Strona · s. 11strona oryginału ↗
Taras Kompanyczenko: «Nasze duchowe skarby to podstawa dla budowy silnego państwa»
Слово Просвіти, №29 за 2012 рік
Są artyści, którzy zachwycają swoją autentycznością, pierwotnością, bo pośród glamouru, operetkowości, popkultury, kiczu, gdzie zamiast powietrza, trawy i serc jest surogat, jest to szczególnie ważne. Takim prawdziwym, gatunkowo pierwotnym jest Taras Kompanyczenko — kobziarz, bandurzysta i lirnik, kierownik zespołu «Choreja Kozacka», zasłużony artysta Ukrainy. Zachwyca swoją uniwersalnością i unikalnym repertuarem: w sposób niedościgniony wykonuje utwory średniowiecza, baroku, klasycyzmu, romantyzmu, czasów ukraińskiej rewolucji 1918—1922 lat, znane i mało znane pieśni ludowe, autorskie stylizacje, rekonstruuje tradycyjny repertuar kobziarsko-lirnicki. Dawne zabytki muzyczne odnajduje w archiwach, bibliotekach, prywatnych kolekcjach Europy. I śpiewa tak, jak owi starodawni starcy — sercem.
— Tarasie, na Ukrainie tak się przyjęło, że na widoku są różnorodne talent-show, a gdzieś za horyzontem, ukryta przed kamerami telewizyjnymi, żyje etniczna sztuka ludowa. Jak czujesz się w tej ciszy-przemilczeniu? Jak docierasz z własną twórczością do ludzi?
— Niestety, Ukraińcy wiedzą o sobie prawie tyle, ile wiedzą o Ukraińcach na Zachodzie. To takie prawo naczyń połączonych. To znaczy, jeśli u nas wiedza o sobie jest tak mała, to i na Zachodzie wiedzą o nas niewystarczająco albo z niepożądanej strony, albo z gorszej. Dlatego dla mnie ważne jest, aby wszędzie prowadzić pracę i docierać z muzycznymi, poetyckimi artefaktami naszej przeszłości do postkolonialnego społeczeństwa, które wydobywa się z chimerycznych mitologemów czasów radzieckich, z prawdą o sobie. Przecież my, Ukraińcy, mieliśmy wielką kulturę, i ja dowodzę, że utrwalone mitologemy są w pewnym stopniu zdewaluowane. Lubię szarawary, ukraińskie potrawy, ale ukraiński świat nie ogranicza się tylko do żołądkowych zachcianek: wódki, wareników, barszczu, słoniny… Ukraińców w przeszłości interesowały i w przyszłości będą interesować wysokie sprawy — intelektualne, duchowe. My jesteśmy następcami przodków, którzy nieśli wysoką nutę, wysoki duchowy poryw. Aby ten promień nie zgasł, trzeba pokazywać, że istnieje kamerton, to bardzo ważne. Jeśli znać, jaki poziom poezji czy muzyki był u nas w innych wiekach, jeśli znać o sobie prawdę, to niżej opuszczać się jest wstyd. Śmiesznie jest tłumaczyć się nieutalentowaniem, sztukatorstwem, jakimiś koniunkturalnymi przemyśleniami (żeby dogodzić publiczności, mówiąc, że to «drajwowe»). Pole działalności u mnie nie określa się pewnymi grupami społecznymi czy wiekiem słuchaczy. Przez lata pracuje «Choreja Kozacka» i starsi, i młodzi ludzie nas słuchają. Wśród moich wielbicielek była Mychajłyna Kociubynśka (Królestwo jej Niebieskie). Z wielkim szacunkiem odnosiłem się do niej od młodości, szczęśliwy, że spotykałem się w redakcji samizdatowego czasopisma «Jewszan-zillia» pod kierownictwem Iryny Kałyneć. Miałem dziewiętnaście lat, wszyscy patrzyli na mnie jak na chłopca, który rokuje nadzieje. Radośnie, że je spełniłem, że moją muzyką cieszą się Lina Kostenko, Jewhen Swerstiuk, Mychajło Słaboszpyćkyj, Hryhorij Husejnow, Wiktor Neborak, Wołodymyr Szowkoszytnyj, Iwan Małkowycz, Jurij Andruchowycz… Dla mnie to wielki wskaźnik. Właściwie, odkrywaniem różnych zabytków sztuki składam pełny obraz o sobie. Tam jest wszystko: smutek, radość, epika, wysokie duchowe porywy — w muzyce ludowej, partesowej, akademickiej, zwłaszcza w polifonicznej instrumentalnej. Oto takie moje zadanie. Sądzę, że młodzież, która chce wiedzieć o sobie, też jest zainteresowana tym, dlatego chodzi na nasze występy. Niedawno na koncercie we Lwowskiej filharmonii sala była przepełniona, trzy godziny trwał występ «Chorei Kozackiej».
— Jak Twoja sztuka jest odbierana w różnych regionach Ukrainy?
— Urodziłem się w Kijowie, mój tata jest z Chersońszczyzny, mama z Sumszczyzny (choć urodziła się w obwodzie archangielskim w Rosji, bo rodzina była represjonowana). Uczyłem się w Kosowie, Lwowie, Kijowie, ale dorastałem w większości w Sumach, w mniejszym stopniu na Chersońszczyźnie, bywam tam często. Na oczach topnieje ukraińska Słobożanszczyzna, dla mnie to wielki ból. Kiedyś w Basach pod Sumami, gdzie mieszkali moi dziadkowie, były tylko dwie rodziny, które nie rozmawiały po ukraińsku. Ale w okresie niepodległości ukraińskość «wyginęła» dosłownie na oczach. To jest katastrofa. Przez radio, telewizję, prasę niszczą ukraiński zasób. I szkolnictwo tutaj nie pomoże, dlatego że ono jest socjalne. Gdzie dzieci mogą praktykować ukraińskość w codziennym życiu i gdzie w społeczeństwie dowiedzą się o pewnych narodowych rzeczach? Jak u Majakowskiego: «My znajem, kurit li Czaplin, my znajem Italii bezrukije ruiny, my znajem, kak Duglasa gałstuk krapłen. A czto my znajem o lice Ukrainy?». To on pisał w 1926 roku w Charkowie. Jednak na koncertach widzę, że ludzie są spragnieni, ciągną do rodzinnych źródeł. W zeszłym marcu byliśmy z Liną Kostenko w Charkowie. Dwa tysiące ludzi napchało się do sali Opery, zwłaszcza w przejścia. Tysiąc nie zmieściło się, stało na ulicy. Pracownik, który przyprowadził mnie do garderoby, powiedział: «Ja nigdy na koncertach przyjezdnych sław nie widziałem takiego szału». A na fasadzie wisiał reklamowy «ikonostas» afiszy przyjezdnych gości, którzy zbierają wielkie łupy przez to, że nasi deputowani nijak nie mogą uchwalić normalnej ustawy o działalności koncertowej na Ukrainie. Więc wariagom opłaca się do nas przyjeżdżać. Natomiast działalność koncertowo-gastrolna ukraińskich zespołów jest minimalna, jak mówił polityk Jurij Kostenko, 15% od ogółu. Myślę, że o wiele mniej na naszym rynku jest ukraińskich wykonawców. Bywam w różnych miastach i widzę, co tam się dzieje. A jakie w Kijowie afisze wiszą, wszyscy widzimy. Lina Kostenko przewróciła skostniałe wyobrażenia. Ludzie są spragnieni, potrzebują rodzimych bohaterów. Jednak to jest sztucznie, świadomie,
jest politycznie powstrzymywana. Kiedy mi mówią, że kultura łączy, a polityka dzieli, uważam, że to kłamstwo. Przez kulturę prowadzona jest wielka polityka. Przez sferę humanistyczną wdrażane są wielkie techniki polityczne. Dlatego kinematografii na Ukrainie nie ma, w studiu imienia Dowżenki sąsiednie państwo kręci swoje seriale, których jakość jest wątpliwa, do tego często pokazują nas w nieatrakcyjnym, karykaturalnym świetle. Bywam na Krymie, w szczególności w Jałcie, Bakczysaraju, Symferopolu. Mieliśmy wspaniały dwugodzinny koncert w Jałcie w teatrze dramatycznym imienia Czechowa. Graliśmy krymskim Tatarom w Bakczysaraju w pałacu chanów, marzyłem o wspólnym koncercie z zespołem „Makkam”. Czytałem wtedy w języku krymskotatarskim wiersze chana i poety Gazi-Girej-Bora. — A skąd zna Pan język krymskotatarski? — Czytałem z kartki, pragnę nauczyć się tatarskiego, mam samouczek. Tatarzy byli zszokowani, podchodzili i mówili: „My sami nie znamy Gazi-Girej-Bora”. Recytowałem im „Pochwałę wojny”, mądrą poetycką relację dla padyszacha. Bardzo piękne, mężne, potężne poezje. Rozumiem Greków z Priazowia, których wysiedlono, niszczono. Bolą mnie problemy krymskich Tatarów, rozumiem ich ból za ojczyznę, staram się poznać kulturę tatarską. Występowaliśmy w Symferopolu w bibliotece Uniwersytetu Taurydzkiego. Wtedy dyrektor powiedział: „Boże mój, dlaczego nam Ukrainy tak nie pokazują? A pokazują agitacyjnie, patetycznie. My byśmy i język wyuczyli. Nam chce się z tego być dumnym”. Możliwość bycia dumnym ze swojej ziemi z wysoką kulturą, wiedzieć o niej prawdę jest faktycznie tabuizowana w mediach. Dopiero rozpoczęto taką pracę, ona od czasu do czasu wypływa za pewnych prezydentów, za tych czy innych sprzyjających warunków, a częściej wbrew niesprzyjającym warunkom. Gdyby to była normalna celowa polityka państwa, wszystko byłoby już rozwiązane. Nie byłoby kompleksu niższości. To przecież nienormalne, że Ukraińcy nie znają swojej muzyki fortepianowej. A ona jest. Poświęcony sprawie człowiek, który reanimuje zjawisko, wielki badacz Mychajło Stepanenko, kierownik katedry fortepianu w Narodowej Akademii Muzycznej imienia Czajkowskiego, wydał płyty ukraińskich gigantów fortepianu. Nie umiem dobrze grać na fortepianie, chyba że „Sonatę Księżycową”, „Dla Elizy” Beethovena, ale byłem poruszony polonezem Danylewskiego, nokturnami Łyzohuba, tym, co Stepanenko odnalazł. To wspaniała muzyka, która godnie koresponduje, powiedzmy, z Chopinem, Dvořákiem. U nas nie znają swojej muzyki symfonicznej. A jest z czego być dumnym: Wedel, Berezowski, Bortniański, Latoszyński, współcześni autorzy. Właściwie to, co piszą dzisiejsi kompozytorzy, powinno być ocenione nie tylko przez wąskie kręgi intelektualne. Na 46 milionów populacji to zbyt mała warstwa, trzeba oświecać naród. Ludzie w terenie szukają tego, a media nie dostarczają. Dobrze, że jest internet, tam coś znajdują. Ale to chaotyczne współistnienie z wartościami narodowymi, inaczej więcej ludzi moralnie by się ratowało, znajdowało motywacje dla siebie: po co pracować na tej ziemi, rodzić dzieci (a nie dlatego, że dadzą pieniądze za dziecko). Nasze skarby duchowe to podstawa wiary, że ukraińska ziemia ma szansę na zbudowanie silnego państwa. Wiedza o sobie uwolniłaby energię, ludzie nie uciekaliby za granicę z niezwykle pięknej ziemi. Zniknęło zaufanie między ludźmi, oni nie umieją się porozumiewać. Dlaczego nie ma w gospodarce wzrostu? Bo nie ufamy sobie nawzajem. Prościej: chapnął pieniędzy, kogoś oszukał... Ale są inne przykłady. W spitej pod koniec XIX wieku Galicji pojawił się kompozytor i ksiądz Ostap Nyżankowski. Przyszedł do parafii, która całkowicie była otoczona karczmami, ludzie w szynkach zostawiali pieniądze. A on w cerkwi zapoczątkował trzeźwość. I z czasem, kiedy ludzie zmotywowani przestali pić, nie po prostu nosić odznaki towarzystwa trzeźwości, a rozwijać się, uczyć, czyli stali się oświeconymi, wykształconymi ludźmi, zaczęli sobie ufać. Wtedy pojawił się „Masłosojuz”, zaczął się wzrost gospodarczy, galicyjscy Ukraińcy stworzyli firmy, które mogły konkurować w polskiej przestrzeni odrodzonej Rzeczypospolitej, finansować ukraińskie gazety i szkoły. Zaufanie bez jedności kulturowej, identyfikacji w sferze kulturowej, bez wiedzy o sobie nie jest możliwe. — Czy można Pana nazwać historykiem muzyki, z jakich źródeł Pan czerpie? — Tak, jestem historykiem muzyki. Czerpię z rękopiśmiennych i drukowanych ksiąg cerkiewnych, niektóre mam w kolekcji, powiedzmy, rękopis XVII wieku i starodruk XVIII wieku. Zbieram bibliotekę domową, jest ogromna: w niej i dziadkowe, i ojcowskie, i mamy zbiory. Pracuję w bibliotekach Warszawy, Krakowa, w muzeach Iwano-Frankiwska, Romnów, Lwowa, w Muzeum Książki i Drukarstwa (Kijów). Tam zachowało się niemało źródeł nutowych. Unikalnym zabytkiem, do śpiewania którego zabrałem się niemal pierwszy we współczesnej przestrzeni muzycznej, stał się „Poczajowski bohogłaśnik”, wydany przez ojców bazylianów w 1791 roku w ówczesnej greckokatolickiej Ławrze Poczajowskiej. To wielka antologia duchowej ukraińskiej pieśni (na Boże Narodzenie, Objawienie Pańskie, na Ofiarowanie Pańskie, do Najświętszej Bogurodzicy, świętych) z dwóch wieków — XVII i XVIII. Znalazłem tę książkę w Muzeum Hryhorija Skoworody w Perejasławiu. To autorski zbiór nutowy z tekstami, gdzie przedstawieni są Morawski, Masteborski, Kyszczycki, Łonski, Diaczenko, Wolski, Paszkowski, Łewycki, Andrijiwski, Dostojewski. — Czy między Dostojewskim a pisarzem Fiodorem Michajłowiczem jest jakiś związek? — Tak. Hryhorij Dostojewski, Andrij Dostojewski, Jan Dostojewski — pradziadek, dziadek i stryjeczny dziadek Fiodora Michajłowicza, wszyscy ukraińscy księża z Podola. Praca ze źródłami to nie po prostu sucha nauka, a żywa sprawa. Znajdujesz kolejny majstersztyk, jeszcze i porywasz innych, bo od razu możesz pokazać go ludziom dzięki własnemu talentowi muzyka. Z „Choreją Kozacką” śpiewam wiele utworów w powiązaniu z kalendarzem cerkiewnym. Oprócz wszystkiego innego, udźwiękawiamy poezje, które dochodzą do nas w rękopisach, starodrukach, publikacjach naukowców — znawców literatury ukraińskiej oraz muzyki dawnej. Bo muzyka to pewna gwarancja tego, że poezja będzie usłyszana. Kiedy, powiedzmy, studenci ją studiują w kontekście historii dawnej literatury ukraińskiej, to często nie porusza. Inna rzecz — magia muzyki, która na przestrzeni wieków nadaje emocjonalne zabarwienie poezji, pozwala jej być usłyszaną. Zrozumiałem, jak to działa. Po ziarenkach, cząstkach zbieramy portret Ukrainy, a więc i własny. Mówimy dzieciom: „Wy uczycie się nie historii Ukrainy, ta historia jest wasza, tu i teraz”. Przecież nasi przodkowie żyją w nas, w naszym ciele i krwi, i nie kiedyś, a teraz. Rozmawiał Wołodymyr KOSKIN, zdjęcie autora
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
