Strona · s. 13strona oryginału ↗
Książka o dwóch towarzyszach broni i orędownikach Zinaida Tarachan-Bereza. „Zaczaruj mi, wołchwie…”: Taras Szewczenko i Michaił Szczepkin. — Kijów: „Mystectwo”, 2012. — 352 s.
Слово Просвіти, №29 за 2013 рік
Znana i autorytatywna badaczka-szewczenkoznawczyni z Kaniowa Zinaida Tarachan-Bereza kontynuuje swoje udane studia na polu szewczenkoznawstwa. Autorka setek artykułów, rozpraw i recenzji o odpowiedniej tematyce, kilku monografii, wśród których za prawdziwy szczyt uważa się jej „Świątynię” — kronikę Góry Tarasowej, Zinaida Panasiwna właśnie zaprezentowała nie tylko naukowcom, ale i całej czytającej społeczności swoją kolejną gruntowną pracę — „Zaczaruj mi, wołchwie…” (Taras Szewczenko i Michaił Szczepkin), wykwintnie wydrukowaną przez wydawnictwo „Mystectwo”. Wołodymyr POLISZCZUK, doktor filologii, profesor m. Czerkasy
Uważnie przeczytawszy książkę (czy książkę-album, bo i tak można ją nazwać, zważywszy na ilość i jakość zamieszczonego materiału ilustracyjnego), zanim odnotuję jej bezsporne zalety, wyrażę pewną wątpliwość co do podtytułu — tego samego „Taras Szewczenko i Michaił Szczepkin”, ponieważ w tekście monografii znacznie więcej miejsca poświęcono właśnie genialnemu aktorowi Szczepkinowi, a nie genialnemu poecie Szewczence, i ponieważ rzut oka na temat ich wzajemnych relacji nakreślony jest właśnie „od” Szczepkina, to wydaje się, że logiczniej byłoby w podtytule zamienić miejscami nazwiska dwóch wybitnych osobistości: „Michaił Szczepkin i Taras Szewczenko”. Nie mówię, że to zbyt istotna uwaga, a jednak… Krąg przyjaciół i znajomych Szewczenki, jak wiadomo, jest bardzo szeroki. I temat ten — „Szewczenko w kręgu współczesnych” — doczekał się szerokiego naświetlenia. Istnieją nawet osobne wydania o odpowiedniej tematyce. Także wzajemne relacje między Tarasem Szewczenką a Michaiłem Szczepkinem opisano dość szeroko, przynajmniej pisali o nich mniej lub bardziej szczegółowo praktycznie wszyscy biografowie Szewczenki, są też osobne opracowania. Jednakże, jak i w większości aspektów i tematów szewczenkoznawstwa, temat wzajemnych relacji aktora i poety wymaga dalszych badań, większej, bardziej obiektywnej, a nierzadko i bardziej krytycznej uwagi badaczy, przede wszystkim tak naukowo i etycznie sumiennych, jak Zinaida Tarachan-Bereza. Ten „komplement” pod adresem autorki monografii jest w pełni przez nią zasłużony nie tylko wspomnianymi setkami prac, ale i dziesiątkami lat wytrwałej, drobiazgowej, uważnej i kompetentnej pracy archiwalnej, a także, oczywiście, doskonałą znajomością spuścizny literacko-artystycznej Szewczenki i, co również bardzo ważne, tak samo długą świadomą oddanością sprawie godnego czczenia, badania i popularyzacji spuścizny Tarasa Hryhorowycza. Niech nie będzie to odbierane zbyt patetycznie, ale możemy z pewnością powiedzieć, spojrzawszy także na biografię życiową i twórczą Zinaidy Panasiwny, że ta utalentowana kobieta całe swoje życie poświęciła słowu i wizerunkowi Szewczenki. Książka nie ogranicza się tylko do zrozumienia relacji Szewczenki i Szczepkina. Wystarczająco przekonująco i wyraziście nakreślono w niej szerokie tło społeczne Imperium Rosyjskiego drugiej połowy XVIII i niemal całego XIX wieku, pokazano podstępne i lepkie „prawno-ustrojowe” pole systemu samowładczo-pańszczyźnianego, w tym także to wyrafinowane kruczkarstwo, które tak jaskrawo opisano w dziełach literatury klasycznej. W monografii szeroko pokazano okoliczności i historię kształtowania się nowożytnego teatru w Imperium Rosyjskim w ogóle, a na Ukrainie w szczególności w pierwszej połowie XIX w., czyli do powstania znanego „teatru koryfeuszy”. Całkowicie fachowo analizowana jest stylistyka języka teatralnego, ewolucja różnych składowych działalności teatralnej itp. Naturalnie, wszystko to jest w monografii aktualne, wszak mowa o misji reformatorskiej Michaiła Szczepkina w historii teatru. Bardzo interesująca i faktycznie odkrywcza jest informacja analityczna o działalności pierwszych klasyków nowego piśmiennictwa ukraińskiego Iwana Kotlarewskiego i Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki w procesie kształtowania się nowego teatru ukraińskiego, a także o ich roli w losach twórczych M. Szczepkina. Powiedzmy, Z. Tarachan-Bereza doszukuje się w archiwach tezy, że to właśnie H. Kwitka-Osnowjanenko skłonił M. Szczepkina do podjęcia ról komediowych, wyznaczając w ten sposób główną linię drogi twórczej wybitnego aktora. Ciekawie opisano w książce historie teatrów połtawskiego i charkowskiego lat 1810—1820-tych, obiektywnie pokazano bardzo niełatwe procesy narodzin zalążków właściwie ukraińskiego teatru, które przebijały się przez tamy zakazów i cenzury wobec wszystkiego, co „małorosyjskie”, warunki życia ówczesnych aktorów, wśród których było niemało poddanych, w tym także M. Szczepkin. Ważną, a zatem pozytywną cechą recenzowanej monografii jest to, że autorce udało się w niej wystarczająco organicznie i naukowo uzasadnionie połączyć linię osobistych losów Michaiła Szczepkina z kontekstem społeczno-politycznym, kulturologicznym i społeczno-obyczajowym jego czasów. Zatem główną osią badania są losy i twórczość Michaiła Szczepkina, z którymi na znacznej „terytorii” książki przeplatają się losy i twórczość Tarasa Szewczenki. Strukturalnie monografia Z. Tarachan-Berezy składa się z czterech „głównych” rozdziałów, z których każdy ma pewne dominanty znaczeniowe, a także kilku miniaturowych „wstawek nowelowych” (nazwijmy je tak) i bloku dodatków ilustracyjnych ze spuścizny malarskiej Tarasa Szewczenki. Pierwszy rozdział — „Bez wolności nie ma losu” — poświęcony jest wyjaśnieniu informacji biograficznych o Michaiłe Szczepkinie, właściwie jest to głównie historia poddaństwa jego przodków i cierniowej drogi do uzyskania „wolności”. Właśnie tutaj, od pierwszych stron, autorka monografii uzasadnia (dokumentalnie, „archiwalnie”, dowodowo) ukraińską „naturę” Michaiła Szczepkina, jego organiczne wrastanie w ukraińską mentalność, pielęgnowanie w nim ukraińskiej duszy, która wiecznie i aktywnie będzie żyła w aktorze i która bez wątpienia stanie się później swoistą „bazą” dla pokrewieństwa z taką samą duszą Tarasa Szewczenki. W tym rozdziale badaczka argumentowanie odwołuje się do szeregu momentów polemicznych w losach aktora, zwłaszcza w zagmatwanej historii wyzwolenia M. Szczepkina z poddaństwa. Korzystając z wielu świadectw archiwalnych i źródeł, Z. Tarachan-Bereza faktycznie i przekonująco „rehabilituje” księcia Mikołaja Repnina, który odegrał kluczową rolę w wyzwoleniu utalentowanego aktora, ale nad którego imieniem przez długi czas wisiały nieprzyjemne oskarżenia, zrodzone przez nieżyczliwych. Właśnie w tym rozdziale badaczka demonstruje różne biurokratyczne kruczkarstwa na drodze do możliwego uwolnienia człowieka, a także podaje fotokopie wielu ważnych i rzadkich dokumentów, odkrytych przez nią w archiwach Moskwy, Petersburga i innych miast. Drugi rozdział — „Talent prawdziwie ludowy” — wyróżnia się gruntowną bazą dokumentalną, licznymi odniesieniami do źródeł archiwalnych i cytowaniami źródeł pierwotnych. Kluczową semantyką rozdziału jest kształtowanie się Michaiła Szczepkina jako aktora na scenie teatrów połtawskiego i charkowskiego, pokonywanie przez niego szablonów teatralnych, nieustanny wzrost twórczy, zdobywanie popularności. I wszystko to na szerokim tle społeczno-obyczajowym i kulturologicznym. Wystarczająco gruntownie naświetlono niemal czterdziestoletnią działalność twórczą M. Szczepkina w Teatrze Moskiewskim, pokazano nowatorstwo twórcze i reformatorstwo aktora w sprawach teatralnych oraz nieodzowne, na co stale i dowodowo kładzie nacisk autorka monografii, kultywowanie przez aktora tematyki ukraińskiej, którą on siłą swojego talentu i wbrew różnym zakazom i wytycznym podawał nie wulgarnie, nie karykaturalnie, a szczerze, pozytywnie i przychylnie, osiągając w końcu właśnie takie postrzeganie tematyki „małorosyjskiej” nawet w ówczesnych stolicach imperialnych. Z. Tarachan-Bereza przekonująco pokazuje także tę ważną „odrodzeniową” rolę, jaką odegrał M. Szczepkin w popularyzacji sztuk M. Gogola, których rosyjska publiczność początkowo nie przyjmowała, lecz magia talentu Szczepkina i tutaj pokonała uprzedzenia, zapewniając sukces późniejszym klasycznym komediom gogolowskim. I dopiero w trzecim rozdziale na „scenę” monografii bezpośrednio wychodzi temat wzajemnych relacji Tarasa Szewczenki i Michaiła Szczepkina. Badaczka na podstawie dokumentów śledzi historię ich znajomości, późniejszej szczerej przyjaźni i wzajemnego wsparcia, koncentrując się zwłaszcza na okresie „po zesłaniu” Szewczenki oraz fakcie przyjazdu ponad siedemdziesięcioletniego M. Szczepkina do Niżnego Nowogrodu, aby zobaczyć uwolnionego poetę. I w tym rozdziale opisano „krąg współczesnych” Szczepkina i Szewczenki (zwłaszcza Gogol, P. Kulisz), a także przeprowadzono historyczno-tekstologiczny komentarz utworów Szewczenki, które miały dedykację dla M. Szczepkina („Czyhyryn”, „Zaczaruj mnie, wołchwie”, „Neofici”). Do analitycznego tekstu literaturoznawczego podano ciekawy i stosowny materiał ilustracyjny. Z. Tarachan-Bereza całkiem słusznie kładzie nacisk na bardzo ważne znaczenie przyjazdu Szczepkina do Niżnego Nowogrodu: „Szczepkin bez wątpienia wskrzesił w Szewczence wiarę w siebie i swój talent. Świadczy o tym także tryptyk „Los. Muza. Sława”, stworzony 9 lutego 1858 roku również w Niżnym Nowogrodzie już po wyjeździe aktora…” (s. 191). Wreszcie rozdział czwarty — „Tajemnica jednego portretu”. Rozdział ma wyraźnie inną „fakturę”, chociaż nie jest całkowicie odizolowany od pierwszych trzech, bo przecież imiona Szewczenki i Szczepkina tutaj aktywnie figurują. Autorka opowiada o właściwie, jak pisze się w adnotacji do książki, „oryginalnym badaniu dotyczącym dzieła malarskiego T. H. Szewczenki „Portret Michaiła Szczepkina”, ale mowa tu nie o znanym obrazie Szewczenki z 1858 roku, a o portrecie datowanym orientacyjnie na 1843 rok. Opisuje ona historię odnalezienia dzieła, szereg ocen eksperckich na jego temat, podaje odpowiedni materiał dokumentalno-ilustracyjny, z którego wystarczająco przekonująco wynika, że opisany „Portret nieznanego” jest dziełem T. Szewczenki, na którym przedstawiony jest M. Szczepkin. Jest w książce także kilka swoistych „wstawek nowelowych” (s. 85, 115, 123), którymi komentowane są trzy mało znane portrety (M. Szczepkina, E. Rachel, T. Szewczenki), których autorstwo i historia powstania nie są udowodnione, ale są one styczne z rozważaną w monografii tematyką. Bez wątpienia należy odnotować jakość poligraficzną książki, którą można uznać za bardzo wartościowe badanie naukowo-twórcze, znaczący wkład Zinaidy Tarachan-Berezy nie tylko w szewczenkoznawstwo, ale i w szczepkinoznawstwo. Wydanie stanie się dobrym prezentem autorki na 200-letni jubileusz Szewczenki oraz 225-lecie Michaiła Szczepkina.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
