Strona · s. 4strona oryginału ↗
Działacze północno-wschodniej Siewierszczyzny
Слово Просвіти, №29 за 2013 рік
Wiktor TERLECKI — ukraiński pisarz, publicysta, krajoznawca. Ojciec pisarza, Wołodymyr Terlecki, pochodził z Czernihowszczyzny. Z tym krajem związane jest życie Wiktora Wołodymyrowicza, jego badania krajoznawcze. Tutaj, w Głuchowie, spędził dzieciństwo, w 1953 roku ukończył szkołę, został studentem wydziału fizyczno-matematycznego Kijowskiego Instytutu Pedagogicznego. Po służbie w wojsku osiedlił się w Szostce, pracował jako nauczyciel, zafascynował się krajoznawstwem i literaturoznawstwem. Bada historię, literaturę dawnej ziemi ukraińskich Siewierzan. Opublikował ponad 500 materiałów w wydawnictwach periodycznych, jest autorem około dziesięciu książek o tej tematyce. Jego nowa rozprawa dotyczy historii ruchu proświtańskiego w rodzinnych stronach. Wiktor TERLECKI, przewodniczący Szostkińskiego Oddziału Miejskiego „Proświty” Najpierw musimy powiedzieć o najaktywniejszym i, bez wątpienia, najpłodniejszym Siewierzaninie-proświtańcu z dawnego miasteczka Woroniż w powiecie głuchowskim guberni czernihowskiej, Pantelejmonie Kuliszu. 1 stycznia 1868 r. Kulisz pisał z Warszawy do swojego ziomka-przyjaciela P. O. Czujkewycza: „Wypadałoby ci, Piotrze, powiadomić, kto to taki mądry pojawił się w Woroniżu, że zapragnął naszych książek… Pokłoń sięże ty ode mnie temu zbawiennemu człowiekowi i przekaż mu, że książek naszych zdobędzie on w grodzie Czernihowie… Jest tam księgarz Krantz jakiś. To on do niego niech się zwróci, żeby wystarał się w Woroniżu o Szewczenkę… utwory, które ratują człowiekowi duszę”. To był Mark Krantz, właściciel księgarni-czytelni, która została otwarta w Czernihowie jeszcze w styczniu 1861 roku. Ale jeszcze przed tym, mocno stając na proświtańskich zasadach, Kulisz w 1857 roku wydał ukraiński podręcznik do nauki początkowej „Hramatkę”, ustanawiając pierwszą ukraińską pisownię fonetyczną, słusznie nazwaną jego imieniem — „kulisziwka”. Trzy lata później w otwartej w Petersburgu własnej ukraińskiej drukarni Kulisz wydaje almanach „Chata”. Niełatwa była dla niego ta proświtańska sprawa. W liście do J. Hołowackiego z 20 lutego 1860 roku pisał: „Pany moskiewskie dobrze już zrozumiały, że Ukraina — sama w sobie jest narodem. I, jak tylko mogą, zagradzają nam drogę do samopoznania. Czasopisma ukraińskiego nie pozwalają. Z trudem można było wydrukować niewielki almanach „Chatę”. A oto zbiory „Lewada”, „Pasika”, „Humno” nie zostały mu dozwolone do druku. Jednak Kulisz się nie poddawał. W jego drukarni zaczęły wychodzić broszurki, tak zwane „Metelyky” (Motyle), do rozpowszechniania ich wśród ludu po najniższych cenach. I nigdy nie zapominał o ziomkach. …Pod koniec 1868 roku we Lwowie zostało założone Towarzystwo „Proświta”. Od pierwszych jego kroków Kulisz radośnie odpowiedział na sprawy Towarzystwa. Kiedy zmierzał z Warszawy do Wiednia, to podczas świąt Jordanu w 1869 roku spotkał się z Anatolem Wachnianinem (1841—1908), pierwszym przewodniczącym „Proświty” (1868—1870). Omówili szereg kwestii i umówili się, że Kulisz będzie przesyłał do Towarzystwa utwory własne oraz autorów naddnieprzańskich. Swojego słowa Pantelejmon Ołeksandrowycz dotrzymywał. Nawet pomagał redakcji Towarzystwa finansowo. Potwierdził to Wachnianin w liście do Iwana Franki: „Kulisz miał decydujący wpływ na redakcję”. Siewierzanin utrzymywał kontakty z Omelianem Ohonowskim (1833—1894), przewodniczącym „Proświty” w latach 1877—1894; K. Suszkewyczem, który również swego czasu kierował „Proświtą” w Galicji. Poznawszy w Wiedniu w 1863 roku Iwana Puluja, Kulisz zabrał się wraz z nim do tłumaczenia „Biblii” na żywy język ukraiński. Tej pracy nadawał ogromne znaczenie w sprawie narodowo-kulturalnego odrodzenia Ukrainy. Książka „Święte Pismo Nowego Testamentu. W języku rusko-ukraińskim” ujrzała światło dzienne we Lwowie w 1880 r. w drukarni Towarzystwa Naukowego im. T. H. Szewczenki. Drugie jej wydanie wyszło w Wiedniu w 1912 roku. W 1868 roku na Boże Narodzenie Kulisz napisał misterium szopkowe „Irodowa moroka” (Herodowa męka), w której wysoko ocenił działalność „Proświty”. Miała ona antyrosyjskie ukierunkowanie. Pantelejmon Kulisz Zrozumiałe, dlaczego droga utworu do czytelnika okazała się zbyt trudna i długa. W 1869 roku Kulisz przesłał go do lwowskiego czasopisma „Prawda”. Anatol Wachnianin, aby nie zaszkodzić Pantelejmonowi Ołeksandrowyczowi i sprawom proświtańskim w ogóle, nie śpieszył się z publikacją. Radził poecie wydać „Irodową morokę” osobną książką. Wniósłszy pewne zmiany do tekstu (Heroda uczynił tureckim sułtanem, a Moskali — serdiukami), Kulisz umieścił ją w swojej książce „Chutorskaja fiłosofija i udałennaja ot swieta poezija” (Petersburg, 1879). Jednak to wydanie od razu skonfiskowano. Z czasem o „Irodowej moroce” zapomniano. Na jej ślad natrafił Kyryło Studynśkyj (współpracował z „Proświtą” we Lwowie w latach 1870.) podczas przygotowywania do druku korespondencji Kulisza z Wachnianinem. W 1903 roku pracę wydał we Lwowie krytyk literacki J. Romanczuk, profesor gimnazjum akademickiego we Lwowie, członek-założyciel i piąty przewodniczący „Proświty”, później jej członek honorowy. Ujrzała ona światło dzienne w 4. tomie utworów Kulisza. Wtedy też „Irodowa moroka” pojawiła się w czerniowieckim czasopiśmie „Bukowyna” (nr 129—132, 135—137), którą według pierwszej redakcji podał Sylwestr Jaryczewśkyj. W 1927 r. w czasopiśmie „Ukraina” (ks. 1—2) wypowiedział się o niej Mychajło Hruszewśkyj w artykule „Pierwsza redakcja „Irodowej moroki” Kulisza”, nazywając utwór „żarliwą polityczną”, „jadowitą, groźną, do nieba wołającą satyrą na współczesne Carstwo Moskiewskie oraz jego przemoc wobec Ukrainy”. W naszych czasach to misterium szopkowe zostało wprowadzone do 2. tomu utworów P. Kulisza (Kijów, 1989), ale nie w pełnym zakresie. Pełny tekst odnalazł i opublikował wraz z opowieścią o historii utworu profesor Mychajło Werkaleć w czasopiśmie „Dnipro” (1994, nr 7—8). Kulisz w tej pracy, w istocie, ułożył hymn dla „Proświty”: Chwała Zbawcy w Betlejemie, Chwała tej Proświcie, Co rozlała tak, jak morze, Wolność i prawdę w świecie. 5 maja 1907 roku M. M. Kociubynśkyj pisał do studenta Głuchowskiego Instytutu Nauczycielskiego Kostiantyna Złenki: „Bardzo Panu dziękuję za Pana starania, by pozyskać nam członków. Tych 5 dobrodziejów, o których Pan pisał, przyjęto już na członków czernihowskiej „Proświty” i wysyła się im zawiadomienia o tym, a 3 jeszcze bilety na składki. A jak tam dalej stoi sprawa? Gdyby znalazło się choć 10 osób, otworzylibyśmy filię w Głuchowie”. W tamtym czasie Kostiantyn Prochorowycz wraz z wychowankiem instytutu, później znanym pisarzem S. Wasylczenką, brali aktywny udział w studenckim ruchu proświtańskim. Szkoda, że nie zachowała się korespondencja między Kociubynśkym a Złenkiem. Zresztą autograf tego pisarza pozostaje nieznany. Serhij Rkłyćkyj. 1902 r.
domem. Po raz pierwszy został wydrukowany z fotokopii 21 października 1959 r. w kanadyjskiej gazecie „Ukrajinśke słowo”. Z pochodzącym z Głuchowa Iwanem Metodijowyczem Rudenką, aktorem-komikiem, znanym pod przybranym nazwiskiem „Najda”, korespondował proświcianin z Czernihowa B. D. Hrynczenko. 26 sierpnia 1900 roku pisał: „Stary rękopis przysyłajcie, ale z oryginałem, bo będę go korygował z pierwowzorem. Czy spodobała się Wam „Chwyla za chwyloju”, czy nie moglibyście jej rozpowszechnić w Głuchowie — choć sztuk z 10? Przysłałbym na sprzedaż po 75 kop.”. Kontaktował się z Hrynczenką także folklorysta, etnograf Ołeksandr Małynka (1871—1942), który w latach 1898—1903 nauczał w Głuchowie. Na jego „Sbornik materiałow po małorusskomu folkloru” (Czernihów, 1902) Hrynczenko odpowiedział recenzją. Ścieżkami Proświty kroczyli członkowie rodziny Szramczenków z miasteczka Woroniż. Najstarszy z synów Mykoła Mykołajowycz, który w 1876 roku był poręczycielem siostry Hanny, kiedy ona w cerkwi Michajłowskiej wzięła ślub z historykiem O. M. Łazarewskim. Ołeksandra Mykołajiwna Szramczenko (1850—1908) po ukończeniu Kijowskiego Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien była przełożoną żeńskiego gimnazjum w m. Królewiec. Jej brat Ołeksandr (1859—1921) był historykiem, etnografem, folklorystą. Publikował na łamach „Kijewskoj stariny” pod pseudonimem „Szr-ko A.”, gazety „Czernigowskoje słowo”; był redaktorem odpowiedzialnym czasopisma „Ukraina”, redaktorem „Ukrajinśkoho etnohraficznoho zbirnyka”. W latach 1919—1921 był sekretarzem naukowym komitetu Biblioteki Wszechludowej przy Wszechukraińskiej Akademii Nauk. Jego syn Swiatosław (1893—1958, m. Filadelfia, USA) kierował Ministerstwem Spraw Morskich URL, na emigracji — ukraińską społecznością w Częstochowie (Polska), stał się autorem około 200 prac z historii zmagań wyzwoleńczych 1917—1921 lat na Ukrainie. Ołeksyj Mykołajowycz Szramczenko (1866—1898) był redaktorem nieoficjalnej części „Czernigowskich gubernskich wiedomostiej”. Posiadłość Szramczenków mieściła się niemal w historycznym centrum miasteczka Woroniż. Urodzony na Siewierszczyźnie, dobry znawca tego kraju, literat-emigrant Hryćko Syryk (1918—2002) tak opisał ją w książce „Woroniż ta joho okolyci”: „Posiadłość Szramów-Szramczenków sięgała szerokości około 50 metrów z dwupiętrowym kamiennym budynkiem, zwróconym na wschód. Ponieważ tutaj brzeg Osoty jest dość pochyły, to i schody do ganku domu Szramczenki były dość wysokie, przypominając trybunę średniowiecznych rycerzy… W jednym z budynków mieściła się woroneska „Proświta” i miasteczkowa biblioteka. W 1931 roku były próby odnowienia tutaj biblioteki i założenia księgarni… Bibliotekę w zarodku zlikwidowano, a księgarnię po dwóch miesiącach sprzedaży książek oraz przyborów szkolnych zamknięto, jej sprzedawcę Suworowa aresztowano”. W innym miejscu ten świadek zaznacza, że proświcianie stworzyli kółko teatralne, które dawało przedstawienia przeważnie latem w parku obok budynku straży pożarnej. Po 1920 roku edukacją mieszkańców Woroniża troszczyła się siedmiolatka imienia Pantełejmona Kulisza, która powstała na fundamencie domu ziemianina. A. Pohribnyj wręcza W. Terłeckiemu medal Hryhorija Waszczenki na chutorze Kulisza. 2006 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
