Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Jurij DARAHAN (1894—1926) Święte kłamstwo poezji

Слово Просвіти, №29 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ Nie odpychaj mojego kłamstwa… .............................................. Nie odpychaj, bo w to kłamstwo Wierzę, wierzę sam… J. Darahan Życie Jurija Darahana urwało się wcześnie. Zdołał wydać jeden jedyny tomik poetycki „Sahajdak”. Ale było mu pisane stać się stymulatorem dla innych talentów — fakt znaczący, rzadki. Syn Gruzinki i Ukraińca, Darahan wychowywał się w duchu rosyjskim, zachwycał się rosyjską poezją, młodzieńcze wiersze publikował w rosyjskich czasopismach. Jednak los rozporządził jego życiem tak, że został starszyną Ukraińskiej Republiki Ludowej, brał udział w zmaganiach wyzwoleńczych o państwowość Ukrainy. Po ich klęsce znalazł się na wygnaniu, gdzie właściwie ugruntował się jako poeta ukraiński. Według wyznania Darahana, Ukraińcem poczuł się dopiero w wieku 23 lat. „Myślą nigdy nie zdradziłem ukraińskości, a sercem? Sercem ukrainizowałem się stopniowo”. Niby rekompensata za późne dojrzewanie, nieugięte przekonanie o słuszności wybranej drogi: „…ja zawsze pozostanę czy to więzionym, czy rozstrzelanym, czy ułaskawionym, ale na zawsze — Ukraińcem”. Tę nieprostą transformację ważne jest pamiętać: odbiła się ona wyraźnie na jego twórczości. * * * To ja i wiatr na dzikim polu, Trujące strzały, sahajdak, — Takim mocnym słodkim bólem Napełni je śmiertelny znak! Komu, wszystko jedno, pocałunki, Ciosy, rany i wino! Jedno — gęste czerwone trunki, I koń, i rękę na udo! Tak pięknie umrzeć, jasno żyć! Oto biały łabędź — wszystko naprzód… I nagle strzałami przeszyty Pada w zielony oczeret. Praga, 2.03.1924 Małusza I pieszczoty, i młody grydeń, Różowe fale marzycielskich słów, Co płyną na dalekie południe Śladami złotych podków. Już książęce odeszły drużyny, Ziemia dudniła cały dzień, A serce więdnie, serce ginie, Niby zraniony jeleń… A co, jeśli wróg zwycięży I miecz wypadnie z lubych rąk? O, jasny, radosny Swarogu, Nie dopuść do ciężkich mąk! Perunie, zmiłuj się nad nami! Upewnić się, dowiedzieć gdzie by, Że on czerwonymi tarczami Zasłoni połowiecki step? Kalisz-obóz, 2.06.1922 Wieczór Jak książę zraniony — dzień skłonił się na zachód, Odrzucił swą czerwoną tarczę. Rubiny krwi prysnęły na dachy, I czerwienią spokojny stał się błyszczeć. Westchnieniem płynie cichy powiew wiatru, I kadzidłem — jesienny aromat. Na oczy nasuwa wieczór mitrę I sprawuje żałobny obrzęd. A bój był głośny, promienisty, uparty. Mój Boże! Radośnie śpiewa surma… O, dajże i mnie w swoim czasie umrzeć Tak pięknie i beztrosko. Kalisz-obóz, 3.07.1922 Srebrne surmy Dażbóg straszy białe konie, Huczny tabun zimy, Z jego różowej dłoni Ogień promieni barwnie goni Na wilgotne tło ziemi. Ziemia już biały sztandar podnosi, Podnosi sztandar zima, Błaga ratunku, prosi: „Nie trzeba boju, dość, dość!” I płynie za liman… I konie-olbrzymy gonią I krzeszą lód dźwięczny, W biegu ptakami się rozepną I w dzikim polu rozbiją się, Rozwieją się one. Przegapiona ostatnia szansa, Policzone już dni… I grydeń jasnego Dażboga Surmi zwycięstwo błękitne Na złotym koniu! Podiebrady, 30.03.1923 * * * Rozmawiały pokraczne kawki, Niebo grało na ptasich surmach, I oczami niebieskimi fiołki Wyglądały ze szklanej urny. Tam, za parkiem, rano koń się potknął, Odezwał się dziad niedobrym słowem, Sumaryczny krąg zainteresowań nowicjusza: od rosyjskich modernistów, ich, jak i zagranicznych autorów, Darahan nazwał z imienia: Briusow, Balmont, Błok, Sołogub, Gorodecki, Hamsun, Wilde — do Czuprynki, Ołesia, Tyczyny i innych ukraińskich poetów. Faktycznie już w latach dojrzałych Darahanowi w tym samym czasie przyszło rozwiązywać dwa trudne zadania: zgłębiać ukraińską historię i opanowywać język ukraiński. Ślady uczniostwa są odczuwalne: nieuzasadnione przesunięcie akcentów (dachy zamiast dachy, obrij zamiast obrij), kalka z rosyjskiego („wzlitaje dień”), niedbałe rymowanie (świty — zymy), niesmak („ja zafiranuwsia”) itp. W końcu, książkowe skojarzenia, jako danina młodości. Tutaj i Wilhelm Tell, i Harun-Al-Raszyd, i Vespucci, i muezin, i czarna kapłanka, która wyjdzie „na brzeg złoty”, i „rudy Neron” (słońce?), którego poeta wzywa na „niebieski aksamit”. Oczeret pod żwawym wiatrem się giął, Pod wiosennym wiatrem bezgłowym. Podiebrady, 16.12.1922 * * * Śpiewa młody siczuwyk. Nocnego stepu wolny ptaszku, Sam wiesz, piękne szczęście nasze Na ostrzu szabel i pik. Oj, sennych wybiją do nogi… Patrz, Tatarin wąskoczoły W zielone fale, niby okoń, Nurkował i śledzi zza mogił. A ty śpiewasz o Stambule, O bajdakach i biednych brańcach, Co z krzykiem budzili się rano, I z Ukrainy wiatr wiał, I tęsknie-tęsknie łzy siorbał I topniał złoty mgła… Oj, zaciśnie namiętnie arkan Twoje, twoje śpiewne gardło. Podiebrady, 16.01.1924 * * * Wiatr pręży, pręży, rozrywa koła Na zielonych trawach. Nie było jeszcze popłochu takiego, kraczą kawki. Prosto w ciemność wściekłe warty Na mogiłach. Hej, jarami przebiegały czaty, Aż ziemia dudniła. Oj, gonią, gonią ludzi Tatarzy Nagajami, A stepami — chmur-zjaw stada Do nieprzytomności! W pociągu Praga-Podiebrady, 23.09.1924 * * * Chmury białymi stały się perukami, Znów beztroski ja, młody! Wukołysały mnie pocałunkami Wiosna i sonet wody. I płynę ja, płynę i uśmiecham się… Czyż nie fale mnie gonią? Tak bajkowo pod białym żaglem Wędrować w niebieską drogę. A z wiosną pola obejmują się, Odbywa się ślub ziemi. Darahan wyrastał na gruncie symbolistycznej estetyki, jej plusach i minusach. Zjeżdżone wyrażenia, szablony — nie rzadkość w jego dorobku: strzały brwi, krew jak czerwony mak, rubiny krwi, rogaty księżyc, astry-gwiazdy, bukiety gwiazd, gwiazdy-perły, perły chmur, diamenty-rosy, które rymują się z kosami i pokosami. Symbolistyczny duch wolności i nieprzyjmowanie wszystkiego, co ją ogranicza, dążenie do wartości kulturowych, przeczucie nadchodzących katastrof, wiara w irracjonalną siłę poetyckiego języka — tak czy inaczej przypominają o sobie i w „Sahajdaku”. A zwłaszcza muzyka, której żywioł prawowierni symboliści uważali za prapodstawę życia i sztuki. Nie wiemy, czy znane były Darahanowi rozważania Schopenhauera na ten temat, ale w tym, że czytał Verlaine’a i znał jego hasło — muzyka przede wszystkim — wątpić nie trzeba. „Muzyki” Darahan uczył się przede wszystkim od Balmonta. Do niego też nawracają i jego aliteracje w rodzaju: „szamotinja szamszawe, szypszyna…” Przypomnijmy choćby słynne: „czużdij czaram czernyj czełn” czy „landyszy, lutiki, łaski lubownyje”. Wszakże ten chwyt w czasach Darahana był tak rozpowszechniony, że mógł być natchniony i innymi. Przepływają, znikają, kołyszą się Myśli moje — okręty. Podiebrady, 10.04.1924 Dziki step O. Rengeviczowi dedykuję Zaszło słońce za horyzont, A kozackiego słońca nie ma jeszcze. Fiołkowe stepy, fiołkowe Traw rozmarzonych gąszcze. Tylko macierzanką pachnie i tęskni Po jarach, nad rzekami piołunem. Oj, czołem tobie, księżycu druhu, Ja w stepy za tobą popłynę. Podiebrady, 20.09.1924 * * * Kołysze się księżyc na falach, Jak pijany. Za horyzont mglisty Już więcej nie sięgnie moje oko — A tęsknota szeroka-szeroka W sercu i gałęziach pochylonych. Kołysze się księżyc, jak pijany, Na falach, Niby „ratiju wylih” Suchy oczeret nad wodą. A wiatr — jak surma do boju. Przywidują się turbany… Podiebrady, 18.03.1923 Zaporożu Spłynęło, zanurzyło się, zgasło… I dnia nie ma — poszedł gdzieś, I wieczór na wysokie przęsło Śniadym chłopakiem skłonił się. Zdaje się, ciemny jawor Lachom… Zdaje się, tak dawno, dawno, Dymi mój wóz czumackim szlakiem, Mglą, srebrem i winem. Praga, 14.12.1923 * * * Jak na ekranie wstało miasto Na tle leciutkich chmur, Nad miastem radośnie i czysto Żarzy się w niebie uroczyście Roztopiony bursztyn.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn