Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

„Na dzikim brzegu Irtyszu…”

Слово Просвіти, №29 за 2017 рік

Borys BOROWEC, członek NSPU, m. Berezne na Rówieńszczyźnie. I nie tylko „na dzikim brzegu Irtyszu”, a na wszystkich przestrzeniach dzisiejszego Imperium Rosyjskiego — od Królewca po Kamczatkę — mieszkają nasi współplemieńcy, Ukraińcy. Zresztą samo imperium powstało nie bez ich aktywnego udziału: gdzie nie spojrzysz, w jaki wiek nie zajrzysz — w oświacie, nauce, gospodarce, kulturze, armii, cerkwi — wszędzie oni, wychodźcy z Ukrainy. Kto dobrowolnie udał się w północne strony utwierdzać cudze państwo, kogo przymusowo wywieziono zasiedlać niedźwiedzie zakątki „mateczki Rosji”. Niektórzy z nich tam zginęli, niektórzy przeżyli, zadomowili się. Według wyliczeń Wołodymyra Henyka (http://chornomorka.com) obecnie w tamtejszej Dumie Państwowej zasiada 60 deputowanych z ukraińskimi nazwiskami, co stanowi 13,3% jej składu. A ilu jeszcze jest tam z nazwiskami zrusyfikowanymi? Z 32 członków rządu siedem osób, czyli 21,8 procent, również, według wszelkich oznak, jest Ukraińcami. Gdyby ci ludzie identyfikowali się z Ukrainą, to miałaby ona nadpotężne lobby w sąsiednim państwie — przekonany jest W. Henyk. A zamiast tego, dodam od siebie, za ich zgodą i nie bez ich udziału Moskiewszczyzna okupowała Krym, rozpętała wojnę w Donbasie. Oczywiście, czuć się Ukraińcem w Rosji, gdzie zaciekle niszczą wszystko, co przypomina o etnicznym pochodzeniu człowieka, gdzie brak szkół, instytucji narodowo-kulturalnych i organizacji, środków masowego przekazu, zawsze było niełatwo. I żeby nie stać się wyrzutkiem, takim sobie obiektem drwin i prześladowań, potomkowie Ukraińców chrzczą się na Rosjan („Sławnych pradziadów wielcy prawnukowie marni” — powiedział o takich T. Szewczenko). Szczególnie procesy asymilacji i mankurtyzacji nasiliły się w ostatnich dziesięcioleciach (jak wiadomo, mankurt — według tureckiego mitu z powieści Czyngiza Ajtmatowa „I dłużej niż wiek trwa dzień”, 1980 rok — to człowiek bez pamięci historycznej, bez znajomości historii swojego narodu). Zatem o ile w 1989 roku Ukraińców w Rosji było 4 miliony 363 tysiące, według spisu z 2002 roku — 2 miliony 943 tysiące, to według ostatniego spisu z 2010 roku pozostało ich 1 milion 928 tysięcy. Jak żyje się im dzisiaj, ludziom oderwanym od przodkowskiej ziemi, nie po prostu zmankurtyzowanym, a nierzadko i spójanczaryzowanym? Jednym ze znaczeń słowa janczarzy są zdrajcy, którzy, przeszedłszy na stronę obcych, aktywnie walczą przeciwko swojemu narodowi. Czy odczuwają winę przed ojczyzną? Czy dręczy ich sumienie za splądrowany Donbas, za dziesiątki tysięcy zabitych, okaleczonych? Na te pytania szuka i znajduje odpowiedzi znany rówieński pisarz-oświeceniowiec Jewhen Szmorhun w swojej powieści „Śniegury”. W centrum opowieści znajduje się historia ukraińskiej rodziny Doroszenków, wywiezionej spod Klewania na Wołyniu na specjalne osiedle za udział jednego z jej przedstawicieli w antysowieckiej walce powstańczej. Znalazłszy się „na dzikim brzegu Irtyszu” w Chanty-Mansyjskim Okręgu Rosji, rodzina przeszła przez śmierć, znęcanie się, zakazy i ograniczenia, puściła tam pędy, zakorzeniła się. Razem z innymi takimi samymi więźniami i wreszcie — Ukraińcami, Żydami, Kałmukami, Mołdawianami, Niemcami — wyprowadzili miejscowy kołchoz na przodujące miejsce. Ale kiedy rozpadł się Związek i specosadnicy wyjechali, gospodarstwo podupadło, wieś zdziczała. I oto już w naszych czasach przyjeżdża tu połowić ryby z Chanty-Mansyjska dziadek z dorosłym wnukiem. Wnuk wprawdzie wybierał się na wypoczynek na „Krymnasz”, ale dziadek przekonał go, by zrezygnował z tego pomysłu, bo kto wie, jak teraz jest na tym Krymie, zamiast tego namówił go, by odwiedził miejsca, gdzie na specosiedleniu przebywała ich rodzina. Spotkania i rozmowy z dawnymi współmieszkańcami wsi, wędrówki znanymi z dzieciństwa i na wpół zapomnianymi miejscami, zaniedbane mogiły na cmentarzu odradzają w pamięci dziadka bolesne wspomnienia, zmuszają do zastanowienia się nad losem swojej rodziny, oderwanej od rodzinnej wołyńskiej ziemi, nad swoim losem. Kim on jest dzisiaj? Kiedyś cieszył się, że mówi bez ukraińskiego akcentu, że nikt nie zauważał, iż jest z „chochlandii”. A teraz staje się wstyd… Dlaczego zapisał się na Rosjan ich przodek? Naciskał na ojca taki sobie Łafiejew, któremu plan rusyfikacji specosadników zlecono. A ci „przyzwyczajali się”, no i przyzwyczaili… „Odwiedziłem kiedyś w jednym z ogrodów zoologicznych kolekcję ptaków śpiewających, zobaczyłem tam i śniegury. Są one, według słów przewodnika, najłagodniejszymi i najbardziej ufnymi ze śpiewających ptaszków. Przeżywszy rok-dwa w pokoju, śniegury nie chcą opuszczać swojego domu nawet wtedy, gdy wypuszcza się je na wolność. Zdarza się, że gospodarz otworzy okno, wypuści śniegura do ogrodu, a ten polata trochę z drzewa na drzewo i śpieszy z powrotem do swojej klatki…”. Czyż nie są oni podobni do tych śniegurów? A tutaj jeszcze wnuk dobija, wypytuje dziadka, czy nie są z tych Doroszenków, co na Moskwę z Sahajdacznym szli i prawie ją wzięli, ale… „Nie chciał. Rozmyślił się”. Bo dzwony zadzwoniły w moskiewskich świątyniach i pomyślało się kozackim dowódcom, że niegodziwie prawosławnemu chrześcijaninowi na chrześcijanina iść… Zapomnieli oni, że w moskiewskim charakterze jest zdobywczość innych narodów. Bez żalu i wyboru. Co nie raz potwierdzała historia. Jak stało się to i z rdzennym ludem chantyjskim. Jego mohikanin Petro, według wiejskiego przydomka Odnak, klepiąc się dłonią po skroni, skarży się wnukowi Doroszenków: „— Tutaj ciśnie. Pamięć ciśnie. Byliście z dziadkiem na wiejskim cmentarzu. Czy ciebie nic nie cisnęło? Chyba jednak tak. I ciebie, i dziadka. Bo gdyby nie poruszało, to i na mogiłki byście nie poszli. Ale wy wyjedziecie stąd i was puści ten ciężar straty. Bo z przodu — przyszłość, z przodu — nadzieja. A u mnie co? Jaka nadzieja? Takie uczucie, jakbym stale przebywał na cmentarzu swojego narodu. Mój kraj już niby nie mój. Wnuki — już paszportowi Rosjanie. …Tobie to trudno zrozumieć, bo ty — prawie ich. A mnie boli, bo z tyłu ciemność, z przodu — też ciemność. …Nikt mnie już nie przekona, że z moich prawnuków znowu zmartwychwstaną Chantowie. Bo i przed wnukami sam nie stanę w pozę gogolowskiego Tarasa Bulby i nie zapytam: „No co, wnuczku, pomogli ci twoi Moskale?” Mnie przyuczono być pokornym. Bo tych Chantów, którzy w 1933 roku ogłosili wojnę Związkowi Radzieckiemu, zniszczyli wszystkich. A my, reszta, żyjemy tylko dlatego, że jesteśmy pokorni i posłuszni. A jeszcze pocieszamy się, że nie należymy do tej setki małych narodów Syberii, które dzisiaj zniknęły już całkiem…” Spotkał się w tej zapomnianej przez Boga i ludzi wsi i taki sobie Alosza, któremu marzy się „Rasieja-a!.. Tam — do oceanu, i tam — do oceanu, a tam i tam — w perspektywie, — też do oceanu…” Pradziad jego w po w czasie wojennym zajmował władcze stanowisko we wsi i znęcał się nad rodziną osadników specjalnych Doroszenków — nadzorował to, jak przestrzegają różnych zakazów, i donosił, „gdzie trzeba”. Teraz jego potomek nazywa Doroszenków „solą ziemi rosyjskiej” i proponuje ich wnukowi przystąpienie do siły, która „przebuduje Rosję, urządzi ją na nowo. Żeby w każdym zakątku Rosjanom żyło się swobodnie i zamożnie. A bo widzisz, do czego doszło? Stoimy na granicy całkowitego upadku. Weź nawet u nas tutaj — żyzne ziemie nie są uprawiane, tajga nie jest eksploatowana, wody tylko dla kłusowniczego samowolstwa. Znikają wsie, zaciera się i pamięć o nich. Pędzi na wszystkich parach globalne zubożenie. A eter codziennie fanfaruje o nowych zwycięstwach, o niesłychanych zdobyczach… Wstyd, przed światem wstyd!.. Oto i gromadzi się siła, żeby jednym zamachem przewrócić tę haniebną stronę naszej historii. Żeby podnieść Rosjanina na godną wysokość — i tutaj, i w centrum, i na całym świecie. Łapiesz?”. Z jego dalszej tyrady staje się jasne, jak ta „siła” zamierza podnosić Rosjanina na godną wysokość: „na Rosję zapracują najnowsze technologie i najwybitniejsze umysły”… „my rozbudujemy kraj rękami najętych nierosjan”… „oni tutaj ruszą… za pieniądze. Za dobre pieniądze. Których oni w domu nie mieliby możliwości zarobić”… „o to właśnie już dba nasza siła. Tutaj wszystko jest chwycone, wszystko uwzględnione, wszystko obliczone”. Żeby rozwiać wątpliwości co do realności zamierzonego, Lesza podaje jaskrawy przykład: „– A ty sam pomyśl i zważ. Nie trzeba daleko — bierzmy naszą wieś i nasze ziemie. Tylko rzuć tutaj kilkuset chachłów — i oni zawalą rejon produkcją rolniczą. Tylko połóż im dobrą płacę, oczywiście. Zapytasz, dlaczego właśnie chachłów? Doświadczenie przekonuje. Mam zeszyt, w nim ciekawe cyfry. Kiedy rozwijali kołchoz, tutaj przywieźli tak zwanych osadników specjalnych. I oni nie tylko zorganizowali gospodarstwo, ale i wyprowadzili je na przodujące. Ale to była praca pod przymusem. Więc jak dali wolność — osadnicy wyjechali… W rezultacie wyszło to, co ty teraz widzisz. Bo dzisiaj z tej masy ludzi we wsi mamy jedną rodzinę z byłych Mołdawian i sześć z byłych chachłów. Mówię z „byłych”, bo już prawie wszyscy oni są paszportowymi Rosjanami. A w Chanty-Mansyjsku chachłów — mnóstwo. I byłych, i obecnych. Specjaliści z Ukrainy tam nawet zapisują się w kolejkę, żeby zatrudnić się do pracy i przyzarobić pieniędzy. Stąd i wniosek: u nas najcelniej jest najmować do pracy właśnie chachłów — oni są dobrymi gospodarzami, przyzwyczajają się i łatwo sprzedają się za pieniądze. Łapiesz?”. Przykro słyszeć o sprzedajności naszego brata-Ukraińca, ale czyż Lesza nie ma podstaw tak rozumować? Oto według niektórych obliczeń ponad dwa miliony zdrowych chłopów i obecnie przebywa na zarobkach w tejże Rosji… I to wtedy, kiedy najlepsi synowie Ukrainy giną w Donbasie, broniąc jej przed moskiewską agresją! Nasi im pałace budują, a oni nam wojnę i ruinę niosą. Taka „braterska” wymiana! A my jeszcze dziwimy się, skąd biorą się janczarzy i mankurci. Ze śniegury… …Już w dniu wyjazdu dziadka z wnukiem wieś wieść obiegła: „W Noworosji naszego Jurka Pobiedonosca kropnęli. Zadzwonili z Chanty-Mansyjska, z komisariatu wojskowego: jutro w trumnie przytaszczą…” „— O nim we wsi każdy opowie, — opowiada ciotka Maria. — Taki widny chłopak był. A pracowity — u niego w rękach wszystko płonęło. Jaką robotę weź — on w niej mistrzem. I ojciec, i dziadek byli takimi. Oni z Wołynia wywiezieni, spod Dermania. Jeszcze do dzisiaj w chacie pod ręcznikiem rysunek tamtejszego monasteru. Dziadek z pamięci namalował… Jutro Jurka będziemy chować”. Czyż nie janczarska dola przypadła temu śniegurowi, który poszedł wojną i ruiną na już nie rodzimą mu Ukrainę? I czyż nie taka sama dola czeka i innych, podobnych mu renegatów? I „coś zamdlało w duszy, zadrapało, — pisze Jewhen Szmorhun. — Czegoś tak obraźliwie stało się za tego nieznajomego chłopaka „Pobiedonosca”, którego Doroszenko-wnuk nigdy nie widział, o którym do niedawna i słyszeć nie słyszał. Chłopaka, nazwisko którego było też na „enko” … Zdawało się, jakby naraz jakoś nieswojo stało się, jakby jeszcze bardziej tęsknie stało się w tej marniejącej nadirtyjskiej wsi, do której takimi bolesnymi sznurkami przywiązany jest los jego, Doroszenkowego, rodu. A może, odwieczna ojcowizna posłała mu tę złość? Może, przed czymś go ostrzega? Czy, może, przypomina o jego rodowym obowiązku? Bo przecież jak nie stara się zmusić siebie nie myśleć o owej znienacka ogłoszonej „Noworosji”, a jednak myśli. Jak nie stara się przekonać siebie, że to jego absolutnie nie dotyczy, a ono przecież te przekonywania są nieprzekonujące…” Z tekstu powieści odczytuje się, że wnuk nie jest takim już skończonym śniegurem, że historią swojego rodu i narodu zainteresował się nie tylko z przyjazdem do tej nadirtyjskiej wsi. I tłumione dotąd odczucie owego „rodowego obowiązku” wywołuje zapalczywą jego rozmowę z dziadkiem: — Powiedz, tylko jak na spowiedzi powiedz: twoi rodzice mieli jakąś życiową skazę? — Ty co, wnuczku! Niech mi język uschnie, jeśli powiem, że to tak. — Znaczy, ich wywieźli tutaj, na Sybir, tylko za to, że byli nieskazitelnymi Ukraińcami? — No, wychodzi coś niby tak. — I coż, oni do końca swoich dni byli wdzięczni tym, z czyjej łaski znaleźli się tutaj? — A co ty głupoty gadasz?! — Chcę po prostu wiedzieć szczerze. — Wtedy i ja też powiem prosto: oni chcieli, żebyśmy, dzieci, pozostali żywi. Żeby nie przepadli, jak tysiące innych. Ty widziałeś na cmentarzu całe pole bezkrzyżowych pagórków?.. — Wychodzi, za mnie, za ojca, za ciebie zapłacono w pełni? — Ty jakbyś mi wyrzucał? — Ja sobie wyrzucam. Tobie wyrzucać późno, ty już tylko emeryt. Nawet ojcu swojemu mi wyrzucać za późno. A oto sobie — właśnie czas. Nie chcę być śniegurem, który wraca do klatki, bo w niej właściciel sypał karmę. Nie chcę, żeby i mnie przywieźli w trumnie tutaj, na Sybir, z Noworosji. Bo ta Noworosja — to naprawdę kozacki step. Gdzie kiedyś inny Doroszenko, nasz czy nie nasz praojciec — jakie to ma znaczenie?! — zakładał chutory dla siczyków. Swoją drogą, zakładał, wracając z wyprawy na Moskwę, która wtedy nieczęsto i wyglądała ze swoich błot. Zresztą, dlaczego mnie mają w trumnie wieźć w zimny Sybir, kiedy przodkowska ziemia cieplejsza? — Co ty wymyśliłeś, chłopcze? Panie, co ty wymyśliłeś! — Wybacz, dziadku. Ale przecież musi ktoś, no choć ktoś upewnić się za swoich i za swoje. Ja czuję, że nadchodzi moja kolej. I nie staraj się przekonać mnie w przeciwnym — ja uczynię tak, jak uczynię. A tobie dziękuję, od duszy dziękuję, że ty mnie przywiozłeś właśnie tutaj, bo tutaj niby spadły bielma z moich oczu i przejaśniał świat. Dziękuję, że nalegałeś właśnie na te odwiedziny…” Ale czy do wielu dokarmianych na rosyjskich przestrzeniach śniegurów przychodzi podobne przejrzenie, czy wielu z nich uświadamia sobie, gdzie są ich rodzinne korzenie? Gdybyż to! Szkoda, że im nie wypadnie przeczytać tę powieść (bo ktoż ją wydrukuje w Rosji?) To, może, choć ktoś z potencjalnych bezdomnych, którzy i dzisiaj, żyjąc na Ukrainie, gotowi iść i idą na zew „ruskiego miru”, zdobędzie się na to, i przypomni ona im o ich obowiązku przed rodzinną ziemią… Jewhen Szmorhun. Śniegury. Powieść. Czasopismo Dzwin, nr 11-12, 2016

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn