Strona · s. 12strona oryginału ↗
Wędrówka „Kozackimi szlakami”: 30-lecie Czernihowskiego Ruchu i „Proświty”, które rozpoczynały odrodzenie hetmańskiej stolicy Baturyna
Слово Просвіти, №29 за 2021 рік
Petro ANTONENKO Zdjęcie autora 14
lipnia 1991 roku rozpoczął się słynny agitacyjno-oświatowy marsz „Kozackimi szlakami” – czernihowskich obwodowych organizacji Ludowego Ruchu Ukrainy i Towarzystwa „Proświta”. Poprzedził go rok wcześniej, w lipcu 1990 roku, podobny marsz „Dzwin-90” przez centralne rejony obwodu czernihowskiego. Oba marsze miały na mecie legendarny Baturyn, hetmańską stolicę Ukrainy, niemal przez trzy stulecia wykreśloną z naszej historii przez Imperium Rosyjskie i jego spadkobiercę – komunistyczny ZSRR. Baturyn był symbolem ruchu Ukrainy ku niepodległości. I to właśnie czernihowscy Rух i „Proświta” rozpoczęli świętą sprawę odrodzenia Baturyna w narodowej pamięci. W lipcu 1990 roku w Baturynie po raz pierwszy zabrzmiał nasz hymn narodowy „Ще не вмерла України”. Wtedy też po raz pierwszy odprawiono tu panichidę i w języku ukraińskim odmówiono modlitwę za sławnego hetmana Iwana Mazepę oraz w ogóle za ukraińskich kozaków, ofiary moskiewszczyzny.
Przypomnę historyczny kontekst obu marszów. W 1990 roku trwał szósty rok tak zwanej pierestrojki. Czy była to liberalizacja reżimu, czy próba jakiejś jego odnowy, ale zachodziły nieodwracalne procesy demokratyzacji. Rozpadł się wzniesiony przez Związek Radziecki socjalistyczny obóz, przynajmniej w Europie. Na drogę niepodległości i demokracji weszły Polska, Węgry, Bułgaria, Rumunia, Jugosławia, Czechosłowacja. W ZSRR kraje bałtyckie – Litwa, Łotwa, Estonia – ogłosiły niepodległość, a ściślej mówiąc jej odnowienie, bo wyraźnie oświadczyły, że nigdy nie wstąpiły do ZSRR, a zostały przez niego okupowane w 1940 roku. 16 lipca 1990 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR, wybrana wiosną jako Rada 12. kadencji, która wkrótce stała się parlamentem 1. kadencji, uchwaliła Deklarację o suwerenności państwowej Ukrainy. Co do istoty było to już proklamowanie niepodległości. Ale potrzebny był jeszcze rok agonii Związku, aby po komunistycznym puczu z sierpnia 1991 roku rozpadł się ostatecznie.
Nie byłem uczestnikiem marszu „Dzwin-90”. Choć na jego początku, kiedy po Czernihowie dotarł do Kulikiwki, wraz z przyjaciółmi pomagałem organizować wystąpienie uczestników marszu na centralnym placu osiedla. Członkiem Ruchu zostałem w 1993 roku, członkiem „Proświty” – w listopadzie 1991 roku, kiedy założyłem i stanąłem na czele Kulikiwskiej rejonowej organizacji Towarzystwa. Latem 1990 roku pracowałem już 17. rok jako dziennikarz w kulikiwskiej gazecie rejonowej „Polśka prawda”. Znałem kilka osób z czernihowskiego towarzystwa proświtiańsko-ruchowego, przede wszystkim Wasyla Czepurnego, dziennikarza obwodowej gazety młodzieżowej „Komsomolśkyj hart”. Znałem też kilku literatów, ponieważ przez wiele lat byłem członkiem obwodowego studia literackiego. Wśród znajomych była m.in. poetka, nauczycielka Nadija Halkowśka. Właśnie znajomi uczestnicy marszu „Kozackimi szlakami” włączyli mnie do niego jako dziennikarza.
Ośmiodniowy marsz był znakomicie zorganizowany. A to dla tak licznej grupy nie jest łatwe. Transport, zakwaterowanie, wyżywienie na świeżym powietrzu, noclegi w domach, a częściej na łonie natury, w turystycznych namiotach. Cały harmonogram marszu, wszystkie liczne spotkania i wystąpienia były starannie zaplanowane, wszystko wykonywano precyzyjnie. Znakomitym organizatorem był Wołodymyr Stupak, ówcześnie odpowiedzialny sekretarz obwodowej „Proświty” i jeden z kierowników obwodowego Ruchu, później jego wieloletni przewodniczący. Marsz prowadzili przewodniczący organizacji: Ruchu – Walerij Sarana, „Proświty” – Wasyl Czepurnyj. Z nami we wszystkich wystąpieniach uczestniczył i nabożeństwa odprawiał ksiądz ojciec Semen z Czernihowa – z niedawno odrodzonego Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Później UAKP stał się podstawą Patriarchatu Kijowskiego. Najważniejszym elementem marszu był chór obwodowej „Proświty” o nazwie „Pryczastia”. Jego kierowniczką była Larysa Kurowśka, muzykolog, wykładowczyni Szkoły Muzycznej im. L. Rewuckiego, przewodnicząca miejskiej „Proświty”. Występ chóru właściwie stanowił podstawę spotkań i akcji. Poprzedzały go agitacyjne przemówienia naszych przywódców – o Ukrainie, jej historii, kulturze, o potrzebie posiadania własnego państwa. Na miejscach również wszystko było przygotowane, wszystkie spotkania organizowali miejscowi aktywiści Ruchu i „Proświty”. Spotkania odbywały się przeważnie pod gołym niebem, ale czasami też w domach kultury. W chórze wspaniale śpiewali: Wołodymyr Stupak, nauczycielka Halyna Niesterenko, robotnik Iwan Iwaszczenko, poetka Nadija Halkowśka, młode aktywistki Wira Derewjanko, Hanna Myłejko. Akompaniatorem na bajanie był koncertmistrz obwodowej filharmonii, kompozytor Mykoła Zbaracki. Uczestnikami marszu byli lekarz, późniejszy przewodniczący obwodowej organizacji stowarzyszenia ekologicznego „Zielony Świat” Iwan Osadciw, pracownik kultury Jurij Sobol, a później
– dyrektor generalny Narodowego Rezerwatu „Czernihów Starodawny”. Przedstawicielem właśnie odrodzonego ukraińskiego kozactwa był Wołodymyr Bycz, ubrany w kozacki strój, z szablą u boku; znakomicie odgrywał „rolę” kozackiego pułkownika. Następnie zespół „Przyczastia” stał się podstawą dwóch wyjazdów obwodowej „Proświty” do ukraińskiej diaspory: w 1992 roku na Białoruś (Mińsk), a w 1994 roku na Litwę (Wilno, Kowno). Wspomina się ogromny entuzjazm, z jakim przebiegał marsz, oraz zapał, z jakim wszędzie witali nas ludzie. Trasa wiodła następująco: Czernihów, Sedniw, rejony: Menski, Sosnicki, Koropski, Nowogród Siewierski (rejonowe miasta i wsie), a meta w Baturynie. Pierwszą rocznicę Deklaracji o suwerenności spotkaliśmy 16 lipca we wsi Dihtiarówka w rejonie nowogrodzko-siewierskim. Tu wspięliśmy się na górę nad Desną, do napół zrujnowanej starożytnej cerkwi, wzniesionej przez hetmana Mazepę i zniszczonej za czasów Związku Radzieckiego. Ile wtedy było takich zniszczonych, zamkniętych cerkwi! Teraz ona wreszcie się odbudowuje. Właśnie w tym marszu narodziła się legendarna pieśń „Kozaczka”,
…, która obiegła całe ukraińskie środowisko na świecie. Wieczorami, gdy wszyscy wesoło wypoczywali przy ognisku wśród namiotów, Nadija Halkowska i Mykoła Zbaracki siadali nieopodal, osobno, i coś nucili, nawet coś śpiewali. I oto późno wieczorem 18 lipca, na łąkach pod Koropem, współautorzy głośno zapraszają wszystkich do ogniska na premierę nowej piosenki. I wtedy po raz pierwszy wykonują „Kozaczkę”! Refren „Ja kozaczka twoja, ja żona twoja, panie pułkowniku mój sinooki” wszyscy podchwycili w jednej chwili. A już następnego dnia piosenkę nauczył się i wykonywał podczas spotkań zespół „Przyczastia”. Wiersz Nadija napisała wcześniej. Słyszałem go w jej wykonaniu na jednym z miejskich wieczorów proświtiańskich, które wówczas odbywały się w Domu Kultury Budowlańców w Czernihowie. Ale melodia narodziła się podczas wędrówki. Tak więc 18 lipca był też jubileusz tej legendarnej piosenki. Wędrówkę zakończyło dwudniowe ogólnoukraińskie Święto Kozackie w Baturynie. Przybyły chóry z Kijowa i z Zachodniej Ukrainy. Finał święta odbył się na stadionie 21 lipca. Podczas uroczystości w Domu Kultury wystąpili Lewko Łukianenko i Roman Iwaniczuk. Klasyk literatury ukraińskiej, lwowianin Iwaniczuk, rozpoczął odrodzenie Baturyna jeszcze wcześniej –
swoimi twórczościami. Potem regularnie przyjeżdżał do stolicy hetmańskiej, dla której tak wiele zrobił jako pisarz, deputowany parlamentu i działacz społeczny. A same Kozackie święta z czasem stały się corocznymi, uzyskały status obwodowego święta, a w niektórych latach – ogólnoukraińskiego i nawet międzynarodowego. I my, prosvitianie, ruchowcy, braliśmy w nich najaktywniejszy udział. Te zdjęcia zrobiłem podczas tamtego Kozackiego święta w Baturynie. Ta akcja odbyła się na Hontchariwce, na obrzeżach miasteczka, tam, gdzie był podmiejski pałac hetmana Mazepy. Ale jeszcze przez wiele lat uważaliśmy, że właśnie tutaj znajdowało się centrum hetmańskiego Baturyna, spalonego w listopadzie 1708 roku przez wojsko moskiewskie. Tak mało wiedzieliśmy o naszej historii. Dopiero później rozpoczęła działalność ukraińsko-kanadyjska ekspedycja archeologiczna, która rok po roku odkrywała nam Baturyn. Przy tej okazji chciałbym dobrym słowem wspomnieć nieżyjącą już znaną działaczkę ukraińskiej diaspory, lekarkę, doktor Mariję Fišer-Slyż z Kanady, członkinię Ligi ukraińskich mecenasów. Oprócz innej dobroczynności wspierała finansowo także badania Baturyna. Pracami kierował znany czernihowski archeolog, wykładowca uniwersytetu pedagogicznego Wołodymyr Pietrowycz Kowalenko, również nieżyjący. Dzięki staraniom archeologów przed nami, Ukrainą i światem odsłaniał się prawdziwy Baturyn. A to miasto znajdowało się tam, gdzie teraz jest jego centrum, gdzie z inicjatywy i przy wsparciu prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki przeprowadzono ogromną pracę nad odbudową kozackiego Baturyna. W szczególności odbudowano spaloną przez okupantów Cytadelę. Ale w 1990 roku, podczas pierwszego marszu „Dzwin-90”, czernihowscy Ruch i „Prosvita” rozpoczęli odrodzenie Baturyna właśnie tutaj, na Hontchariwce. Postawili skromny krzyż na niewielkim kurhanie-mogile: na pamiątkę baturynców, zgładzonych przez Moskali. A także pamiątkową tablicę ku czci hetmana Mazepy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
