Strona · s. 11strona oryginału ↗
Jest żywa, dopóki o niej pamiętamy. W 100. rocznicę urodzin Olhy Mak
Слово Просвіти, №29 за 2013 рік
Wołodymyr BUZEJCZUK
Olha Mak (Olha Nyliwna Petrowa) urodziła się w Kamieńcu Podolskim 20 lipca 1913 roku. Wkrótce po narodzinach córki rodzina Nyła Semenowycza Petrowa przeniosła się do Kijowa. Tutaj rodzina przeżyła I wojnę światową, wydarzenia rewolucyjne, walki wyzwoleńcze. Ostatecznie w 1920 roku wojna i głód zmusiły Petrowów do przeprowadzki na prowincję. Nowym miejscem ich osiedlenia stała się wieś Wilchiwczyk koło Korsunia. Jednak życie nie było słodkie nawet tam. Niedostatek, niedożywienie, chłód i choroby doprowadziły do tego, że przedwcześnie odeszli z tego świata ojciec i dwie siostry. Zrozpaczona rodzina powróciła znów do Kamieńca Podolskiego. Tutaj Olha ukończyła siedmioklasową szkołę. Jedną z najlepszych przyjaciółek Olhy w szkole była jej rówieśniczka (urodzona 5 września 1913 roku) Tamara Bystryćka (Sys), która z czasem stanie się znaną folklorystką, będzie badać Podole. Tamara Andrijiwna zachowała wspomnienia o Oldze Mak: „W szkole spotkałam się z Olgą Petrową. W żaden sposób nie przewidywano, że ta wielka męczennica będzie znaną ukraińską pisarką w Kanadzie, Olgą Mak. W starszych klasach Olunia zafascynowała się recytacją i baletem. Kto go tam wie, skąd ona wygrzebywała te tańce, ale na naszej szkolnej scenie stała się niezwyciężona”. Olha bardzo dobrze się uczyła, nauka przychodziła jej, tak jak jej przyjaciółce, z łatwością. Z taką wiedzą – prosta droga do uczelni, ale życie musiało wnieść też swoje korekty. Aby wstąpić do wyższej uczelni, trzeba było mieć staż pracy. Szesnastoletniej Oldze przyszło popracować w sowchozie we wsi Sołobkiwci, nauczać i likwidować analfabetyzm. Tutaj spotkała inspektora oświaty ludowej Wadyma Droczynskiego. Pobrali się pod koniec 1931 roku. Młoda rodzina podróżowała po Ukrainie: Charków, Krzywy Róg (tutaj urodziła się córka Wiktorija), później – Nieżyn, gdzie mężowi (z powodów polityczno-rodzinnych Wadymowi Droczynskiemu przyszło przyjąć nazwisko krewnych matki – Doroszenko) po obronie dysertacji zaproponowano stanowisko docenta w instytucie pedagogicznym. Olha została studentką wydziału literacko-lingwistycznego, w Nieżynie zaś przyszła na świat córka Myrosława. Podczas studiów w instytucie pedagogicznym Olha zaczęła pisać, chociaż wtedy tworzyła „dla siebie”. Jak wspominała pisarka w jednym z wywiadów, pisać tak, jak chciała, w warunkach sowieckiej rzeczywistości nie mogła, a pisać tak, jak wymagano – nie chciała. „Sprzedajność nie leży w mojej naturze i dlatego machnęłam ręką na swoje powołanie”. Instytut Olha ukończyła w 1938 roku. Egzaminy końcowe odbywały się bardzo ciężko – jej mąż był już aresztowany, więc administracja i wykładowcy patrzyli na nią krzywo, jak na żonę „wroga ludu”. Jednak z honorem przetrzymała i egzaminy, i pogardę od wczorajszych „towarzyszy”, choć otrzymała nie dyplom, a jedynie zaświadczenie o tym, że przesłuchała kurs instytutu.
Tułaczka na obczyźnie Ostatnie aresztowanie Wadyma Doroszenki miało miejsce przed samą wojną, w 1941 roku. Przez około dwa lata Olha z małymi dziećmi tułała się po rodzinnej ziemi: Berszadź, Berdyczów, znów Kamieniec, i ostatecznie w 1943 roku dotarła do Galicji. Jakiś czas przebywali w Dobromilu, niedaleko rodzinnej wsi nowego znajomego Olhy, Mykoły Heca. Olha chorowała na tyfus i tylko cudem pozostała przy życiu. Front cofał się na zachód, więc Olha z córkami wyjechała do Słowacji, a stamtąd z wielkimi trudnościami – do Austrii. Tam w obozie dla osób przemieszczonych znalazła tymczasowe schronienie i otworzyła się przed światem jako pisarka. Od tamtej pory jako Olha Hec lub O. H. publikuje swoje teksty w „Nowych dniach” i „Swobodzie”, a pierwszą publikacją był artykuł „Do pracy”. Mykoła po wojnie odnalazł Olgę i córki w obozie, tam pobrali się i w 1947 roku przeprowadzają się do Brazylii, gdzie było im dane przeżyć 23 lata. Początkowo trafili do Rio de Janeiro, klepali biedę. Potem przenieśli się do Kurytyby, gdzie było już wielu Ukraińców. Dla Olhy Nyliwny te lata choć nie były łatwe, to jednak – dość płodne, bo prawie wszystkie główne utwory zostały napisane tutaj, w Brazylii: książka wspomnień „Z czasów jeżowszczyzny”, powieści „Bóg ognia”, „Czudasij” i „Dokąd szła ścieżka”, powieści „Żaira” i „Przeciw przekonaniom”.
Pisarz – nie kramarz Pisarska dola Olhy Mak trochę przypomina los Astrid Lindgren: powieść „Bóg ognia”, która należy do najbardziej znanych i popularnych książek ukraińskiej pisarki, zaczynała się od bajeczek dla małego synka Mykołki. Tak samo szwedzka czarodziejka opowiadała córce bajeczki, które z czasem przerodziły się w znane na cały świat arcydzieła literatury. W 1970 roku Olha Nyliwna przeprowadza się do Kanady, gdzie w tamtym czasie osiedliły się już jej córki. O tym wydarzeniu wypowiedziała się bardzo prosto: „Wreszcie mój statek przybił do zacisznej przystani. Nawet nie wiem, jak wytrzymałam w Brazylii 23 lata”. W Kanadzie Olha Nyliwna opiekowała się wnukami i miała możliwość bez przeszkód pisać, więc „Kamienie pod kosą” zostały napisane już w znacznie lepszych warunkach niż poprzedni dorobek twórczy. W 1993 roku Olha Mak po raz pierwszy od długich lat emigracji odwiedziła Ukrainę. Wizyta była bardzo intensywna. Przebywała w Kijowie, Nieżynie, Karaszynie, Wilchiwczyku, Kaniowie, Kamieńcu Podolskim, Lwowie, Czerniowcach. Spotykała się z nauczycielami, uczniami i studentami, pisarzami oraz naukowcami, brała udział w wykładach, dyskusjach i konferencji naukowej, poświęconej rocznicy Hołodomoru 1932—1933 lat. I wszędzie Olha Mak przypominała, że trzeba kochać Ojczyznę i oddanie jej służyć, a jeszcze – strzec się duchowego hołodomoru, bo „od głodu pokarmowego ginie człowiek, a od głodu duchowego – naród”. Spuścizna twórcza Olhy Mak jest wielka, ale jednocześnie mało znana ukraińskiemu czytelnikowi. Niestety, we współczesnej Ukrainie rzadko jest miejsce dla takich pisarzy i takiej literatury. Teraz w modzie są inne gusta. Ale musimy znaleźć czas i możliwość na nowe odczytanie jej utworów.
Olha Mak i Dmytro Czerednyczenko. NSPU. 1993 rok
Za granicą wspomnienia „Z czasów jeżowszczyzny” wydawano trzykrotnie i odbiły się one szerokim echem. Trudno sobie wyobrazić, że człowiek może być tak bardzo pozbawiony praw, tak wrażliwy i bezbronny wobec państwowej machiny. Wydawałoby się, że i nasza współczesna sytuacja w zakresie praw człowieka nie jest idealna. Ale czy daleko my, współcześni obywatele Ukrainy, odeszliśmy od swojej niedawnej przeszłości z obozami koncentracyjnymi i sądami-trójkami? Może dlatego, że słabo znamy własną historię, o której pisała także Olha Mak. W 1955 roku w Monachium wydała pierwszą książkę „Bóg ognia” pod tytułem „W Santo-Antonio”. Przygodowa powieść o ukraińskim chłopcu w Brazylii bardzo spodobała się młodym czytelnikom. A już w następnym roku w Toronto ujrzała światło dzienne nowa powieść (choć można ją nazwać i powieścią) — „Czudasij”, która po prostu wstrząsnęła ukraińską społecznością na emigracji. Jednocześnie ponura i ironiczna, nieco podobna do „Miasta” Waleriana Pidmohylnego oraz „Urodzonych pod Saturnem” Wiktora Waltara, mistrzowsko napisana powieść otwierała czytelnikom coś nowego w ich postrzeganiu Ukrainy i siebie w relacji do Ukrainy. „Dziwak” („czudik”, jak zamierzano początkowo, przez wyraźną rosyjskość autorka zmieniła na „czudasij”) Ołeksa Wucho spośród setek „normalnych” okazał się w rezultacie najbardziej ludzkim, najbardziej porządnym i — jednak normalnym. Wśród wszystkich szarych i „jak-by-czego-nie-wyszło” przyjaciół i kolegów tylko on jeden miał jasną wizję perspektyw Ukrainy i Ukraińców. I jak tu nie zgodzić się z wybitnym psychologiem Erichem Frommem, który mawiał: „...od tego, że miliony ludzi mają te same wady, wady te nie stają się cnotami; od tego, że mnóstwo ludzi podziela te same błędy, nie stają się one prawdą, a od tego, że miliony ludzi cierpią na jedną formę psychicznej patologii, ludzie ci nie zdrowieją”. Gdyby powieść „Czudasij” w swoim czasie stała się znana na terenach Ukrainy, Ołeksa Wucho mógłby stać się wzorem dla młodych bojowników o wolność Ojczyzny — nie zapominajmy, że i UPA nie została jeszcze ostatecznie zniszczona, i patriotycznie nastawionej młodzieży na Ukrainie nie brakowało. Droga do rodaków Zarówno jako pisarka, jak i filolog, Olha Mak nieustannie nalega na konieczność pilnowania czystości języka, niepozwalania na szarganie go obcymi wpływami. W szczególności w artykule „A on zaczął skakać sobie do oczu” pokazano, jak polskie i niemieckie wpływy, zupełnie nieuzgodnione z wymogami języka ukraińskiego, czynią mu szkodę. Ale najgorsze nawet nie jest to, a to, że przedstawiciele ukraińskiej diaspory coraz częściej posługują się nie językiem ukraińskim, a językiem tego kraju, w który rzucił ich los. Ci zaś, którzy mimo wszystko mówią i piszą po ukraińsku, coraz bardziej poddają się wpływom zrusyfikowanych ukraińskich pisowni, o czym z bólem Olha Mak przypomina w artykule „Katedra studiów ukraińskich czy katedra małorosyjskości?”. Artykuł jest ostro polemiczny, nie bez podtekstów politycznych, więc nic dziwnego, że wielu się nie spodobał. Na Ukrainie w 1993 roku wprowadzono nową pisownię, zadeklarowano, że do języka ukraińskiego powrócą rodzime formy narodowe, lecz wykształceni ludzie widzieli, że językowi ukraińskiemu zwrócono zbyt mało, a zabrano wiele. Olha Mak pisze artykuły, listy, propozycje, ale... kto ją słyszy?.. Ten artykuł-rozpacz przedrukowano na Ukrainie z amerykańskiej „Swobody” w kilku gazetach i czasopismach, i na tym — koniec. Jeden z listów do Hałyny Kyrpy i Dmytra Czerednyczenki, w którym Olha Mak przytaczała wspomnienia ze swojej podróży na Ukrainę, kończył się bardzo smutnym wierszem, dopisanym odręcznie jej starannym, równym, niemal kaligraficznym pismem: „Zakończenia, być może, nie będzie. Olha”. Zmarła Olha Mak 18 stycznia 1998 roku w Toronto. 22 stycznia pochowano ją na cmentarzu św. Włodzimierza w Oakville, Ontario. Łesia Chrapływa-Szczur wyznała kiedyś: „Czy mogłoby być większe marzenie dla nas, emigrantów, niż to, żeby nas znali i czytali w rodzinnym kraju?!”. W tym roku dzieci Olhy Mak z okazji 100-lecia od dnia jej urodzin planują uroczyście odsłonić nowy pomnik na grobie mamy — wybitnej pisarki ukraińskiej emigracji. A ponadto — bardzo chcą wydać jak najwięcej z jej spuścizny twórczej, aby świat, a przede wszystkim rodacy, mieli możliwość swobodnego zapoznawania się z nią. Niedawno coś już się spełniło: „Kamienie pod kosą” wyszły po angielsku. A póki co, niestety, Olha Mak w Ojczyźnie nie czuje się jak w domu. Jedynie kilka jej utworów wydano na Ukrainie. Niezbadanym pozostaje archiwum, nieopublikowane są niektóre późniejsze rzeczy. Lecz jest nadzieja, że książki i artykuły Olhy Mak napisane zostały nie na darmo, że wielu młodych Ukraińców one obudzą i pozostaną z nami nie na jeden dzień. Znajomość moja z Ołhą Mak zaczęła się, niestety, nie od czytania jej utworów, a od wykładu uniwersyteckiego. Jeden z wykładowców, zawzięty badacz ukraińskiej diaspory, wspomniał kiedyś o oryginalnej pisarce i jej książkach. Jednak dalszego ciągu ta rozmowa nie miała, a odnalezienie choćby czegoś z jej utworów nie udało mi się wtedy. I dopiero po kilku latach otrzymałem możliwość przeczytania książek Olhy Mak: najpierw — „Czudasij”, a ponieważ ta powieść mnie po prostu oszołomiła — tak utalentowanie i soczyście wykreśliła swoich bohaterów pisarka, to zaraz po niej przeczytałem i „Kamienie pod kosą”, potem — „Z czasów jeżowszczyzny” oraz wszystkie mniejsze utwory, które zdołałem znaleźć. Naturalne, że i osobowość samej autorki bardzo mnie zainteresowała.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
