Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Dziennikowi Szewczenki — 160 lat

Слово Просвіти, №29 за 2017 рік

Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy rozpoczęcia w czerwcu 1857 r. Dziennika Szewczenki, który poeta prowadził do maja 1858 r., a w lipcu podarował M. M. Łazarewskiemu. Co miesiąc będziemy publikować jeden lub dwa zapisy Tarasa Hryhorowycza z autorskimi komentarzami historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki. Dzisiaj zwracamy się do notatek poety z 27 lipca 1857 r. — unikalnych, między innymi ze względu na rozważania o charakterze artystycznym. W tekście Dziennika kursywą wyróżniono słowa, które są komentowane. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki. 27 lipca. Dzisiaj podczas obiadu Iraklij Aleksandrowicz przekazał mi ważną wiadomość artystyczną, wyczytaną przez niego w „Russkom Invalidzie”. Wiadomość ta jest dla mnie interesująca przez swoją nieświeżość. „Invalid” donosi, że wreszcie kolosalny cud malarstwa, obraz Iwanowa „Jan Chrzciciel” jest ukończony! I był przedstawiony rzymskiej publiczności podczas pobytu w Rzymie wdowiejącej cesarzowej Aleksandry Fiodorowny. I według słów samego artysty, w gazecie powiedziano skromnie, wywołał furorę, jakiej się nie spodziewał. Daj Boże naszemu cielęciu wilka zjeść. Ale ja jakoś boję się o autora „Marii Magdaleny”. Czy dwudziestoletnia praca zachowała soczystość i świeżość życia, czy nie zwiędła, jak południowy luksusowy kwiat od długiego i niepotrzebnego podlewania? Czy nie spleśniała, jak chmielne piwo od długiego fermentowania? Boże uchowaj każdego artystę od takiej smutnej i spóźnionej lekcji. Jeszcze będąc w Akademii, wiele słyszałem o tej kolosalnej, wtedy już prawie ukończonej pracy. Artyści nieśmiało mówili o niej. Amatorzy zdecydowanie zachwycali się, w tym także nieżyjący już Gogol. Karl Pawłowicz Briułłow nigdy ani słowa nie mówił o obrazie Iwanowa, samego zaś Iwanowa żartobliwie nazywał Niemcem, tzn. partaczem. A partactwo, według słów wielkiego Briułłowa, to pewny znak beztalencia, z czym ja nie mogę się zgodzić w odniesieniu do Iwanowa, patrząc na jego „Marię Magdalenę”. Entuzjastyczny list Gogola nic nie powiedział artyście, ani nawet doświadczonemu znawcy o tym dziele. Teoretycy wszyscy na jedno kopyto. Hrabia de Quincy napisał znakomity traktat o „Jowiszu Olimpijskim” — posągu Fidiasza. Wydał go in folio wspaniale, jak na swoje czasy (na początku bieżącego stulecia), i gdyby nie dołączył do swojego luksusowego wydania rysunków, artyści pomyśleliby, że dusza samego wielkiego Fidiasza mówi ustami natchnionego hrabiego. Ale niezdarne demaskatory-rysunki zepsuły całą sprawę. Jak po tym wierzyć tym entuzjastycznym teoretykom? Mówi niby z sensem, a robi diabli wiedzą co. Szanownemu hrabiemu prawdopodobnie podobały się te rysunki-potwory, skoro dołączył je do swojego uczonego traktatu. Jakże byłbym rad, gdyby obraz Iwanowa obalił moje uprzedzenie. Do kolekcji moich przyszłych rycin a la aquatinta przybyłaby jeszcze jedna wspaniała rycina. O obrazie Mollera „Jan Ewangelista naucza na wyspie Patmos podczas święta bachanalii”, o którym przypadkowo przeczytałem w „Russkom Invalidzie”, że jest pokazywany w Petersburgu publicznie na rzecz rannych w Sewastopolu. Nie wiem, dlaczego mam lepsze pojęcie o obrazie Mollera niż o wieloletnim dziele Iwanowa. …Iraklij Aleksandrowicz… Uskow Iraklij Aleksandrowicz (1810—1872) — potomek rdzennych zaporoskich kozaków, komendant umocnienia Nowopietrowskiego od 1853 r., major, następnie podpułkownik, odegrał pozytywną rolę w życiu Szewczenki na zesłaniu. Poeta życzliwie wspominał I. A. Uskowa w wielu listach z Mangyszłaku, napisanych w latach 1853—1857, oraz w Dzienniku. Przykładowo, w czerwcu 1857 r. pisał do M. M. Łazarewskiego: „Iraklij Aleksandrowicz (żeby go licho nie znało) wielki mi przyjaciel… On mnie piąty rok karmi i poi”. ...w „Russkom Invalidzie…” „Russkij Invalid” — gazeta wojskowa, która wychodziła w Petersburgu w latach 1813—1917. W dodatku literackim do gazety z 17 marca 1857 r. wydrukowano poezję Szewczenki „Zaczaruj mi, wołchwie…” pod tytułem „Pustka”, bez nazwiska autora. Cztery lata później, 2 marca 1861 r., czyli niedługo po śmierci Szewczenki, redaktor gazety P. Lebiediew wspominał, jak „M. S. Szczepkin, zatrzymując się od łez na każdym kroku, przeczytał nam w 1856 r. te wiersze w Moskwie”. ...obraz Iwanowa „Jan Chrzciciel” jest ukończony! Chodziło o obraz rosyjskiego artysty Iwanowa Aleksandra Andriejewicza (1806–1858) „Objawienie Chrystusa ludowi”. Wiedząc, że nad tym obrazem artysta pracował dwie dekady, Szewczenko obawiał się, czy nie wpłynęło to negatywnie na jego artystyczną świeżość i życiową przekonującość, czy nie zwiędł „luksusowy kwiat” od długiego, nadmiernego podlewania. Wyszło tak, że poznawszy słynny obraz po powrocie do Petersburga, Taras Hryhorowycz nie zmienił swojego sceptycznego stosunku do niego. W tej kwestii we wspomnieniach przyjaciela Szewczenki z końca lat 1850. M. D. Nowickiego jest ciekawy, ale przez mało kogo zauważony szczegół: „Wodził on mnie także po salach akademickich, mówiąc o sztuce i długo zatrzymując się przy różnych mniej lub bardziej znanych obrazach, a zwłaszcza przy słynnym obrazie Iwanowa „Objawienie Chrystusa ludowi” i briułłowskim „Oblężeniu Pskowa”. Pierwszy zachwycał go swoimi detalami, a zwłaszcza poszczególnymi postaciami, ale w całości był nim niezadowolony: „Strasznie wymówić, — mówił, — a w całości... no, dokładnie gobelin!” (Wspomnienia o Tarasie Szewczence. Kijów, 2010. S. 410). W liście do S. T. Aksakowa z 15 lipca 1858 r. Szewczenko ostro pisał: „W Akademii wystawiony jest teraz obraz Iwanowa, o którym było wiele i pisane, i mówione, i narobiła sikorka szumu, a morza nie podpaliła. Wiotkie, suche dzieło. Powtórzył się Overbeck w najbardziej nieatrakcyjnym wydaniu”. Niemiecki artysta Overbeck Friedrich (1789–1869) był głową szkoły artystów-romantyków, tak zwanych „nazarejczyków”, którzy uciekali się do idealizacji średniowiecznej sztuki, odgradzając się od realnej rzeczywistości i problemów społecznych. Ale, zdaniem współczesnych szewczenkoznawców, „zestawienie z nim A. A. Iwanowa jest bezpodstawne: w rzeczywistości twórczość A. A. Iwanowa, polemicznie skierowana przeciwko estetycznym zasadom i twórczej praktyce F. Overbecka, była przepełniona głębokimi i niepokojącymi społecznie znaczącymi rozmyślaniami, wolnościowymi dążeniami, humanistyczną treścią (co odnotowywała już ówczesna krytyka w osobie A. Hercena i M. Czernyszewskiego) i stanowiła ważny etap w rozwoju rosyjskiej sztuki na drodze do realizmu” (Taras Szewczenko. Pełny zbiór utworów w dwunastu tomach. T. 6. Kijów, 2003. S. 458). ...wdowiejącej cesarzowej Aleksandry Fiodorowny. Chodziło o wdowę po Mikołaju I (przed zamążpójściem — księżniczkę pruską Fryderykę Luizę Charlottę Wilhelminę), rosyjską cesarzową Aleksandrę Fiodorownę Romanową (1798—1860), którą bezlitośnie wyśmiał Szewczenko w komedii „Sen” (1844): ... aż oto i sam, Wysoki, gniewny, Występuje; obok niego Caryca-siostrzenica, Jak opieńka zasuszona, Cienka, długonoga, A jeszcze, na nieszczęście, biedna, Chwieje głową. Więc to jest ta bogini! Nieszczęście z tobą. Charakterystyczne, że w notatce kancelarii III Oddziału — wyższego organu nawet tajnej policji politycznej — jej szefowi W. A. Dołgorukowowi o treści komedii Szewczenki „Sen” urzędnicy nawet po dziesięciu latach — w październiku 1858 r. nie odważyli się przypomnieć o tych morderczych wersach. Za to starannie przekazali antycarską treść poezji: „Z jego rękopiśmiennych utworów bardziej godny uwagi ze względu na szkodliwy kierunek jest jego wiersz „Sen”. Tutaj Szewczenko przedstawił siebie we śnie i przeniesionym najpierw na Syberię, potem do Moskwy i wreszcie do Petersburga. Na Syberii widzi przestępców w kopalniach i w łańcuchach, którzy giną pod ciosami kar; w Moskwie opisuje wyczerpanie wojsk na paradzie, a w Petersburgu — zebranie w pałacu. Na tym zebraniu, według jego słów, czekali na cara imperatora z drżeniem, a kiedy wyszedł, wszyscy dygnitarze milcząc otoczyli go; rozmowa toczyła się o ojczyźnie, pagonach i ostatnich manewrach; każdy starał się stanąć bliżej imperatora, aby dostąpić zaszczytu otrzymania od niego policzka lub chociaż półpoliczka; car podszedł do najstarszego, trącił go w twarz; dygnitarz ze swojej strony trącił następnego za nim, ten — następnego i w ten sposób szturchaniec z góry obszedł wszystkich — od pierwszego do tego, który stał przy drzwiach; a na zebraniu rozległo się: hura, hura, hura! W innym miejscu kozacy wyrażają się u niego: „O carze podły, carze przeklęty, zdradziecki, aspidzie nienasycony!” (Dokładnie cytowali żandarmi kancelaryjni poetę! — W. M.). Szewczenko ucieka się do wszystkich zjadliwych i paszkwilanckich wyrażeń, gdzie tylko dotyka cara imperatora i w ogóle Rosjan. Na końcu „Snu” wyobraża sobie siebie przed pomnikiem, wzniesionym Piotrowi I przez Katarzynę II, i wylewa żółć swoją, jak na jednego, tak i na drugą, mówiąc, że Piotr I przydusił wolność Małorosji, a Katarzyna II dokończyła rozpoczęte przez niego dzieło” (T. H. Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. 1814—1861. Kijów, 1982. S. 299). Zauważę, że poemat „Sen”, w którym poeta po raz pierwszy oskarżył właśnie Moskwę o zniewagę narodu ukraińskiego, napisany został po pierwszej wizycie poety w mieście w lutym 1844 r. Istnieje przekonująca wersja, że wtedy O. M. Bodiański zapoznał Szewczenkę z książką francuskiego podróżnika markiza Astolphe’a de Custine’a (1790—1857) „Rosja w 1839 roku”, która ukazała się w Paryżu w 1843 r. i cieszyła się wielką popularnością w Rosji. Właśnie w niej opowiadano o „nadmiernej chudości” rosyjskiej imperatorowej oraz o tym, że nerwowe konwulsje zniekształcały rysy jej twarzy, „zmuszając czasami nawet do potrząsania głową”. A. de Custine wyjaśniał to skutkami wstrząsu, wywołanego wystąpieniem dekabrystów w dniu koronacji jej męża: „Ona nigdy nie mogła wyzdrowieć po wzburzeniu, przeżytym przez nią w dniu wstąpienia na tron”. Przypomnę, że nawet w dniu śmierci rosyjskiej imperatorowej 20 października 1860 r. poeta zareagował ostrym wierszem, który świadczył, że głęboka nienawiść do niej wcale nie wygasła: Choć leżącego nie biją, To i poleżeć nie dają Leniwemu. Ciebie zaś, o suko! I my sami, i nasze wnuki, I świat ludzie przeklną! Daj Boże naszemu cielęciu wilka zjeść. Ukraińskie przysłowie ludowe. Mówi się żartobliwie o czymś nieosiągalnym, niemożliwym do zrealizowania przez kogoś. …autora „Marii Magdaleny” Chodziło o obraz A. A. Iwanowa „Objawienie Chrystusa Marii Magdalenie” (1835). ...czy zachował soczystość i świeżość życia... Swoją drogą, w lipcu 1858 r., czyli rok po Szewczence, kiedy obraz A. A. Iwanowa był już w Petersburgu, czasopismo artystyczne „Illyustracyja” pisało: „Obraz ten ma mało niedoskonałości, ale wszystkie one zlewają się w jednej głównej wadzie. Ta wada obrazu polega na tym, że pisany był 20 lat. Jest piękny, jednak jak wspomnisz, że Iwanow pisał go 20 lat, robi się żal...” W ten sposób Szewczenko mądrze przewidział ówczesne postrzeganie płótna wśród wielu artystów i w społeczeństwie… Jednak kto dziś wspomina, ile lat pracował artysta nad rzeczywiście pięknym obrazem… Jeszcze będąc w Akademii… Taras Szewczenko uczył się w petersburskiej Akademii Sztuk w latach 1838—1845. ...wtedy już prawie ukończonym dziele. Rzeczywiście, wykonawszy pierwsze szkice do obrazu w 1833 r., A. A. Iwanow już w 1837 r. przeniósł kompozycję na płótno, a w następnym roku podmalował ją terdesieną (ciemnożółtą farbą). Do 1845 r. obraz był faktycznie ukończony, z wyjątkiem niektórych szlifów. Szewczenko był absolutnie dokładny! ...w tym także nieżyjący już Gogol. Szewczenko zaliczył M. W. Gogola do grona „amatorów”, czyli nieprofesjonalistów, miłośników w ga...

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn