu słodkie jarzmo, nawet ozdobione datkami przed kolejnymi wyborami, jest nie do przyjęcia. Omawiany projekt ustawy nie zapewnia rozwiązania kwestii budownictwa językowego na Ukrainie, bo dominuje w nim antyukraińska perspektywa — demontaż Niezależnego Państwa Ukraińskiego. Jednocześnie ustawa zakłada fundamenty wielkiego chińskiego muru między Ukraińcami i Rosjanami, tworzy pole nieufności czy nawet nienawiści między narodami, prowokuje do walki z językiem rosyjskim, odmowy od języka rosyjskiego i kultury. Na ten haczyk prowokacji Ukraińcy nie mają się złapać, bo oznaczałoby to znaczącą przegraną: przecież Ukraińcy zawsze byli językowo otwarci, tolerancyjni wobec sąsiadów, ich kultur, brali bezpośredni udział w formowaniu i rozbudowie kultur sąsiednich narodów. A co najważniejsze — dzięki sile wiedzy, intelektu, wysokiej kulturze, znajomości języków Ukraińcy zwyciężali w wielu starciach i próbach, z godnością odpowiadali na wyzwania historii. Te tradycyjne przewagi trzeba zachować dzisiaj, kiedy zagrożenie zniszczenia tego dorobku stało się realne w wyniku bezmyślnych eksperymentów ustawodawczych miłośników politycznego ekstremizmu. Należy zachować tradycję dobrej znajomości języka rosyjskiego: dobrej, ale nie na poziomie bezjęzycznych politykierów, a wzorowych jego nosicieli; należy rozszerzyć naukę języka polskiego — języka naszego zachodniego sąsiada, języka rumuńskiego — naszego południowego sąsiada, słowackiego, białoruskiego, węgierskiego języków, języków liderów światowej kultury i nauki. Przy tym podstawą, mocnym fundamentem językowym i przedmiotem szczególnej dumy ma pozostawać język ukraiński! Oto gdzie pole dla inicjatyw ustawodawczych, prawdziwie państwowotwórczych i perspektywicznych, dziedzina wykorzystania potencjału finansowego. Bo tym będziemy mogli szerzej otworzyć nowemu pokoleniu Ukraińców światy, jeszcze bardziej utwierdzić niezależną i suwerenną Ukrainę.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
