Strona · s. 6strona oryginału ↗
«Kobieca sprawa» Hanna Szerhej („Irka”): „Zbierałam chleb, ziemniaki, krochmal, ser, kaszę dla UPA, a także zrobiłam na drutach dla chłopaków sweter”
Слово Просвіти, №29 за 2021 рік
Halyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZUK, historyk
Hanna została aresztowana 22 marca 1946 roku – w tym samym dniu co Ludmyła Puhacz, Jewdokija Parchomiuk, Tetiana Daciuk. Wszystkie cztery figurowały w ogólnej sprawie 12105-P. Tego samego dnia młodszy porucznik Szarapow, w obecności Iwana Szerheja i Flora Szerheja, dokonał spisu mienia Hanny Szerhej: dom drewniany, stajnia, chlewy, krowa, dwa konie, sześć owiec, a „więcej nic nie znaleziono”. Szarapow wziął „pokwitowanie gwarancyjne dla organów NKGB” o tym, że Flor Szerhej, „mieszkaniec wsi Kordyszów, zobowiązuje się zachować do specjalnego rozporządzenia mienie Hanny Floriwny Szerhej”. A potem zaczęły się przesłuchania. „Ja, operacyjny pełnomocnik Szumskiego Rejonowego Oddziału NKGB porucznik Swyrydenko, zatrzymałem obywatelkę Hannę Szerhej, 1924, wykształconą, niezamężną, z chłopów, pod sądem i śledztwem nie była, w Armii Czerwonej nie służyła”. Pouczono ją „o odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań”. Na pytanie, „żeby szczegółowo opowiedzieć, kto z mieszkańców wsi Kordyszów znajduje się w UPA”, Hanna powiedziała, że zna następujących: „Tymofij Pyłypczuk, około 25 lat, Petro Poliszczuk, około 30 lat, nazwiska nie znam, Fedir, zastrzelił się, kiedy wojskowi wykryli go w kryjówce w 1945 roku. I więcej nikogo we wsi Kordyszów nie znam i nie widziałam – ani staniczego OUN, ani gospodarczego, ani zaopatrzeniowców żywności. Osobiście ja nigdy produktów nie zbierałam, żadnego związku z OUN nie miałam i nie mam. Z mieszkańców wsi Kordyszów, którzy pomagają „bandom” lub mają związki, nikogo nie znam. Z członków OUN innych wsi rejonu szumskiego nikogo nie znam i nie widziałam”… (Przesłuchanie przerwano…) „Mogę dodać, że jeden jedyny raz, podczas okupacji niemieckiej, widziałam uzbrojonych mieszkańców wsi Kordyszów. Jeden, nazwiska nie znam, Wołodymyr, drugi – Poliszczuk Petro, byli przy cerkwi (na święto Iwana). I więcej nigdzie żadnych uzbrojonych „bandytów” nie widziałam. – Składa pani fałszywe zeznania, żądam złożenia prawdziwych zeznań. – Wszystkie przeze mnie złożone zeznania są prawdziwe, jeszcze raz stwierdzam i nalegam na nich”. (Przesłuchał operacyjny pełnomocnik Szumskiego Rejonowego Oddziału NKGB porucznik Swyrydenko). Na pierwszym przesłuchaniu Hanna wszystko odrzucała i jeśli wymieniła Petra Poliszczuka, to wiedziała, że jego wśród żywych już nie ma. 10 kwietnia 1946 roku, już w Krzemieńcu, młodszy porucznik Orobij przesłuchiwał Hannę Szerhej. „– Jest pani aresztowana i pociągnięta do odpowiedzialności karnej za przynależność do OUN. Kiedy wstąpiła pani do organizacji? – Latem 1943 roku przyszła do mnie Wasyliuk Tetiana (w 1944 została zabita. – Aut.) i powiedziała, że powinnam zbierać produkty na swoim chutorze dla OUN i UPA, a także nadała mi organizacyjny pseudonim „Irka”, tak że do OUN wstąpiłam latem 1943 roku, byłam szeregowym członkiem, zbierałam produkty dla OUN i UPA. – Do kogo należy pseudonim „Żyto”? – Nie wiem, do kogo należy pseudonim „Żyto””. (Przesłuchanie przerwano…) Później pracownik Krzemienieckiej grupy śledczej Zarządu Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego obwodu tarnopolskiego Orobij kontynuował przesłuchanie.
przyjdą i aresztują. W lutym 1945 roku zachorowałam na tyfus i przeleżałam do kwietnia. Kiedy wyzdrowiałam, to w naszej wsi i naszej chacie rozlokował się garnizon i nie miałam możliwości zbierać żywności dla OUN i UPA. W grudniu 1945 roku przewodniczący rady wiejskiej Ryżuk Fyłymon chodził po wsi i mówił, żeby do niego do domu znosili po sto rubli albo po pud żyta, a u kogo są owce, żeby oddawali wełnę na swetry – wszystko to zbierano dla OUN i UPA. Ja pieniędzy i żyta nie oddawałam, a zaniosłam pół kilograma wełny i Ryżuk Fyłymon mnie zapisał. – Kogo pani zna z członków OUN i bandytów UPA z pani wsi Kordyszów?
Jeszcze raz, po raz trzeci, w tym dniu przeprowadzono przesłuchanie w godzinach 16.00–18.00. „– Kiedy wstąpiła pani do OUN i jaka jest pani praktyczna działalność? – Latem 1943 roku spotkała mnie na ulicy staniczowa Tetiana i powiedziała, że my wszyscy powinniśmy pomagać powstańcom Ukraińskiej Armii. Powiedziała: „We wsi ty produktów nie będziesz zbierać, będą zbierać inne dziewczyny, którym powiem. A ty powinnaś zbierać produkty na chutorze, gdzie mieszkasz”. Ale zadania wtedy mi nie dała. Tygodnie dwa później Tetiana spotkała mnie i mówi: „Hanko, ty powinnaś zebrać dla UPA na swoim chutorze ziemniaki suszone i krochmal”, co zrobiłam i zaniosłam jej do chaty. Po pewnym czasie Tetiana przysłała do mnie gospodarczą wsi Ułytę, która powiedziała, żebym zebrała czystą bieliznę, ale nie zbierałam, bo nie miałam czasu. Po tym spotyka mnie Tetiana i mówi: „Ty w domu pracujesz i nie masz czasu zbierać bielizny, a za kogo nasi powstańcy kładą głowy i za kogo oni walczą?” Latem 1943 roku ja produktów więcej nie zbierałam, a kiedy się ochłodziło, to Ułyta przyniosła do chaty wełnę i ja zrobiłam na drutach jeden sweter dla UPA. W 1944 roku przez cały rok zbierałam żywność (chleb, mąkę, ser), a także u mieszkańców chutoru zbierałam bieliznę dla UPA. Kiedy przyniosłam produkty na kwaterę Ułyty, w maju 1944 roku, ona nadała mi organizacyjny pseudonim „Irka” i powiedziała, że będzie pisać mnie nie Hanka, a na pseudonim, i kiedy znajdą zapis, to nie dowiedzą się, kto zbierał chleb, a kiedy zapisze moje imię, to mnie znajdą i aresztują. W lutym 1945 roku zachorowałam na tyfus i przeleżałam do kwietnia. Kiedy wyzdrowiałam, to w naszej wsi i naszej chacie rozlokował się garnizon i nie miałam możliwości zbierać żywności dla OUN i UPA. W grudniu 1945 roku przewodniczący rady wiejskiej Ryżuk Fyłymon chodził po wsi i mówił, żeby do niego do domu znosili po sto rubli albo po pud żyta, a u kogo są owce, żeby oddawali wełnę na swetry – wszystko to zbierano dla OUN i UPA. Ja pieniędzy i żyta nie oddawałam, a zaniosłam pół kilograma wełny i Ryżuk Fyłymon mnie zapisał. – Kogo pani zna z członków OUN i bandytów UPA z pani wsi Kordyszów?
– Wasyliuk Tetiana, około 26-27 lat, zajmowała stanowisko staniczowej, przebywa na nielegalnej pozycji, pseudonim mi nieznany (w tamtym czasie zabita w niewyjaśnionych okolicznościach. – Aut.). Myroniuk Ułyta, około 30 lat, zajmowała stanowisko gospodarczej, pseudonim „Śnieżynka”, żyje na nielegalnej pozycji; Wołodymyr, nazwiska nie znam, około 30 lat, członek UPA, chodził uzbrojony w karabin – widziałam za Niemców, a za władzy radzieckiej nie widziałam go we wsi, pseudonimu nie znam. Poliszczuk Petro, około 30 lat, mieszkaniec wsi Kordyszów – członek UPA, za Niemców był uzbrojony w pistolet, gdzie jest w danym czasie, nie wiem. Pyłypczuk Tymofij, około 26 lat, mieszkaniec wsi Kordyszów – członek UPA, był uzbrojony w karabin i pistolet, za władzy radzieckiej go nie widziałam…”. (Znowu przesłuchanie przerwano, ale na 12 kwietnia to jeszcze nie koniec). Czwarte w tym dniu przesłuchanie rozpoczęto o 21.30, kiedy zakończono, nie wskazano. Młodszy porucznik NKWD Orobij powiedział, że „śledztwo dysponuje materiałami o tym, że nie wszystko pani opowiedziała, będąc członkiem OUN”. Zrozumiałe, że per „pani” śledczy do „bandytek” się nie zwracali. „– Tak, nie opowiedziałam o tym, że we wsi Kordyszów odbywały się zebrania członków OUN. Latem 1944 roku „Śnieżynka” zebrała nas w szkole. Do szkoły przyszły następujące członkinie OUN: Parchomiuk Jewdokija, Daciuk Tetiana, Puhacz Ludmyła, Łypko Halyna, Melnyczuk Wasylina, Pyłypczuk Iryna, Jacuk
Sprawa 7323 o wysiedlenie „rodziny UPA” Szerhej H.F., 1947 r.
Hanna z synem Stepanem, 1959 r.
Ludmiła, Klasztorna Halyna i ja, Szerhej Hanna. Obecne na zebraniu były: staniczowa wsi Kordyszów Wasyluk Tetiana, staniczowy wsi ze strony mężczyzn Daciuk Fedir, gospodarczy Pyłypczuk Porfyr. Na zebraniu czytano literaturę nacjonalistyczną, Ulyta mówiła, żeby nie podporządkowywać się władzy radzieckiej, a pomagać zbiórką produktów OUN i UPA, które walczą o Samodzielną Ukrainę. Żeby zachować konspirację, Ulyta powiedziała, że każda z nas powinna wybrać sobie pseudonim. Tak też zrobiłyśmy. Kto był na zebraniu w szkole: Daciuk T. W. wybrała pseudonim „Roża”, Parchomiuk Je. O. – „Pawonia”, Łypko O. K. – pseudonimu nie znam, Puhacz L. K. – „Czorna”, Melnyczuk T. I. – „Pszenycia”, Jacuk L. I. – „Topola”, Klasztorna H. W. – „Orhinija”, Pyłypczuk I. H. – „Marusia”, Łypko H. D. – „Tamara”. Łącznie zebrań było 4 i na wszystkich mówiono, że pod władzą radziecką żyje się ciężko, „z głodu pozdychamy i nas, Ukraińców, wywiozą na Sybir do białych niedźwiedzi”. 15 lat po przesłuchaniach Hanny, 12 kwietnia 1961 roku, człowiek po raz pierwszy obleci Ziemię, wyrywając się poza orbitę ziemskiego przyciągania. Człowieka wyśle w kosmos to samo państwo, które z całych sił „doganiało i przeganiało” Amerykę. Państwo, które zbrojąc się samo, zbroiło totalitarne reżimy świata. Które kultywowało przemoc i na niej się trzymało. Dla którego wolność ludzka i ukraińskiego narodu była zadeklarowana, ale postrzegana jako największe zagrożenie i niebezpieczeństwo. W latach 40. na Zachodnią Ukrainę do walki z patriotycznie nastawioną młodzieżą, która marzyła o Samodzielnej Ukrainie, to państwo rzuciło uzbrojone formacje wojskowe i wyszkolonych sługusów organów bezpieczeństwa. Tortury, które stosowano podczas przesłuchań, wymagałyby osobnego międzynarodowego procesu o prawa człowieka. Niestety, to się nie stało. Śledczy, sędziowie, prokuratorzy tak i pozostali nieukarani, z dobrymi emeryturami, stanowiskami, nagrodami i przywilejami. I dzisiaj już dzieci oraz wnuki czekistów, którzy kultywowali syndrom nienawiści do „zachodnioukraińskiego nacjonalisty”, tak samo nienawidzą niepodległej Ukrainy, jej języka i pamięci o młodzieży, która marzyła o samodzielnym państwie w latach 40., płacąc swo-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
