Strona · s. 10strona oryginału ↗
Klasycy ukraińskiej filozofii: Hryhorij Skoworoda „Wszystko to trawa i plewy, wszystko to proch i cień, wszystko przemija; sercem zaś człowiek jest wieczny” „Każdy jest tym, czyje serce w nim: wilcze serce – prawdziwy wilk, choć oblicze ludzkie; serce bobrowe – bóbr, choć wygląd wilczy; serce wieprzowe – wieprz, choć podobieństwo bobra” „Nie po obliczu sądźcie, a po sercu” „Nie może nie błądzić noga twoja, kiedy błądzi serce”
Слово Просвіти, №29 за 2021 рік
Serhij PRYS UCHIN, doktor filozofii, wykładowca Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej
Jak nie można garścią piasku zasypać bezdennego oceanu, jak nie można szeroko rozpostartego płomienia ugasić kroplą wody, jak nie można orłowi latać w małym pudełeczku, tak nie może duch ludzki uspokoić się dobrami materialnymi. Duch ludzki – to otchłań nieskończona, jak niebo, albo czas.
Nierozumni ludzie! Czy długo jeszcze będziecie pozostawać w błądzeniu? Dlaczego nie myślicie o tym, kogo nazywamy Bogiem? Dlaczego nie staracie się przybliżyć do Niego? W szukaniu Boga człowiek znajdzie pełne uspokojenie pragnień swojego ducha.
Hryhorij Skoworoda1
Wyższy poziom kultury filozoficznej, którą nieśli w świat działacze Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, reprezentował jej genialny wychowanek Hryhorij Skoworoda (1722–1794) – ukraiński filozof, pedagog, poeta, wędrowny kaznodzieja, mistyk. Uważał, że rdzeniem filozoficznego poznania jest nie tylko wyjaśnienie istoty świata i człowieka, ale także szerzenie takiej praktycznej wiedzy, która gwarantowałaby na Połtawszczyźnie w kozackiej rodzinie. Wykształcenie filozoficzno-teologiczne zdobył w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, gdzie uczył się z niewielkimi przerwami od 1734 r. do 1753 r. Służył jako śpiewak w kapeli dworskiej carycy Elżbiety w Petersburgu, przebywał w składzie misji poselskiej za granicą. Przesłuchał kursy uniwersyteckie na Węgrzech, w Austrii, Polsce, Niemczech, Włoszech. Szczególnie ważny był jego pobyt w Halle (Niemcy) – ówczesnym centrum filozofii pietycznej3, a znajomość z jej przedstawicielami wpłynęła na uformowanie własnej pozycji filozoficznej (egzystencjalnie kordocentrycznego eudajmonizmu). Naturalna zdolność H. Skoworody uczyniła go poliglotą: doskonale znał łacinę, grekę, niemiecki i inne języki, co dało mu możliwość zapoznania się z naukami antycznych filozofów, w tym z filozofią Platona.
Przez pewien czas pracował jako wykładowca poetyki w Kolegium Perejasławskim, ale został zwolniony ze stanowiska za nietradycyjne podejście w nauczaniu. W 1751 r. powrócił do Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, aby kontynuować naukę w klasie teologii, ale pełnego kursu nie przesłuchał, po-
Od 1769 r. Skoworoda odmawia przyjmowania jakichkolwiek oficjalnych stanowisk i wybiera los wędrownego filozofa-kaznodziei.
Nie będąc mnichem, staje się jakby mnichem w świecie, głównymi cechami sposobu życia filozofa stały się asceza, post, czystość moralna, miłość do ludzi, prostota we wszystkim i umiejętność życia w Bogu. Miłość do
– widzialnej („stworzonej”, „uczynionej”, materialnej) oraz drugiej – niewidzialnej (wewnętrznej, duchowej, Bożej). Wewnętrzna natura jest przejawem boskiej istoty świata (jest Bogiem), przenika cały świat i nadaje mu sens rozwoju.
Makroświat („makrokosmos”)
za zewnętrzną powłoką realizuje Boże zamysły. Mikroświat („mikrokosmos”) – to świat człowieka, naznaczonego sprzecznym współistnieniem jego niewidzialnej natury z cielesnym grzesznym życiem. Prawdziwy człowiek pojawia się tylko wtedy, gdy poznając siebie, odnajduje w sobie „niewidzialne” duchowe, a zatem Boga. Oto dlaczego poznanie przez człowieka samego siebie jest poznaniem Boga. Głównym narzędziem samopoznania staje się ludzkie serce. Nauka o możliwościach „serca” („poznania sercowego”) jest wizytówką antropologii filozoficznej Skoworody. W jego „filozofii serca” znalazły swoje odzwierciedlenie pierwsze próby zrozumienia roli podświadomego i nadświadomego (nadrozumowego) w ludzkim życiu. Ludzkie serce, a nie rozum, jest źródłem pragnień, uczuć, działań i czynów. W ten sposób poprzez poznanie sercem samego siebie człowiek poznaje swoją duchową istotę, swoją duszę, uczy się kochać Boga, samego siebie i sobie podobnych („otchłań wzywa otchłań”). Symbolem człowieka, który już poznał Boga, stał się obraz Narcyza, który kochając Boga, kocha siebie i odwrotnie.
H. Skoworoda wyciągnął praktyczny wniosek: miłość i służenie człowieka Bogu jest jednocześnie miłością do samego siebie. Na podstawie nauki o służeniu samemu sobie i miłości człowieka do samego siebie filozof tworzył nową religię – „religię dobroczynności i miłości”.
Oprócz antropologii składową częścią filozofii Skoworody stała się jego chrześcijańska etyka jako nauka o drodze człowieka do szczęścia, rozumieniu dobra i zła, sensie ludzkiej egzystencji. Filozof twierdził, że człowiek może osiągnąć szczęście albo samodzielnie, albo za pomocą innych ludzi. Ale w każdym razie głównym warunkiem jego osiągnięcia staje się zgodność działań i czynów człowieka z potrzebami „wewnętrznej natury”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
