W Romnach na Sumszczyźnie odbyły się uroczystości z okazji 110. rocznicy urodzin poety i pedagoga Josypa Dudki, którego społeczność szanuje za postawę ukraińskiego nauczyciela i działacza Proświty, za miłość do ojczystego języka, którym hojnie dzielił się z rodakami. Od kilku lat z rzędu na cześć Josypa Dudki wśród uczniów szkół rejonu romeńskiego przeprowadzane są „Czytania Dudkowskie” na najlepszą recytację utworów poety oraz konkurs twórczości młodzieżowej „Sobory dusz”. Zdjęcie ze źródeł otwartych. Krajowe media zazwyczaj szeroko relacjonują skutki barbarzyńskich ostrzałów ukraińskich miast, pokazują, jak kijowianie nocują na stacjach metra, stale pojawiają się fotografie zniszczonych mieszkań nawet w miejscowościach oddalonych od wojny. Rzadziej media piszą o terytoriach, skąd wróg po prostu wypala mieszkańców „szahidami”, KAB-ami i inną śmiercionośną bronią. Tak stało się z Pokrowskiem i Myrnohradem, których wróg nie zajmuje, a zamienia w ruinę. Najprawdopodobniej taki los czeka Dobropillę, gdzie w zeszłym tygodniu w wyniku ostrzału placówki handlowej zginęło i zostało rannych ponad 20 osób. Ale obok tego miasta wciąż jakimś cudem wydobywa się węgiel, położone są dziesiątki wsi i osad, które stale cierpią z powodu ataków z nieba – są rozstrzeliwane jak na strzelnicy. O tym, jak to wygląda na Doniecczyźnie, redaktor i dziennikarz gazety „Chazjajyn” Wołodymyr Zajika opowiedział w zamieszczonym w tym numerze artykule (str. 3). A o tym, co dzieje się we wsiach Dniepropietrowszczyzny, na granicy z Doniecczyzną, prorządowe kanały telewizyjne nie pokazują, widocznie ktoś boi się przyznać, że tracimy terytoria i ludzi nie tylko przez oszalałego wroga... Na przykład, jeszcze od zeszłej jesieni przewodniczący Nowopawłowskiej wspólnoty terytorialnej Mykoła Hawryłow krzyczał w mediach społecznościowych i zwracał się osobiście do kierowników obwodu dniepropietrowskiego w sprawie konieczności ochrony wsi budowlami obronnymi jeszcze na dalekich podejściach. Władza nie słyszała, on wzywał rodaków, by sami budowali, ale odpowiedział jeden człowiek, wydaje się, krewny Mykoły Hawryłowa, który udostępnił koparkę ciągnikową – kropla w morzu, ale bardzo wymowna. I gorzka... OKSANA PRYCHODKO WALENTYNA SEMENIAK
Tłumaczenie maszynowe
Przez ostatnie pół roku wróg faktycznie zniszczył z odległości Nowopawliwkę, całkowicie zrujnowawszy niedawno jeszcze kwitnącą wieś z rozwiniętą infrastrukturą. Ludzie wyjeżdżali, kto dokąd: z dwóch tysięcy mieszkańców zostało kilkadziesiąt osób. Obecnie tragiczny los Nowopawliwki powtarza sąsiednia Iwaniwka, graniczącą z rejonem wielkonowosiłkiwskim w obwodzie donieckim, gdzie wróg aktywnie posuwa się naprzód. Zmuszona opuścić Iwaniwkę z rodziną była bibliotekarka Larysa Popcowa, zwracając się do kierownictwa obwodu dniepropetrowskiego, napisała na swojej stronie na Facebooku: „Czy słyszeliście choćby pobieżnie o tej odległej wsi od Mieżowej, która cierpi ze wszystkich stron od wrogiego natarcia? Od Nowochatskiego do Iwaniwki 3 km. Od Zielonego Haju tak samo. Leci z Iskry, leci przez rzekę... Wieś zmiatają z powierzchni ziemi! Po prostu ją niszczą, likwidują! Wyniszczają, jakby jej nigdy nie było! A po co ludzie? Zostają ziemie! Wieś w dymie! Płoną domy, płoną zabudowania gospodarcze, płonie zboże! Każdego dnia przylatują po 4–5 KAB-ów, które niosą konkretną zagładę! Wieś dobijają! Drony latają po wsi jak muchy! Dla przypomnienia! We wsi wciąż zostają LUDZIE! Ludzie bez światła, bez gazu, bez łączności! Elektrownię rozbili, gazociąg także, sieci nie ma! Ludzie, żeby skontaktować się ze światem, dojeżdżają do sąsiedniej wsi Hawryliwka pod dronami. Ludzie bez chleba, bez towarów w ogóle. Sklepy nie działają, apteki, szpitala nie ma. Po pocztę jedźcie do Mieżowej, emeryturę, kto ma na poczcie, odbierzcie w Mieżowej! Ludzie sami wiadrami wody gaszą sąsiednie domy, rurę gazową, bo została przebita. Wykonują pracę strażaków. Tam ludzie przeżywają straszne piekło! Przetrwali dzień, przetrwali noc, jakby narodzili się na nowo! O psach, kotach już nawet nie mówię. Mówią, że głodne błąkają się jak zjawy! Ludzie wyjeżdżają w niewiadome, porzucają zwierzęta, bo sami nie wiedzą, gdzie będzie ich schronienie! Ci ludzie, którzy zostali albo wrócili, nie znalazłszy schronienia, sami są na granicy przetrwania, sami potrzebują pomocy!”
„A to wczorajsze przyloty dla waszej wiadomości i dla pijaru – komentuje Larysa zdjęcia zniszczeń rodzinnej wsi. – Na zdjęciu trzy gospodarstwa domowe. Na tych zgliszczach zmieściło się całe życie pracowitych gospodarzy...”
Ukraińska wieś w czasie wojny doznała chyba największych zniszczeń i z dnia na dzień nadal cierpi. Straty wsi jako kolebki Ukrainy, choćby to brzmiało patetycznie, można porównać z Hołodomorami, które urządzano na rozkaz z Moskwy. Tak, obecnie to jest – ludobójstwo! Pytanie, dlaczego władza nie reaguje w odpowiedni sposób, pozostaje otwarte. Podobnie jak to, dlaczego, mając wsparcie niemal połowy świata, w parlamentarno-prezydenckiej Ukrainie, w czwartym roku wojny, wciąż nie zorganizowano godnego odporu wobec wroga na wszystkich kierunkach. Wrogich dronów i rakiet obietnicami z wideoapeli się nie strąca!
Przygotował Ihor ZOC
PRENUMERATA—2025
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zaprenumerować w oddziałach „Ukrpoczty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na rok 2025. Ceny są następujące: 1 mies. — 65 hrn. 3 mies. — 195 hrn. 4 mies. — 260 hrn.
Bądźmy, przyjaciele, razem!
Kolejny numer tygodnika „SP” ukaże się 14 sierpnia br. Dziękujemy prenumeratorom i czytelnikom za zrozumienie!
Tłumaczenie maszynowe
„NUŁ w klasach 5–7 osłabła…”. Najwyraźniej chodzi o brak oczekiwanych rezultatów w szkole. Nasuwa się logiczne pytanie: „A w czym więc przyczyna?” Media społecznościowe wskazują trzy przyczyny: winni są nauczyciele (taka jest m.in. opinia O. Lisowego); brak bazy materialnej; skutki pandemii i wojny.
Chcę podzielić się swoim widzeniem problemów, które powstały i powstają w związku z wdrażaniem NUŁ. Metodyka NUŁ, jej podejścia do nauczania budziły pytania już od chwili jej pojawienia się w szkole. Po raz pierwszy w przestrzeni publicznej krytycznie wypowiedziała się o NUŁ I. D. Farion w wystąpieniu „Imitacja NUŁ, czyli jak zniszczyć edukację szkolną”.
Zwróćmy się do teoretycznych założeń NUŁ, przede wszystkim do samej nazwy. Prawdopodobnie nazwę „szkoła ukraińska” zapożyczono z tytułów prac Zofii Rusowej, choć badaczka rozumiała tę nazwę wyjątkowo jako szkołę narodową Ukrainy. Oznacza to, że narodowa szkoła ukraińska powinna odpowiadać, według słów H. H. Waszczenki, „społeczno-politycznemu ustrojowi państwa, a także psychologii narodu i jego tradycjom narodowym”.
Etnopedagogika jako nauka była już dostatecznie rozwinięta u zarania państwowości ukraińskiej, choć była prześladowana. Przykładem jest zbiór z czasów Oleny Pczilki i Lesi Ukrainki „Dziecko w wierzeniach i obyczajach narodu ukraińskiego”, badania S. Rusowej „Nowa szkoła”, a z późniejszego czasu prace K. Uszyńskiego, H. Waszczenki oraz najbliższe nam opracowania akademickie H. Filipczuka, zwłaszcza „Etnokultura ukraińska w treści edukacji narodowej, ogólnej i pedagogicznej” oraz wielu innych autorów.
Ukraińska etnopedagogika powinna kierować współczesny system edukacji ku cechom mentalnym, osobliwościom sposobu życia narodu ukraińskiego, wśród których, moim zdaniem, można wyróżnić:
– pracowitość, wczesne przyzwyczajanie do obowiązków, zajęcie konkretną pracą;
– optymizm, skłonność do romantycznego postrzegania świata;
– dążenie do samorealizacji poprzez twórczość;
– prawdomówność, szczerość serca, kontemplacyjność;
– dążenie do wyodrębniania się, swoisty indywidualizm.
Te i wiele innych osobliwości ukraińskiej psychiki, charakteru powinny być uwzględniane w procesie nauczania i wychowania, a konkretniej – dzieci powinny przyzwyczajać się do pracy od wczesnego wieku, do obowiązkowości w postępowaniu, odpowiedzialności za swoje działania, do kolektywizmu.
Tymczasem widzimy:
– dzieci bawią się w szkole podstawowej;
– podążają za własnymi zachciankami, a nie za zadaniem;
– nie ćwiczą swojej woli w pokonywaniu przeszkód;
– nie wykazują zdolności przywódczych;
– brak rywalizacji.
W rezultacie pojawiają się niepokojące zjawiska w psychice:
– nierozwinięta uwaga, nie potrafią się skupić;
– nie są nastawione na wykonanie zadania;
– nie kształtuje się odpowiedzialność (ponieważ zadanie nie jest obowiązkowe do wykonania);
nie rozwija się samodzielność w myśleniu i czynach (dzieci przebywają jakby w warunkach przedszkola, pod stałą opieką rodziców). Pojawiają się problemy w zdolności poznawania, w kształtowaniu umiejętności: nie potrafią słuchać (odpowiadają nie na temat); czytają nieświadomie (bez zrozumienia tekstu, sensu); źle piszą (bez podziału tekstu na zdania); nie potrafią zbudować wypowiedzi ustnej (odpowiadają jednym słowem); brak dążenia do wyrażania własnej myśli. A do tego ocenianie słowne – w słowach „brawo”, „bardzo wielki brawo”, „po prostu brawo” – jakby zrównuje pracę wszystkich dzieci i wyklucza naturalną rywalizację. Warto, moim zdaniem, zwrócić uwagę na brak, powiedziałbym, życiowej, państwowej miary – lekceważenie kształtowania odpowiedzialności, którą amerykański psycholog K. Rogers określił jako główną cechę ukształtowania osobowości w ogóle. Odpowiedzialność to cecha osobowości, wymagana przez całe życie. Tę cechę człowieka trzeba „wychowywać”, kontrolując, co nie jest przemocą wobec osoby. Odpowiedzialność zakłada uświadomienie obowiązku i wysiłek nad sobą. Stosowanie wysiłku ma aspekt psychologiczny i tworzy proces poznawczo-motywacyjny: osiągając coś, osoba otrzymuje satysfakcję moralną, a to sprzyja dalszemu wysiłkowi (i tak dalej). Tym samym kształtowanie odpowiedzialności pomaga rozwijać umiejętności poznawcze dziecka. Niestety, w latach utwierdzania niepodległości Ukrainy kształtowanie odpowiedzialności zostało puszczone na samopas. Do czego to prowadzi, zwłaszcza w naszym państwie w szerokim rozumieniu (a nie tylko w oświacie), – wszyscy jesteśmy świadkami. Lekceważenie kształtowania odpowiedzialności to jedno z najbardziej groźnych zagrożeń w budowie demokratycznego kraju. Wymienione wyżej braki, które, zauważę, nie są wynikiem rzekomo złej pracy nauczycieli szkoły podstawowej, lecz ostatecznie okazują się rezultatem wdrożenia metodyki NUSz; i stały się oczywiste już po czterech latach wprowadzania tej reformy. Kiedy uczniowie przeszli do klas średnich (piątych), okazało się, że dzieci nie są w stanie przyswoić materiału systemowego (dział „Fonetyka”, „Leksyka” i podobne). A wszystko dlatego, że z klas początkowych (ten okres to podstawa nauki!) zabrano narzędzia nauczania – uwagę, wytrwałość, staranność, odpowiedzialność – i wprowadzono grową formę „przebywania” w szkole. Tak więc wprowadzający NUSz zignorowali fundament edukacji narodowej – mentalność, wartości rodzimej kultury, cechy sposobu życia naszego narodu. Z nowym rokiem szkolnym (2024–2025) zorganizowano głośne dyskusje: co i jak oceniać w nauczaniu dzieci? To, co wydaje się nowe, już istniało – audiowanie, dialogi itd., ale to, znane nam, teraz nazywa się inaczej – GR/1, GR/2… To właśnie ten przypadek, kiedy znane, jak mówiła I. D. Farion, nazwane na nowo, nie staje się nowe. Taka zmiana nazw jest grą w formę.
Twórcy metodyki NUS, moim zdaniem, niszczą przemyślaną, celową rolę oceny, proponując rezygnację z bieżących ocen. Bieżąca ocena pełni bowiem funkcję motywacyjną, pobudzającą i kontrolną. „Unicestwienie” bieżącej oceny, moim zdaniem, niweluje możliwość oceniania kształtującego, które konkretnie przejawia się poprzez ocenę. NUS konsekwentnie wzmacnia narastanie jeszcze jednego problemu: masowe nakłanianie uczniów (poprzez podręczniki NUS, w których nawet zaznaczane są kody QR; programy z przedmiotów) do korzystania podczas lekcji z gadżetów, pracy w sieci „Internet”, szkodliwość czego dla wielu kierunków rozwoju dziecka już dostrzegły demokratyczne kraje europejskie. A co oznacza zalecenie Ministerstwa Oświaty – uznać uczenie się wierszy na pamięć za nieobowiązkowe?! To już otwarte ukierunkowanie na niszczenie więzi dziecka z intelektualno-duchowym dziedzictwem rodzimego narodu, unicestwianie podstaw ukraińskiej tożsamości. Ponadto dokonuje się masowego wprowadzania do leksyki ukraińskiego języka literackiego anglicyzmów. Obce słowa są masowo używane zarówno w mowie potocznej, jak i na piśmie. Faktycznie tworzy się nowy suržyk, tym razem angielski. I dzieje się tak, gdy my jeszcze nie pozbyliśmy się ostatecznie moskiewszczyzny, dość głęboko zakorzenionej w naszym języku przez długi okres historyczny. Czyżby dążenie do czystości rodzimego języka straciło na aktualności? Zagrożeniem, a nie tylko błędem, moim zdaniem, jest rozpowszechnianie programów metodycznych pod hasłem kursów zintegrowanych: połączenie nauczania literatury ukraińskiej i zagranicznej, historii Ukrainy z historią powszechną. Takie zintegrowane kursy sprzeciwiają się zadaniom narodowym i państwowym, a mianowicie utwierdzaniu ukraińskiej tożsamości, budowie ukraińskiej Ukrainy. Dążenie do ujednolicenia nauczania przedmiotów w szkole prowadzi do globalizacji w edukacji i ogólnie w postrzeganiu świata. Podobny proces, ale jeszcze z konkretnym celem ideologicznym, Ukraina już przeżywała, znajdując się w
Tłumaczenie maszynowe
Kontynuując rozmowę rozpoczętą na wcześniejszych posiedzeniach, 14 lipca w agencji informacyjnej „Nahołos” odbył się kolejny okrągły stół Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” na temat „Historyczne źródła ukraińskiej państwowości a moskiewska okupacja”. Główny prelegent, historyk, polityk, pisarz, publicysta i regionalista Dmytro Czobit w swoim wystąpieniu skupił się na stosunkach ukraińsko-polskich w obecnym etapie. Podzielił się spostrzeżeniami na temat tego, jak media podsycają antyukraińskie nastroje w Polsce i co za tym stoi. Pan Czobit obalił niektóre polskie mity dotyczące tzw. „zbrodni OUN–UPA”, rzekomo popełnionych przez Ukraińców wobec Polaków w okresie II wojny światowej, kiedy Ukraina nie miała własnej państwowości. W posiedzeniu okrągłego stołu wzięli udział i wystąpili Pawło Mowczan, Heorhij Filipczuk, Mykoła Hołomsza, Wołodymyr Szowkoszytnyj, Serhij Prysuchin, Leonid Mużuk, Petro Czerneha, Jurij Nahułko, Walerij Franczuk, Wasyl Krasjoha, Jewhen Buket. Relację z wydarzenia można obejrzeć na YouTube. Do relacji z okrągłego stołu dołączamy artykuł członka „Proświty” z Odeszczyzny Wołodymyra Korniejczuka, który przekazał go redakcji.
Wołodymyr KORNIEJCZUK, nauczyciel Liceum Czarnomorskiego nr 6, przewodniczący Czarnomorskiej Miejskiej „Proświty” im. T. H. Szewczenki, obw. odeski
Wczytajmy się w słowa wybitnych pedagogów: „Największym darem dla państwa jest wykształcona młodzież” (J. Komeński); „W życiu wszechludzkim zwycięstwo odnosi tylko ten naród, który ma najlepszą szkołę”, „…walczmy o wolną narodową szkołę dla wychowania wolnego, świadomego, silnego Narodu” (S. Rusowa). Te twierdzenia, podobnie jak twierdzenia H. Waszczenki i K. Uszynskiego (o czym dalej), ugruntowane w fundamentalnych pracach, wystrադane w walce o niepodległą Ukrainę, wypowiedziane przez wybitnych ukraińskich (i nie tylko) uczonych/pedagogów, stanowią naukową metodologię rozbudowy ojczystej pedagogiki. W 2018 roku Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy na czele z Lilią Hrynewycz ogłosiło reformę szkolnictwa, która otrzymała nazwę „Nowa Szkoła Ukraińska” (NUSz). Nauczanie w szkole według programu NUSz rozpoczęło się w roku szkolnym 2018–2019. Lecz już 25 lutego 2024 roku Oksen Lisowy, nowy Minister Oświaty i Nauki Ukrainy, dosłownie powiedział dziennikarzom „NW”:
Tłumaczenie maszynowe
Wydawnictwo „Meżiwśkyj merydian” donosi, że na wschodzie obwodu dniepropetrowskiego trwa praca nad zachowaniem wartości kulturowo-historycznych, które znajdują się krytycznie blisko linii frontu. Kolejna połowiecka rzeźba (baba) została w tych dniach ewakuowana z przyfrontowej hromady słowiańskiej do Dnieprowskiego Narodowego Muzeum Historycznego imienia Dmytra Jawornyckiego. Rzeźba znajdowała się na terenie zielonej zagrody „Perłyna stepu” – w malowniczym zakątku, gdzie się nią opiekowano. Właściciel zagrody Ołeksandr Juchymenko przyznaje: „Wydaje mi się, że przez wiele lat chroniła naszą ziemię przed nieszczęściem, była naszym amuletem. Mieli okazję zobaczyć ją wszyscy rodacy, dotknąć naszej historii... Ale mamy nadzieję, że po wojnie ten zabytek jednak wróci do hromady słowiańskiej – na tę ziemię, gdzie został znaleziony”. Wiadomo, że hromada otrzymała odpowiednie dokumenty i listy przewozowe na zabytek. W „przyjaznych objęciach” moskiewskiego państwa imperialnego. Nowocześni globaliści próbują wycisnąć wszystko, co narodowe, z samowystarczalnych państw. Teoretycy globalizmu głoszą „przestarzałość państw narodowych”, „globalną historię”, szerzą twierdzenia o zacieraniu granic, przede wszystkim mentalnych, narodowych. Projekty globalne to próba unifikacji światopoglądu, kultur, to narzucanie sztuczności we wszystkim – w relacjach, języku, życiu codziennym, myśleniu. Dlatego przeciwstawienie się globalizacji to walka o zachowanie ukraińskiego obrazu świata, naszych czysto ukraińskich wyobrażeń o świecie. Ukraina jest samocenna, a nie dodatkiem do globalnych projektów. Zatem przyczyną „zwieszania się NUSZ w klasach 5-7” jest: oderwanie systemu edukacji od narodowych korzeni narodu ukraińskiego – rodzimych podstaw nauczania i wychowania; brak krytycznego podejścia do polityki globalizmu i związanych z nią wyzwań. Punktem odniesienia w budowaniu systemu edukacji w Ukrainie dla nas – edukatorów, rodziców uczniów – powinna być myśl, stanowisko Kostiantyna Uszynskiego: „Wychowanie, stworzone przez sam naród i zbudowane na narodowych podstawach, ma tę wychowawczą siłę, której nie ma w najlepszych systemach, zbudowanych na abstrakcyjnych ideach lub zapożyczonych od innego narodu”. Jedność, nierozerwalny związek nauczania i wychowania, właśnie wychowania narodowego, to gwarancja sukcesu w edukacji szkolnej. My, Ukraińcy, biorąc pod uwagę współczesne wyzwania globalistyczne i regionalne wyzwania tworzenia narodu, jesteśmy zobowiązani pozostać duchowo silnym, intelektualnym narodem, zdolnym do rozwijania najbardziej postępowych technologii współczesności, a podstawą naszego rozwoju musi być własna szkoła narodowa, a nie cudzoziemskie zapożyczenia. I na zakończenie. W naszym ukraińskim systemie edukacji, począwszy od 1991 roku do wprowadzenia NUSZ, od czasu do czasu zachodziły zmiany – i jest to naturalne, prawidłowe. Oczywiście w edukacji szkolnej są niedociągnięcia, ale z pewnością nie potrzebuje ona transplantacji. Należy głęboko przeanalizować jej stan, pozostawić to, co dobre, i zrezygnować z tego, co nieefektywne; jednym słowem – trzeba udoskonalić edukację szkolną. I jest to możliwe we współpracy nauczycieli-praktyków i naukowców.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
trzykrotnie mniej, aby proporcjonalnie zadawać szkody rosyjskiemu kompleksowi wojskowo-przemysłowemu oraz obiektom infrastruktury, które są zaangażowane w wojnę. O tym w eterze “Espreso” powiedział ekspert lotniczy, członek rady społecznej przy Państwowej Służbie Lotniczej Bohdan Dolince. 17 lipca w Kijowie odbyła się rejestracja rekordu, który został wpisany do Narodowego Rejestru Rekordów Ukrainy. O tym informuje wydanie kamianske.city, powołując się na Galerię Obrazów ArtCraftOil. Dzieło sztuki “Flaga” (rok powstania 2014, wymiary 200x300 cm) to największe przedstawienie flagi państwowej Ukrainy, stworzone farbami olejnymi na płótnie. Autorem rekordowej pracy jest Wałerij Sosna z Dniepru, znany ukraiński artysta, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy oraz wykładowca sztuk pięknych na katedrze ekspertyzy i oceny dóbr kultury oraz designu Uniwersytetu Spraw Celnych i Finansów. “Dzisiaj moje imię zostało wpisane do Księgi Rekordów Ukrainy za największe dzieło sztuki z wizerunkiem flagi Ukrainy na płótnie” – podzielił się Wałerij Sosna. Przygotował Ihor Zoc. Czerniowiecki oddział obwodowy organizacji społecznej “Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” im. Tarasa Szewczenki” z głębokim smutkiem zawiadamia: W 88. roku życia odszedł do wieczności Bohdan Iwanowycz Melnyczuk – honorowy proświcianin Ukrainy, kawaler medalu “Budowniczy Ukrainy”, prozaik, poeta, krajoznawca, literaturoznawca, doktor nauk filologicznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza. Jasna pamięć o B. I. Melnyczuku na zawsze zachowa się w sercach wszystkich, którzy go znali. Zarząd Centralny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” głęboko smuci się w związku ze śmiercią naszego szczerego pobratymca Bohdana Iwanowycza Melnyczuka. Pozostanie on na zawsze w pełnej wdzięczności pamięci.
Tłumaczenie maszynowe
Patriot, którego Berlin obiecał Ukrainie, będzie gotowy nie wcześniej niż za pół roku. Pisze o tym wydanie Bild, powołując się na źródła w niemieckim rządzie. Sojusznicy planowali, że systemy obrony powietrznej Ukrainie przekażą USA, a oni opłacą uzupełnienie tych systemów. Jednak Donald Trump oświadczył, że żadnej instalacji Ameryka przekazać nie może. Teraz Europejczycy szukają Patriotów w swoich magazynach. Problem w tym, że w Europie brakuje systemów obrony powietrznej. Konstrukcja Gabinetu Ministrów dzisiaj nie jest żywotna w takim formacie, sama historia rządu na Ukrainie jako pionu władzy zakończyła swoje istnienie. Taką opinię na antenie kanału telewizyjnego „Espreso” wyraził dyplomata, minister infrastruktury Ukrainy (2016–2019), polityk Wołodymyr Omelan. „Uważam, że jedyną przyczyną przetasowania w rządzie było to, że Arachamija z Jermakiem wymienili się wpływami. Czyli premier Arachamiji poszedł na ministra obrony, a wicepremier Jermaka została premierem. Wszystko. Żadnych więcej treściwych rzeczy nie zobaczyliśmy. Żadnego odnowienia rządu nie było. Rozumiemy, że jakkolwiek profesjonalna by nie była Julia Swyrydenko, ona nie będzie mogła pracować lepiej niż Szmyhal, bo nikt jej nie pozwoli tego zrobić” – uważa Omelan. Polityk podkreślił, że w nowym rządzie jest wielu profesjonalnych ludzi. Jednak, jego zdaniem, nie dadzą im możliwości pracować efektywnie. Petro Poroszenko podczas kolejnej podróży na front z pomocą dla brygad Sił Obrony powiedział, że nowy rząd musi pilnie zapewnić przejście gospodarki na tory wojenne. „Wreszcie jesteśmy na froncie. Na kierunku zaporoskim, na dniepropetrowskim. Tutaj pracują od Orichiwa i Hulajpola aż do Pokrowska i Myrnohradu. Co dzisiaj jest ważne dla naszych wojowników? Postawiłem nowemu premierowi kilka pytań. Pierwsze – kiedy gospodarka Ukrainy przejdzie na tory wojenne? Kiedy państwo będzie zapewniać 90% potrzeb Sił Zbrojnych? A nie tak, jak teraz, kiedy do 90% – to wolontariusze i tylko 10% zapewnia państwo. To kategorycznie nie do przyjęcia. Przejście na tory wojenne – to zadanie numer jeden” – cytuje piątego Prezydenta kanał telewizyjny „Pryamiy”. „Drugie – podatek, który wojskowy płaci z dochodów, ma iść do brygady. Brygady same powinny kupować to, co pomoże wprost tutaj i teraz, co zachowa ukraińską ziemię, co zachowa życie i czas” – uważa Poroszenko. „Trzecie – natychmiast zintensyfikować współpracę z naszymi partnerami. I już we wtorek, jak zaproponowałem, ma być apel do Kongresu USA. Żeby Siły Zbrojne Ukrainy były zasypane bronią amerykańskiej i natowskiej produkcji. Bo to jest to, co zatrzymuje rosyjski napór. To najefektywniejszy język, który przybliża nas do pokoju. Bo Putin rozumie tylko jeden język – język siły. I najlepsi dyplomaci Ukrainy – to ZSU” – podkreśla Poroszenko. „Słyszę ten argument dość często – że mamy rozpatrywać to jako wojnę Putina, a nie jako rosyjską wojnę. Ten argument nie wytrzymuje krytyki. Jeśli spojrzeć na poparcie, jakim cieszy się Putin wśród rosyjskiej populacji, kiedy widzimy, ilu ludzi popiera wojnę, ilu ludzi wzywa do rozszerzenia wojny na inne kraje, to musimy nazywać tę wojnę rosyjską wojną” – cytuje prezydenta Czech Petra Pavla gazeta „Silśki wisti” (nr 25, 26.05.). Ambasador Ukrainy w Wielkiej Brytanii i były głównodowodzący ZSU Wałerij Załużny pogratulował bokserowi Ołeksandrowi Usykowi zwycięstwa w walce rewanżowej z Danielem Dubois, która odbyła się w Londynie. Odpowiedni wpis Załużny opublikował na osobistym kanale Telegram. „Gratuluję Ołeksandrowi pewnego Zwycięstwa. Zwycięstwa, które jest dedykowane nie tylko naszym wojownikom, ale i nam wszystkim. Musimy zrozumieć, że innego wariantu, oprócz jak zwyciężyć, u nas nie ma. Jak nie miał go i Ołeksandr. Dlatego on nie tylko walczył, ale i ciężko oraz wytrwale się przygotowywał. Przygotowywał się liczyć tylko na własne siły. Wiedział, czego mu potrzeba, i szedł do tego. A jeszcze – myślał o tym, że są ci, którym jeszcze ciężej. I miał nadzieję, że jego Zwycięstwo zainspiruje nas wszystkich. Dziękujemy, Kozaku, za naukę i inspirację” – napisał Załużny. „Ekonomiczna prawda” informuje, że na Ukrainie jest sześciu emerytów-prokuratorów młodszych niż 40 lat. Te osoby otrzymują emeryturę, przyznaną dla pracowników prokuratury. Większość z nich kontynuuje pracę w prokuraturze po otrzymaniu emerytury. Obecnie na Ukrainie 5739 prokuratorów otrzymuje emeryturę za wysługę lat, z nich ponad 2200 kontynuuje pracę. Ponad tysiąc z nich nawet jeszcze nie osiągnęło 50-letniego wieku. Niektórzy prokuratorzy przez sąd próbują otrzymać wyższe wypłaty emerytalne, i obecnie około 1200 emerytów prokuratury ma średnią emeryturę w wysokości 50 600 hrywien.
Ministerstwo Kultury i Komunikacji Strategicznej wpisało obrzęd weselny „zaplatannia doli” do Krajowego wykazu okna w pokoju, które wychodziło ok/ nami w kierunku, gdzie przed chwilą rozlega/ ły się wybuchy. Lekko uchyliłem fra/ muszą: całe niebo płonęło jasną łuną. W oddali coś się pa/ liło, trzaskało, leciało w górę, po/ tem wzbił się czarny dym. Rozpaczli/ wie odezwała się syrena alarmu lotniczego. Ze stuporu zaczęły wycho/ dzić psy – stopniowo wyły w różnych zakątkach osady, jakby nad zmarłymi. Stałem zdezorientowany i przygnę/ biony: nie wiedziałem, co robić w tej ekstremalnej sytuacji. Biec do piwnicy? Wyjść na ulicę? Robić nic się nie chciało. Ogarnęła mnie całkowita apatia. Po prostu patrzyłem w okno i obserwowałem, jak płomienie na niebie stopniowo cichły i z cza/ sem wszystko znów spowiły niepokojące zmierzchy. Spojrzałem na ulicę. Wszystkie bu/ dynki stały jak wymarłe. W żadnym oknie nie pojawił się ani jeden płomyk. Na dwór nikt nie wycho/ dził. Zresztą kto? Młodzież wyjechała, a zniedołężniali emeryci i kalecy pó/ ki co nie pojmują, co się stało, pó/ ki co, prawdopodobnie, zbierają my/ śli i połykają środki uspokajające. Zresztą dokąd wychodzić? A nuż jeszcze przyleci? Światła nie włączałem. Wymacałem pudełko z korwalolem, które leżało elementów niematerialnego dziedzic/ twa kulturowego Ukrainy. Taki zwyczaj w większości występuje w rejonie stryjskim na Lwowszczy/ źnie, a także w innych regionach Ukrai/ ny z pewnymi lokalnymi osobliwo/ ściami. Na stronie MKKSK opowia/ dają, że obrzęd „zawywannia wi/ noczka” przeprowadza się przed wese/ lem, zazwyczaj w czwartek lub pią/ tek. Wykonuje się go, aby przekazać wartości rodzinne, życzyć młodej parze szczęśli/ wego losu, uczcić przyrodę i okazać szacunek rodzicom. Plecenie wianka towarzyszą obrzędowe teksty i pieśni. „Uważa się, że wianek i los mają być zszyte ca/ łkowitą nicią bez supełków – wte/ dy życie małżonków będzie spokoj/ ne i bezkonfliktowe. Wianek i los plotą tylko tym, którzy zawierają związek małżeński po raz pierwszy”, – wyjaś/ niają w MKKSK. Początkowo narzeczeni, druhny i drużbowie idą do lasu lub na łąkę zbierać barwinek, śpiewając obrzędowe pieśni. Umyte i wysuszone rośli/ ny niosą do cerkwi poświęcić. Młodzi idą do spowiedzi. Po tym wnoszą obrzędowe symbole – barwinek, weselny korowaj, „kołacze”, ziarno, miód i słodycze. Ukraina musi zwiększyć licz/ bę ataków na terytorium rosji przynaj/ na stałym miejscu, pod ręką. Położyłem tabletkę pod język – jakby trochę puściło. Zacząłem przycho/ dzić do siebie. Przez szczelinę lekko uchy/ lonego okna wciągnęło poranną chłodem i zgliszczami. Narzuciłem na siebie bluzę z kaptu/ rem, włożyłem do kieszeni tele/ fon, chwyciłem latarkę. Wy/ szedłem na ganek. Szarzało. Czuć było spalenizną. Gdzieś w oddali dał się słyszeć ruch samochodów. Gło/ sy ludzi. Skierowałem się do furt/ ki. Z podwórek, jak zjawy, mil/ cząc wychodzili ludzie. Z laseczka/ mi. O kulach. Naprzeciwko na ła/ wce siedzieli już starsi sąsiedzi, którzy do tej pory prawie nie wychodzili z podwórka. Podchodzili kolejni i milcząco siada/ li obok siebie. Ramię w ramię. Kto mógł, stali. Niektórzy wy/ chodzili z własnymi krzesłami. Nikt nic nie mówił. Zresztą co mó/ wić? Wszyscy przebywali w odrętwie/ niu i niepewności. Nie mogli pojąć, co się stało i dlaczego wy/ szli o świcie. Czego oczekują? Na co mają nadzie/ ję? Wszyscy w tym czasie byli jednością. Dzisiaj każdy z nich naocz/ nie odczuł na sobie, czym jest wojna. Wołodymyr ZAIKA, Doniecczyzna
Tłumaczenie maszynowe
Wieczorem długo nie mogłem zasnąć. Coś niepokojąco ciążyło mi na duszy. Sam nie potrafiłem zrozumieć dlaczego. Przypomniała mi się dzisiejsza rozmowa ze znajomymi w centrum osiedla. – Słyszeliście, tej nocy ostrzelano Złote Prudy: trzy domy zniszczone, dwoje zabitych – powiedział jeden. – A przedtem leciało na Wesołą Horę, Hromową Balkę, Dmytro-Dar’iwkę, Nowostepaniwkę... Po chwili milczenia: – Obłożyli nas, jak wilki na polowaniu czerwonymi znacznikami. Serce mi mówi, że i nas nieszczęście nie ominie: nie dziś, to jutro. – No, zabierz swoje czarne myśli z powrotem! – nie wytrzymał ktoś. – A co, jestem wrogiem sam sobie?! – szczerze oburzył się pesymista. – Jednak coś nie daje mi spokoju na duszy – mruknął, gdy w milczeniu pospiesznie się rozchodziliśmy. Uporczywie odpędzałem od siebie tę dzienną rozmowę. Nie zauważyłem, kiedy zasnąłem. Jakbym zapadł się w nicość. …Przestraszony, nagle się obudziłem. W ciemności coś nieprzytomnie huczało, ryczało, wyło – nie mógł wto
Tłumaczenie maszynowe
Tekst ten jest w większości dla tych, którzy niedługo przed tragiczną datą 19 lipca 2024 roku poddali się niesłychanej w całej historii ukraińskiej niepodległości haniebnej akcji zniesławienia, kompromitacji, szkalowania i faktycznego zniszczenia Osobowości, która została posłana na naszą grzeszną ziemię przez Niebo. Tej Osobowości, której życiowy Czyn i Misję naród w pełni nie pojął i godnie nie docenił. Świadomie czynię ten esej bardziej szczegółowym. Przecież jestem pewien: wszyscy ci krytykanci i nieżyczliwi, którzy głośno potakiwali lub milcząco obserwowali akt tragedii „Zniszczyć odrażającą Farion”, nie trzymali w rękach, nie przeczytali żadnej książki, żadnego artykułu, nie przesłuchali w sieciach żadnej z licznych audycji, nie zastanawiali się nad bombardującymi małorosyjską świadomość obywatela treścią i istotą tego, o czym krzykiem krzyczała przed całkowitą niemotą dusza tej opętanej ideą Ukraińskiej Ukrainy Osobowości. Mykoła TYMOSZYK Jak zadziałała akcja szkalowania Ta akcja, jak teraz staje się zrozumiałe, była zawczasu reżyserowana i kierowana z dotąd nie nazwanego centrum tworzenia stałych manipulacji i szkalowań ukraińskiego w Ukrainie oraz neutralizacji, a nawet zniszczenia, znakomitych postaci ruchu narodowego. Ta akcja była świadomie wcielona poprzez najbardziej efektowne pod względem wpływu i masowe pod względem skali rozpowszechniania informacji w geometrycznej formie środki – formalnie odpaństwowionej, ale faktycznie kontrolowanej przez władczo-oligarchiczne czynniki domorosłej dziennikarstwa, która do dziś pracuje bez dawno ustalonych na Zachodzie zasad. Chodzi o wypracowane na przestrzeni wieków przez szereg narodowych i międzynarodowych wspólnot dziennikarskich wolnego świata zasady, kodeksy, normy, przykazania, które ogółem stanowią świętość świętości dziennikarstwa – standardy. Ta akcja była obliczona na to, że wyczerpany wojną i zwątpiony w możliwości budowy sprawiedliwej Ukrainy ogół już utracił zdolność krytycznego myślenia i łatwo przyjmuje na wiarę ładnie zapakowaną przemieszaną półprawdę i jawną kłamstwo. Kluczowym słowem tego szkalowania było „odrażająca”. A główną przyczyną naklejenia takiej etykiety stała się fraza „obraziła wojskowych”. Na tę tanią przynętę złapały się… miliony. Poprawka do frazy czerni „Co mi dała Ukraina” Z licznych „wideonagrywek” publicznych wystąpień Iryny Farion, które z dobrych intencji nieobojętnych coraz aktywniej krążą, jako skrzydlate powiedzenia, w przestrzeni informacyjnej, wyróżnię oto ten cytat: „To tylko czerń pyta: „Co mi dała Ukraina?” Wielcy zawsze pytają: „Co ja zrobiłem dla Ukrainy?”” Zatem, od tej frazy spróbuję tylko sztychami nakreślić to z ogromu, co zrobiła i co jeszcze chciała zrobić Iryna Farion dla naszej Matki-Ojczyzny. I to w warunkach, że: / nie miała niebotycznych majątków (żyła skromnie w zwykłej standardowej lwowskiej dwupokojówce); / nie chwaliła się wysokimi stanowiskami (pracowała w Politechnice Lwowskiej za rektorstwa milionera Bobały z upokarzającą dla statusu uczonej wysokiej naukowej próby pensją); / nie przelewała w rajy podatkowe na dolarowe konta w cudzoziemskich bankach kradzionych środków ludowych (w większości to zdążają zrobić większość tych, którzy trafiają do parlamentu państwa). Pomocnym drogowskazem w tym zadaniu stanie się urzeczowiony w setkach książek i artykułów, dziesiątkach autorskich projektów telewizyjnych i radiowych główny dorobek mojej siostry w duchu i czynie – jej teksty. Mówione, drukowane, rozpowszechnione przez nią w sieciach. Kilka lat temu Iryna Dmytriwna zwróciła się do mnie z niezwykłą prośbą: przejrzeć zebrane do swojego pierwszego „Biobibliograficznego wykazu”, który przygotowywała na swoje 55-lecie. Zazwyczaj takie przygotowują z okazji swoich poważnych jubileuszy – 70 czy 80 lat – masywni akademicy. Ona zaś jakby czuła, że trzeba z tym pospieszyć… Jakoś jakby nieśmiało poprosiła mnie: kiedy będzie chęć i czas, napisać do tego wykazu fachową przedmowę. Kiedy przejrzałem otrzymany ze Lwowa pocztą elektroniczną obszerny plik, byłem naprawdę zdumiony. Bo na tym tle dorobek wielu z tych akademików ma doprawdy ubogi wygląd. Bogiem dane talenty, których rdzeniem jest język ukraiński Na każdej z jej drukowanych stron, w każdej minucie jej eteru pojawia się, jakby rozłożona na półkach, wielocyfrowa teka aspektów Talentu nieprzeciętnej Osobowości. I na każdy z tych aspektów nawleczone czystymi i jasnymi koralikami nagłówki licznych tekstów. Niezwykłych pod względem formy, ale połączonych jedną treścią. Główna semantyczna dominanta ich określa kręgosłup, rdzeń i duszę ukraińskości – Język Ukraiński. A za tym rdzeniem – takie głęboko treściwe koncepty, jak Naród, Lud, Państwo. Ty jeszcze nie jesteś zaznajomiony z takimi tekstami. Ale już powstaje pragnienie odnaleźć, zanurzyć się w ich treść, zobaczyć między wierszami obraz twórcy. Osobność ich odczuwa się już z nagłówków: wybolane, wycierpiane, przemyślane, ubrane w szaty prawdy, napełnione świeżością, niezwykłością, wzmocnione nieoczekiwanymi objawieniami i wzbogacone odkryciami. Tutaj wyraźnie przejawia się jej życiowe credo, zasadnicza postawa życiowa, wierność wybranemu rzemiosłu. To, właściwie, główne z tego, co korzystnie wyróżnia charyzmatyczną Osobowość w każdym środowisku społecznym, zwłaszcza w takim, które ma związek z naukowym, ukrainoznawczym, oświatowym cechem. Twórczy dorobek, który „przekracza skalę” swoim ogromem Spośród licznej kohorty ukraińskiej inteligencji nowej doby, której wolą losu przypadło pracować na do niedawna całkowicie zaminowanym przeciwko całemu narodowi ukrainoznawczym polu, czy i odnaleźć taką, która przez wiele lat tak ofensywnie i konsekwentnie, z taką determinacją i bezkompromisowością broniłaby jeden z ostatnich bastionów ukraińskości – jego język. I to – Iryna Farion. Niezwykła autorka. Niezwykły i jej twórczy dorobek. Przede wszystkim zwracam uwagę na tematyczną i gatunkową różnorodność tekstów. Umownie podzieliłbym je na takie bloki: 1. Monografie, wydania popularnonaukowe, artykuły naukowe, tezy takich artykułów (najbardziej znaczący – „Społeczny status staroukraińskiego (ruskiego) języka w XIV–XVII w.: świadomość językowa, rzeczywistość językowa, perspektywa językowa”). 2. Podręczniki i prace metodyczne (najbardziej znacząca – książka-bestseller „Norma językowa”; ta książka doczekała się już trzeciego i, jestem przekonany, jeszcze nie ostatniego wydania). 3. Słowniki (najbardziej znaczący – „Anglicyzmy i przeciwanglicyzmy”). 4. Dziennikarstwo (tutaj – setki tekstów przeciwpancernej publicystyki oraz artykułów popularnonaukowych w gazetach i czasopismach). 5. Liczne wywiady w wydaniach drukowanych i elektronicznych. 6. Wieloletni projekt edukacyjny promocji ukraińskiej książki „Od książki – do celu” (zbierał przez lata we Lwowie przepełnione sale widowiskowe). 7. Projekt telewizyjny „Wielkość Osobowości” na parlamentarnym kanale „Rada”. 8. Autorski program na kanale YouTube „Gen Ukraińców”. 9. Plakaty językowo-polityczne, których siła treściowa „skłoniła” licznych nieukrywających się wrogów ukraińskiego w Ukrainie do nieudolnej i bezsławnej pod względem wyników sądowej awantury. Ciekawe: czy wielu ze współczesnych naszych kandydatów i doktorów, docentów i profesorów może pochwalić się taką wielostronnością zainteresowań naukowo-oświatowych? Jestem przekonany, że odpowiedź nie będzie twierdząca.
Jej praca na całkowicie zaminowanym wobec całego narodu polu ukrainoznawstwa. Wytrwałość, naukowa rzetelność autorki jako badaczki i popularyzatorki nie może nie dziwić, biorąc pod uwagę jedynie ilościowe wskaźniki tego, co zostało zrobione. Trudniej jest z oceną parametrów jakościowych. Jak określić skuteczność tekstów z tematu, który przez dziesięciolecia na wszystkich możliwych oficjalnych szczeblach był poniżany, zakazywany, fałszowany, przemilczany? Jak ocenić miarę potrzeby takich tekstów, do tworzenia których, ze względu na tak zwaną nieprestiżowość, niedysertacyjność, brak perspektyw, przyłącza się niewielu ochotników-pasjonatów? Jak zrozumieć siłę woli autorki, która w pełni świadomie, dobrowolnie wzięła na siebie ciężar, który powinna nieść (ale przecież nie niesie w pełni) rzesza stale finansowanych z budżetu instytucji, organizacji, placówek? W nieogarnionym problemie ochrony i utwierdzenia języka ukraińskiego jako państwowego można wyodrębnić kilka znaczących kierunków naukowych i oświatowych zainteresowań autorki: współczesny stan „duszy narodu”, jak obrazowo wyraził się o naszym języku wielki Ukrainiec Iwan Ohijenko; historyczny kontekst fenomenu niezniszczalności języka ukraińskiego, jego kosmicznej niezdolności do bycia zakazanym, poniżanym, marginalnym, przemianowanym; wybitne postacie ukraińskiej historii – strażnicy języka, twórcy narodu. Krótko o najważniejszym w tych kierunkach. Język – stan jego duszy. Co jest najważniejsze w tekstach tego tematu? Status i stan języka państwowego w póki co nieukraińskiej Ukrainie; ubóstwo myśli, ograniczoność intelektu, zaśmiecenie obcymi językowymi potworkami leksyki wielu wysokich urzędników; niska kultura wewnętrzna obciążonego władczymi stanowiskami mówcy; zagrażająca surżykizacja społeczeństwa w całości; jawny i ukryty opór wysokich rangą urzędników w centrum i w terenie wobec utwierdzenia języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkich sferach społecznego bytu narodu. Bezstronne przeczytanie tych tekstów poleciłbym przede wszystkim licznym oponentom politycznym zarówno samej Iryny Dmytriwny, jak i wszystkiego, co ukraińskie na Ukrainie, którzy przypominają podręcznikowych naczelników-ignorantów epoki radzieckiej z ich niekulturalnymi frazami w rodzaju „ja tego nie czytałem, ale kategorycznie potępiam”. Ciekawe, że większość przykładów ze swoich książek autorka po prostu „spisała z natury”, słuchając owego przerażająco ubogiego języka ukraińskich wysokich urzędników. Ją to bolało i nie męczyła się, a i nigdy nie bała się, przypominać o tym. Ze szczególną ofensywnością robiła to, przebywając w ciągu ostatnich lat w rozbudzonym namiętnościami ulu wyższego ukraińskiego politycznego establishmentu, który, jak się okazało, w znacznej części był, a i teraz pozostaje, w swej istocie duchowo ograniczonym i narodowo zdegradowanym. Język jako kręgosłup ukraińskiej historii. Za sedno swoich współczesnych badań autorka przyjęła temat, który w ciągu długich w czasie okresów: podrosyjskiego, podradzieckiego i poradzieckiego istnienia Ukrainy był nieaktualny, niewymagany ani przez władzę, ani przez sterników nauki, co więcej – nie był naukowy. Chodzi o źródła naszego języka. Chodzi także o fenomen istnienia języka państwowego w bezpaństwowych warunkach, o świadomość językową wiodących środowisk rządowych oraz duchowo-oświatowych jako czynnik rozkwitu lub wygasania języka narodu, imieniem którego nazwane jest państwo. Za reżimu totalitarnego dominował zatwierdzony w Moskwie schemat ideologiczny, według którego ukraińska oświata, nauka, kultura rzekomo zawsze rozwijały się tylko w ścisłym wzajemnym związku z rosyjską, a do tego stale uważane były za drugorzędne, przygodne, pozbawione samodzielnych cech. Ten schemat w latach 30. ubiegłego wieku nabrał obrazowej metafory w postaci pnia drzewa z trzema jego odgałęzieniami, które symbolizowały jedność i współzależność trzech narodów słowiańskich – rosyjskiego, ukraińskiego, białoruskiego. Według takiej obrazowej teorii, sedno tego drzewa – jego pień, którego korzenie sięgały czasów Rusi Kijowskiej – bezapelacyjnie przywłaszczała Rosja. A dwa jego odgałęzienia, które wyrosły według tego schematu dopiero po XIV wieku, oddawano Ukrainie i Białorusi. Wszystko, co nie „wpisywało się” w taki schemat ideologiczny, jeszcze do niedawna uważano za antynaukowe, a zatem szkodliwe. Iryna Farion odważyła się zdecydowanie zaprzeczyć tej wieloletniej ideologicznej plewie, do tego nie na poziomie dyskusji politycznej, a na poziomie nauki. Uparcie torowała nikomu dotąd nieprzetarty szlak i zdołała połamać starą rosyjsko-radziecką koncepcję badania języka jako abstrakcyjne badanie liter, przedrostków, końcówek. Jej próba zbadania fenomenu języka przez pryzmat duchowego bytu narodu „w kontekście formowania nowej ukraińskojęzyczno-etnicznej jedności” okazała się udana. Tak światło dzienne ujrzała prawie 700-stronicowa monografia „Społeczny status staroukraińskiego (ruskiego) języka w XIV–XVII w.: świadomość językowa, rzeczywistość językowa, perspektywa językowa”. Udana okazała się także próba zrehabilitowania i utwierdzenia aresztowanego przez reżim totalitarny i wysłanego na wiele dziesięcioleci do koncentracyjnych specjalnych magazynów archiwalnych terminu „staroukraiński język”. Jest on w tej pracy używany nie tylko jako synonim,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
a raczej jako spóźnioną, lecz sprawiedliwą zamianę narzuconego przez zwolenników „wspólnej kołyski” terminu „język ruski”. Osią badania jest uzasadnienie tezy o sile i misji języka w tworzeniu narodu i państwa. W ogólnych zarysach tę tezę nakreślił Iwan Ohijenko: „I dopóki żyje język – żyć będzie i naród, jako narodowość. Nie stanie języka – nie stanie i narodowości: ona całkowicie rozproszy się pośród silniejszego narodu…”. Swoim poprzednikom – prawdziwym stróżom duszy narodu – języka autorka poświęca zarówno obszerne monografie, jak i mistrzowsko napisane eseje. Z monografii warto wyróżnić „Ojciec Markijan Szaszkewycz – ukraiński twórca języka” (2007) oraz „Portret językowy Iwana Puluja (na podstawie listów myśliciela)” (2017). *** Najwyraźniej, najbardziej odczuwalnie przejawia się życiowe credo, pryncypialna postawa życiowa, wierność wybranemu rzemiosłu Iryny Farion w jej rezonansowych projektach oświatowych. „Od książki – do celu” Najszlachetniejszy, ożywiający tysiącletnią tradycję ukraińskiego tworzenia książek, podgrzewający wykrwawione, nie bez udziału władzy, zainteresowanie czytelnictwem – projekt oświatowy „Od książki – do celu”. Tutaj Iryna Farion występuje jako autorka idei, organizatorka i prowadząca projekt. W tym projekcie przedstawiono około sześćdziesięciu znaczących postaci współczesnej przestrzeni informacyjnej Ukrainy wraz z ich najlepszymi osiągnięciami książkowymi. Nie chodzi tu po prostu o systemowe prezentacje książek znanych na Ukrainie i poza jej granicami autorów w przepełnionych lwowskich salach. To specjalnie przygotowane tego samego dnia audycje radiowe i telewizyjne. To pełne nagrania z takich prezentacji, które stały się poszukiwane w sieci. To coroczne albumy książkowe o projekcie w działaniu. Ich merytoryczną dominantę stanowią oto takie wymowne nagłówki: „O ruchu świadomości narodowej w pionie, albo O zakończeniu pierwszego sezonu projektu „Od książki – do celu” (2012); „Kto czyta, ten ponad czasem” (2013); „Prawa umierają – książki nigdy” (2014); „Książka – rozmowa przez wieki: dialog z doświadczeniem, monolog z samym sobą” (2016); „Jesteśmy tym, co czytamy” (2018). „Wielkość osobowości” Teleprojekt „Wielkość osobowości” na parlamentarnym kanale „Rada”, od 2013 roku – to ponad półtorej setki programów. Faktycznie to nowe odczytanie wielu znanych, mało znanych, a nawet całkiem zapomnianych postaci naszej historii narodowej. Pisarze, uczeni, oświatowcy, działacze społeczni, polityczni, budowniczowie państwa. Pozbawieni nałożonego przez poprzednie reżimy ideologicznego blasku, uczłowieczeni i uszlachetnieni, z nowymi wyrazistymi i nieznanymi dotąd faktami biografii. Ich wielkie i tragiczne losy przepuszczone przez nieobojętne serce prowadzącej i podane nam do przemyślenia w konkretach dawno upragnionej ukrainocentryczności. Takie audycje stały się świeżym powiewem na tle całkowicie zrusyfikowanego i narodowo wykastrowanego kontentu prasowej, radiowej i telewizyjnej przestrzeni nowoczesnej Ukrainy. kontrolowane kanały mediów szyły białymi nićmi rzekomą jej winę przed naszymi żołnierzami. Tak zwany „nieprzeciętny ogół” Ukraińców pozostawił skompromitowaną w wstrętny sposób profesorkę sam na sam ze skorumpowanymi sędziami wciąż potężnego antyukraińskiego systemu w rzekomo niepodległej Ukrainie”. W naszej społeczności tradycyjnie nie lubią ludzi utalentowanych, mądrych, samowystarczalnych, pryncypialnych, wysokomoralnych. Tych, którzy nie umieją milczeć. Takich, którzy rzeczy nazywają po imieniu, którzy nie boją się mówić prawdy w oczy, którzy bronią własnej godności, którzy mają szereg innych ludzkich cnót. Jeśli chodzi o inteligencję – temat osobny. Większość jej, wychowanej już przez postkolonialną władzę, jak i w przypadku ze stróżem ukraińskiej pieśni Ihorem Biłozorem, wtedy przewidywalnie przemilczała. Zwyczajnie dbała o swoje stanowiska, władcze nagrody. Mam na myśli przede wszystkim ukrainistów-filologów z dyplomami naszych uniwersytetów. Ta zobojętniała i przerażona-posłuszna większość wspólnoty uniwersyteckiej nie zdobyła się choćby na publiczny protest. Chyba że za małym wyjątkiem członkowie katedry, gdzie pracowała pani Iryna, odważyli się publicznie zabrać głos w obronie koleżanki. Ale pozostało to niezauważone. Nie podjęła najmniejszej próby protestu żadna (!) katedra języka ukraińskiego (!) na całej Ukrainie. Przemilczeli literaci, historycy, politolodzy, dziennikarze. Choćby chwalonego za dawny patriotyzm Uniwersytetu Franki we Lwowie. A właśnie od nich społeczeństwo oczekiwało przejawu choćby naukowej, jeśli nie obywatelskiej postawy. Już nie mówię o stołecznych katedrach ukrainistów... *** Minął rok. I prawie nic w tej historii się nie zmieniło. Po haniebnym i nielegalnym zwolnieniu z profesorskiego stanowiska Politechniki Lwowskiej Iryny Farion nie znalazł się na Ukrainie żaden (!) uniwersytet, żadna (!) katedra profilu humanistycznego, żaden (!) instytut akademicki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, których kierownictwo uważałoby za zaszczyt zaproszenie jej do pracy. W ten sposób można i trzeba było naprawić krzyczącą niesprawiedliwość losu wobec niepowtarzalnej Uczonej, Proświcianki, Intelektualistki, Wielkiej Ukrainki... Zatem jej nagłe zabójstwo obciąża sumienie i obecnej elity narodu, za którą powinna być uważana czołowa część inteligencji narodowej... Nieustraszoną i bezkompromisową obrończynię ukraińskości na Ukrainie oddano z obojętnością i cynizmem na pożarcie wrogom ukraińskości. Proces zabójcy tak i nie został zakończony, zleceniodawców, oczywiście, nie znaleziono – i to już stało się gorzką tradycją ukraińskiego sądownictwa czasów nowożytnych. Szybko zebrana lista 25 tysięcy nieobojętnych Ukraińców, którzy wzywali władzę do nadania Irynie Farion tytułu Bohatera Ukrainy, wygląda na to, że nikt nie zamierza rozpatrywać ani choćby publicznie ogłosić oficjalnej odpowiedzi na ten apel. I to też staje się gorzką tradycją… Wygląda na to, że czas na poznanie Wielkości Osobowości Iryny Farion na poziomie świadomości społecznej, jak i godnego uczczenia jej Czynu i Misji, mimo wszystko nie nadszedł… Przestrzeń imienia Farion 14 lipca komisja finansów i planowania budżetu Lwowskiej Rady Miejskiej poparła decyzję o zagospodarowaniu przestrzeni publicznej na ulicy Masaryka 3, gdzie mieszkała lwowska językoznawczyni Iryna Farion i gdzie ją zabito. Zgodnie z wnioskiem administracji rejonu szewczenkowskiego, członkowie komisji zgodzili się przeznaczyć 2,2 mln hrywien z budżetu miejskiego Lwowa na stworzenie takiej przestrzeni. Nazwą ją na cześć Iryny Farion. Jak wyjaśnił członek komisji, deputowany Lwowskiej Rady Miejskiej Adrijan Hutnyk, na dzień dzisiejszy to miejsce znajduje się w strasznym stanie: na trawniku obecnie lwowianie dowolnie parkują auta, a także mieszkańcy kładą kwiaty na ziemię, czcząc pamięć Farion. Przypomnijmy, 27 sierpnia 2024 roku na fasadzie budynku przy ulicy Masaryka 3 we Lwowie, gdzie mieszkała Iryna Farion, odsłonięto tablicę pamiątkową, poświęconą w 40 dni od dnia jej śmierci. Także w mieście opracowano trasę wycieczkową pamięci Farion. A 1 stycznia tego roku dawną ulicę Techniczną, która biegnie od ulicy Matejki do styku ulic Ustijanowycza i Bibliotecznej, nazwano na cześć Iryny Farion. Irynę Farion zabito 19 lipca 2024 roku. Zmarła na reanimacji po strzale w skroń.
Tłumaczenie maszynowe
Czyż w każdej opowieści o wielkiej postaci nie ma szeregu niespodzianek dla telewidzów? Oto na przykład w programie o Mykole Hoholu, który autorka uważa za jeden z najlepszych. A o tej postaci powiedziano tak: „Od dawna organicznie nie akceptowałam Hohola z powodu jego rosyjskojęzyczności. Uważałam to po prostu za dzikostwo! Dlaczego Ukrainiec pisze po obcemu? Jest chory czy jest odszczepieńcem? Jak się okazało, i jedno, i drugie. Stał się dla mnie głównym motywem odrzucenia ugodowości”. „Gen Ukraińców” Od 2019 roku niestrudzona pani Iryna uruchamia jeszcze jeden swój pancerny autorski serial – „Gen Ukraińców”. Od początku grudnia tamtego roku – w każdy poniedziałek na kanale NTV. „Genialni pisarze, zapaleni wojskowi, dysydenci i mecenasi. Ludzie o różnych charakterach i losach, ale wspólnej misji – życie dla Ukrainy!” – takie jest promocyjne motto tego udanego projektu, który zbiera w sieciach setki tysięcy wyświetleń. Uczciwych i podłych, zdrajców i konformistów – w autobiografii, jak u Franki Swoją pierwszą autobiografię Iryna nazwała wymownie: „Idę przez życie, jak przez pole minowe…”. I to, bez przesady, siła bomby. Prawdziwie, dawno nie czytałem w opublikowanych autobiografiach tak obnażonej prawdy o sobie i czasie. Chyba tylko u Iwana Franki z jego niezwykłymi ocenami ówczesnego ukraiństwa i zastarzałych duchowych chorób tak zwanej elity narodu. Iryna Dmytriwna uczciwie i prosto pisze o tych, których ze łzami w oczach i ciasno związanymi snopami ciepłych wspomnień wspomina z wdzięcznością przez całe życie. Także o tych, którzy jak meteor zaznaczyli się na jakimś odcinku życiowej drogi i coś pozostawili. O uczciwych i podłych, zdrajcach i konformistach. O wszystkich, których czyny i działania kształtowały, wypróbowywały, hartowały, wykrystalizowywały charakter, wpływały na los. Jestem przekonany, że wysoki obywatelski, profesjonalny, patriotyczny czyn Iryny Farion, który przebija dosłownie z każdego tekstu autorki, mimowolnie utwierdzać będzie w czytelniku nie uczucie chochoła z wykastrowaną świadomością narodową, nie małorusa z upokarzającym kompleksem niższości, a Ukraińca. Tego Ukraińca, który nie tylko nigdzie i nigdy nie wstydzi się i nie ukrywa swojego pochodzenia, swoich korzeni, nie lekceważy ojczystego języka, ale utwierdza siebie, podnosi się z kolan, by wyprostować się, wyjść wreszcie na dawno wymarzoną drogę swojego godnego rozwoju. Czym odpłacili Ukraińcy za śmierć Farion? Równo rok temu, 19 lipca 2024 roku, na dwie godziny przed śmiercią Iryny Farion po niekompatybilnych z życiem strzałach przestępcy z bliskiej odległości, napisałem tak: „W relacji na FB przeważają modlitwy o zdrowie... I to, niestety, nasza smutna tradycja. Bo cały ukraiński świat, murem, zdecydowanie powinien stanąć w obronie Iryny Dmytriwny wtedy, gdy wrogowie Ukrainy efektownie zorganizowali przeciwko tej bodaj jedynej bezkompromisowej bojowniczce o ukraińską Ukrainę prawdziwy terror informacyjny. Oni błyskawicznie wpoili ogółowi poprzez kon/ 15 lipca w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbyło się wydarzenie literacko-artystyczne „Żyję tobą i dla ciebie…” z okazji Dnia Państwowości Ukraińskiej. Ta pamiętna data ma przypominać, że ukraińskie państwowotwórstwo ma ponad tysiącletnią tradycję, a jego źródła – w Ruskim średniowiecznym państwie, którego centrum był Kijów. W tym dniu obchodzony jest również Dzień Chrztu Rusi-Ukrainy oraz czczona jest pamięć kijowskiego księcia Wołodymyra Wielkiego, który stał się uosobieniem rozbudowy naszego kraju. Przyjęcie przez niego w 988 roku chrześcijaństwa jako religii państwowej stało się dla Ukrainy wyborem cywilizacyjnym. O państwowych i kulturowych tradycjach Ukraińców gościom wydarzenia opowiedziała Natalia Kowalska, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, metodyk wyższej kategorii Horliwskiego Instytutu Języków Obcych Państwowej Wyższej Uczelni „Donbaski Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny” (m. Dniepr). Mówiono o dwuzębie Światosława Chrobrego, który obecnie jest symbolem wojowniczości Sił Operacji Specjalnych, i o trójzębie Wołodymyra Wielkiego – naszym współczesnym Małym herbie Ukrainy; o hrywnie jako o walucie narodowej z dawną historią; o niebieskich i żółtych barwach naszych sztandarów jako spadku po państwie halicko-wołyńskim; o prawie magdeburskim; o Ewangeliarzu Peresopnickim, na którym przysięgają Prezydenci; o herbie kozackim, na którym przedstawiono kozaka z muszkietem; o tradycjach wojskowych i Konstytucji Filipa Orlika; o kozackim „hercu” – tańcu ze śmiercią pod kulami wroga; o ważnych datach, kiedy proklamowano niepodległość Ukrainy, przywrócono trójząb jako nasz herb oraz hrywnę jako naszą jednostkę monetarną. Dzisiaj bardzo ważne jest rozwijanie i ochrona naszej kultury i języka. Wiersze o Ukrainie, języku ukraińskim i miłości do ojczystej ziemi brzmiały w wykonaniu Ludmyły Pochowano Irynę Farion na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Dziedzictwo muzyczne W Bibliotece Naukowej Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki otwarto wystawę poświęconą Ostapowi Łysence – muzykologowi, pedagogowi, etnografowi i synowi legendarnego Mykoły Łysenki. Informuje o tym agencja informacyjna „Król Danyło”. Ekspozycja przygotowana została na 140-lecie od dnia jego urodzin i opowiada nie tylko o osobistej historii Ostapa, ale także o wielkim dziedzictwie muzycznym, które zachował dla Ukrainy. Wystawa, zorganizowana przez Bibliotekę Naukową uniwersytetu, prezentuje wydania książkowe, które naświetlają życiorys i twórczość Ostapa Łysenki, zbiory wspomnień o Mykole Łysence – zarówno współczesnych, jak i samego syna, a także prace naukowe poświęcone rodzinnej tradycji muzycznej, materiały nutowe, rzadkie wydania i archiwa fotograficzne. Szczególne miejsce w ekspozycji zajmują książki, w których Ostap usystematyzował i zachował wspomnienia o ojcu – te teksty przekazują nie tylko faktologię, ale i atmosferę epoki, wewnętrzny głos rodziny Łysenków. To swoiste muzyczne i ludzkie palimpsestowanie, w którym łączą się dźwięk, pamięć i tekst. Własna inf.
Ardelian, zasłużonej artystki Ukrainy, docentki katedry sztuki scenicznej i kultury Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Technologii i Projektowania, oraz studenta tej samej uczelni Andrija Weczer nikowa. Oprócz wierszy znanych ukraińskich poetów, wykonanych z mistrzostwem i natchnieniem, goście usłyszeli także wiersze samego Andrija i ciepło przyjęli jego twórczość. Wielkie podziękowania dla wykładowców za to, że w swoich studentach potrafią dostrzec i wyhodować talent oraz wychować młodzież w poczuciu odpowiedzialności za przyszłość naszego państwa. Przed gośćmi wydarzenia literacko-artystycznego wystąpił zespół wokalny „Anhelorus” Kijowskiej Szkoły Muzycznej nr 23 (kierownik – Tetiana Stefanyszyn). Niewiarygodnie czyste i silne głosy dziewcząt wywarły wielkie wrażenie na obecnych. Zespół wykonał kilka pieśni, a duchowy hymn Ukrainy, do którego tekst napisał Ołeksandr Konyski, a muzykę – znany ukraiński kompozytor Mykoła Łysenko, witano potężnymi oklaskami. Uczestnicy wydarzenia otrzymali podziękowania od Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy, a wszyscy, którzy ich słuchali i wspierali – niewiarygodną przyjemność z twórczej atmosfery tego wydarzenia oraz niezłomną wiarę w to, że nasze państwo ma wspaniałą przyszłość, dla której warto walczyć i żyć. Vira SABLINA
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij ZAHNITKO W słowie jednostka odnajduje spokój i niepokój, przeżycia i ból, radość i smutek – i ta lista jest nieskończona, wszak codziennie rodzą się słowa, które odtwarzają świat uczuć jednostki i przekazują jego główne tętno innemu. Zapewne w tej osobliwości – umiejętności doskonałego i emocjonalnie wyważonego malowania własnego postrzegania świata, przepuszczonego przez wewnętrzną panoramę rozumienia, przemyślenia, a przede wszystkim przeżywania, oraz przekazania go wszystkim nieobojętnym, wszystkim tym, którzy współodczuwają, polega specyfika twórczości artystycznej. Jeśli spojrzeć na przebieg X Otwartego międzyregionalnego konkursu wśród młodzieży uczniowskiej i studenckiej „Słowo w duszy – dusza w słowie”, który już dziesiąty rok z rzędu odbywa się dzięki aktywnym wysiłkom organizacyjnym Donieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stusa oraz Donieckiego Obwodowego Instytutu Podyplomowego Kształcenia Pedagogicznego, a także przy wsparciu Winnickiej i Donieckiej wojskowych administracji obwodowych, to decydującymi w nim były echo wojny w słowie oraz pewność jutra ojczystego kraju, a także bogactwo uczuć i poczucie przyjacielskiego ramienia w najtrudniejszych i najbardziej krytycznych chwilach. W tegorocznym konkursie uczestnicy, których było prawie 250 z różnych zakątków państwa, zgłaszali utwory poetyckie, opowiadania i podania, legendy i komiksy-interpretacje, a także eseje na różną tematykę, prace naukowo-badawcze i inne. Za udany przebieg tegorocznego X Otwartego konkursu twórczego młodzieży uczniowskiej i studenckiej „Słowo w duszy – dusza w słowie”, który przeprowadzano w ciągu lutego – maja 2025 roku, należy podziękować Siłom Zbrojnym Ukrainy, które w każdej sekundzie chronią nas przed wrogiem. Mimo trudnych warunków, Konkurs potwierdził zainteresowanie nim wszystkich tych, dla których tak drogie i wysokocenne jest ojczyste słowo, jego duch, głębia. Długotrwałe i krótkie alarmy, ciągłe napięcie emocjonalne nie przeszkodziły wszystkim uczestnikom podzielić się swoimi poetyckimi wzorami, utworami prozatorskimi, studiami naukowo-badawczymi, literacko-twórczymi i/lub publicystycznymi esejami. Stworzone wersy prac uczestników Konkursu już stały się dorobkiem kulturowym, ich lektura wzbogaca każdego, kto się z nimi styka. Tematy wojny i odczytywanie przeszłości przez pryzmat współczesności, przemyślenie każdej chwili swojego życia jako wiecznej – to chyba wiodące i decydujące motywy tegorocznych prac. Szczere słowa podziękowania dla wszystkich, którzy zostali uczestnikami X Otwartego konkursu twórczego młodzieży uczniowskiej i studenckiej
uczniowskiej i studenckiej młodzieży „Słowo w duszy – dusza w słowie”, którego geografia z każdym rokiem się rozszerza. Wojenne nieszczęścia nie stanęły na przeszkodzie, co potwierdza znaczna liczba uczestników z terenów przyfrontowych. Świadczy to o wysokim Duchu oporu – znajdowaniu w sobie sił, by „zwyciężać i żyć”. Znamienne było również to, że okrutne walki, ciągłe ostrzały przez wrogie rosyjskie wojska wsi i miast na wszystkich obszarach Państwa Ukraińskiego nie stały się przeszkodą dla uczniowskiej i studenckiej młodzieży. Amira Adamadze (m. Awdijiwka) w swoim eseju prosto i krok po kroku opowiada o osobistym życiu, ale przez pryzmat wojny, która była obok i która oddychała i oddycha swoim srogim ognistym płomieniem każdego dnia – od 2014 roku aż do teraz, wszak od przedszkola, szkoły i do teraz wszystko przez stukot alarmów: „…I wracać do tamtego dnia już nie jest strasznie. Strasznie było go przeżywać… Kiedy za każdym razem pojawia się myśl o tym, czy nadejdzie jutro? Czy jest sens marzyć? Dwa tysiące czternasty… Ja – mała dziewczynka, kończę trzy lata. Tort, świeczki. Już ponad miesiąc nie ma światła, dlatego świeczki są nie tylko w torcie. Moim życzeniem jest zakończenie wojny. Maleńka radość – to kiedy mamusia karmi mnie tortem, po który trzeba było jechać ponad 50 kilometrów. Znowu strzały, jednak ja już się nie boję, stałam się dorosła. I nie ma paniki wśród bliskich, my po prostu idziemy na korytarz. Tam, na podłodze, leżą koce i poduszki. Mama trzyma mnie mocno, mówiąc: „Wszystko będzie dobrze”. Słyszę, jak na ulicy świszczy, i powtarzam: „Wszystko będzie dobrze”. Dwa tysiące szesnasty… W końcu poszłam do przedszkola! Tam jest dużo dzieci. Wspominam letni upał na dworze. Ale my nie spacerujemy. Na ulicy, zamiast asfaltu, teraz jest lej. Znowu jestem na korytarzu, bo w przedszkolu nie ma ani piwnicy, ani schronu. Przyleciało tak blisko. Ale ja powtarzam: „Wszystko będzie dobrze. Mamusia niedługo przyjdzie, ona jest blisko”. Dwa tysiące osiemnasty… Pierwszy września, urodziny, pierwsza klasa. Mam już siedem lat. W klasie pełno znajomych twarzy. I pierwszy raz dość cicho na ulicy. Do szkoły idziesz każdego dnia. I kiedy rano słyszysz strzał, uśmiech znika z twarzy. Jakbyś czuł ranę, która ciągle krwawi. Ostrzały się nasilają. Dwa tysiące dwudziesty drugi… Nie, tym razem było inaczej. Nie wróciłam do domu. I wracać już nie ma dokąd. Domu nie ma…”. W tej nieskomplikowanej opowieści jest wszystko – od dziecięcej nadziei na radość w święto do możliwych marzeń i wyśnionych pragnień dzisiaj, kiedy tak trudno uwierzyć w możliwość jakichkolwiek owianych szczęściem pragnień. Końcowe stwierdzenie „Mój pierwszy dzień wojny, jak dzień świstaka, rozciągnął się już na jedenaście lat” skondensowanie podaje przeżyte i doświadczone, a końcowa fraza jest pełna wiary i nadziei, ponieważ odłamania serca i duszy znajdują swój pełnowartościowy wyraz dla przyszłości: „Radością stała się sztuka. Teraz maluję obrazy, wszak to jedna z możliwości uczynienia świata lepszym”. Echa myśli o rodzinnym mieście, niepowtarzalne rytmy jego życia są wyczuwalne w eseju Aliny Characz z m. Bachmut: „Ostatnio często śnią mi się sny – to kolorowe, to czarno-białe. Oto spaceruję malowniczymi ulicami rodzinnego Bachmutu, delektując się zapachem róż, podziwiając aleje kasztanów i smukłych topoli, spotykam się z kolegami z klasy, przyjaciółmi albo odpoczywam w gronie swojej rodziny. Te sny odczuwają się jak rzeczywistość, bo tam – spokojne życie obok bliskich i przyjaciół. Nagle te obrazki zmieniają się w straszne kadry ruin, dźwięki wybuchów, uczucie rozpaczy, bólu i nienawiści…”. Postrzeganie surowej rzeczywistości wojny daje autorce siły do twierdzenia, że język ukraiński jest gwarancją integralności państwa, jego siły i pełnowartościowego statusu w cywilizowanym świecie, a jeszcze – ojczyste słowo jest najbardziej niezawodną bronią: „Szczególnie boleśnie robi się na sercu, kiedy rozumiesz, że ci, wybaczcie, przeklęci „wyzwoliciele” ukradli moje miasto, odebrali najświętsze – ojczyznę. Dla siebie ostatecznie postanowiłam: więcej nie mogę rozmawiać po rosyjsku, dlatego że nie chcę mówić językiem tych, którzy przyszli na naszą ziemię zabijać, niszczyć, grabić. Niech w tej wojnie moją bronią będzie ojczysty język (tak określiłam dla siebie), dlatego że języka zabić nie można, on, jak i dusza człowieka, jest nieśmiertelny”. Na myśl przychodzą emocjonalnie bogate wersy z poezji Łesi Ukrainki: „Słowo, moja ty jedyna broni, My nie powinniśmy zginąć oboje!”, wszak rzeczywiście – kiedy, jak nie dzisiaj nasi wojownicy wcielają testamenty genialnej poetki: „Mściciele silni przyjmą moją broń, Rzucą się z nią odważnie do boju…”. Wspomnienia o rodzinnym mieście i dążenie do odnalezienia w nowym wymiarze motywacji i wartości dla własnego kształtowania przenikają esej Anheliny Hołowaszczenko z m. Kostiantyniwka: „Przed wojną mieszkałam w najlepszym, najbardziej ulubionym, przytulnym, małym miasteczku pod nazwą Kostiantyniwka. Kiedy zaczęła się wojna, my z mamą byłyśmy zmuszone wyjechać ze swojego rodzinnego miasta. Było bardzo ciężko zostawiać swój dom, nie wiedząc, kiedy i czy będzie dokąd wracać. Nie miałam możliwości uczęszczać do szkoły, dlatego przeszłam na nauczanie zdalne”. Niezwykle szczerą i emocjonalnie bogatą okazuje się opowieść Taisiji Kaczur z m. Sołedar, gdzie w ręcznie wykonanej formie autorka szkicowo opowiada o tym, że „Dwa lata temu rakiety zniszczyły nasz dom, straciliśmy wszystko. Nie tylko rzeczy, nie tylko ściany – straciliśmy część siebie. Szkoła, w której kiedyś śmiałam się na przerwach, teraz jest ruiną. Miasto, w którym dorastałam, stało się duchem, wypalonym i pustym”. Krok po kroku czytelnik poznaje los tych, którzy zmuszeni są porzucić wszystko i odnaleźć radość w nowych miejscach:
„Początkowo było strasznie. Żyć w obcym obwodzie, w mieszkaniu, które trzeba było zmieniać co kilka miesięcy. Uczyć się w nowej szkole, gdzie nikt cię nie zna. Płakać zaczęłam z samotności i chować łzy w dzień, bo mama i tak jest wyczerpana. Ona wolontariuje, pomaga wojskowym i wewnętrznie przesiedlonym osobom, bo nie może siedzieć z założonymi rękami. A tata poszedł na front. Nie zasmucamy go”, a dalej kontynuuje: „Wydaje mi się, że my wszyscy teraz żyjemy między dwoma uderzeniami. Między syreną a ciszą, która nigdy nie jest spokojna. Jest ona wypełniona strachem. Ale jeszcze bardziej jest wypełniona złością”. Przekonujące są przemyślenia Taisiji Kaczur dotyczące wiary w przyszłość, zjednoczenia wszystkich w dniach prób i ciężkich, złośliwie wściekłych ataków wroga: „Nie mamy prawa przyzwyczajać się do tego. Nie mamy prawa postrzegać wojny jako codzienności, bo kiedy się przyzwyczajasz – przestajesz walczyć”. I już całkiem pewnie, na przykładzie swojej rodziny, pisze: „Widzę, jak moja rodzina trzyma się razem. Jak mama, nawet zmęczona, przytula mnie przed snem. Jak brat, choć mały, stara się być odważnym mężczyzną. Jak tata pisze: „Wszystko będzie dobrze” – i wierzę mu, bo on jest moim tatą i jest odważny”. Odwagą i pewnością przepełnione są ostatnie wersy: „Musimy wspierać się nawzajem, pomagać, walczyć – razem. Bo tylko tak zwyciężymy. Bo tylko tak odzyskamy dom. I nie jest ważne, gdzie każdy z nas jest – w schronie, w okopie, przy pracy wolontariackiej czy w obcym mieście – najważniejsze, że jesteśmy razem. A to znaczy, że jesteśmy silni”. Głównymi motywami poszukiwań artystyczno-prozatorskich stały się filozoficzne pytania o życie i śmierć jako działającą postać Moreny z aktywnym wykorzystaniem elementów legend i podań, ludowych wyobrażeń i mitów (Anastasija Kowalczuk „Ostatnia droga” z m. Drużkiwka), a także jaskrawe życiowe kolizje kobiety w różnych warunkach samowyrażenia i samorealizacji, kiedy „Fotografia w moim paszporcie – to echo zupełnie innego życia. Na niej przedstawiona jest 16-letnia dziewczynka, która uczy się na celujący, bierze aktywny udział w życiu szkoły, w różnych olimpiadach i konkursach. Dziewczynka, która pewnym krokiem idzie po złoty medal, która wierzy w świetlaną przyszłość, która uczy się i marzy o pracy na przyszłość swojego państwa! Dziewczynka na zdjęciu jeszcze nie wie, jakie próby przygotował jej los. Nie wie o możliwościach, które otworzą się przed nią po nadzwyczaj trudnych próbach” (Anastasija Kowalczuk „Okaleczony los czy życie z czystej karty”), a w nowoczesnych snach do bohaterki stale przychodzą przeżyte bóle i cierpienia, które nie puszczają i opanowują całą duszę: „...w świadomości wypływa obraz kwitnącej wiśni, a ja przyglądam się złocistym pszczołom, które pracują, żeby za kilka miesięcy moja mama nagotowała pierogów z wiśniami... I nagle coś huknęło! I ja już jestem na dworcu kolejowym miasta Kramatorska! Znowu w moje sny wdarł się 8 kwietnia 2022 roku. Zeskoczyłam ze strachu z ławki... i drugi wybuch! Ciemność. Dzwoni w głowie, boli noga. Czuję, że jestem w czymś gorącym i lepkim. Głosy wbijają się w moje uszy”, i krok po kroku powstają koszmary ludzkiej tragedii: „Przed sobą widzę białe światło, to pewnie od tego, że szybko tracę krew! Odłamkiem rakiety mam przebitą tętnicę udową i zmiażdżone kości lewej nogi. To światło nie wabi mnie, a dodaje siły, by wytrzymać straszny ból. Do mnie podbiegają ratownicy, szybko zakładają opaskę uciskową i od tego ból mnoży się sto razy, ale nie krzyczę, po prostu milczę i patrzę na białe światło. Na pytania odpowiedzieć nie mogę, jedynie słyszę, że nieustannie ktoś do mnie dzwoni (pewnie mama), a ja w stanie szoku nie mogę odpowiedzieć. Z jakiegoś powodu podjęłam decyzję, by nie rozmawiać, żeby zachować siły”. Fizyczny ból mnoży się, rwie na kawałki, wyciska wszystkie siły, staje się moralno-uczuciowy, wszak utrata lewej kończyny dolnej niewiarygodnie rani duszę: „Może ja śpię i wszystko to mi się śni?! Zamykam oczy, ale rozumiem, że to nie sen! Potem próbuję czymś się uspokoić. Spokój znalazłam w myśli, że teraz nie tak boli. Gdybym wtedy wiedziała, ile operacji przede mną... Gdybym wiedziała, że rana będzie źle się goić i przede mną czekają jeszcze cztery operacje”. Cenne jest to, że bohaterka nie traci swojego człowieczeństwa, umiejętności rozumienia bólów i niepokojów innych, ustępowania własnego, całkowicie motywowanego miejsca komuś z tych, kto w większym stopniu potrzebuje pomocy tu i teraz: „Przebywam we Lwowie. Właśnie z tego miasta powinnam była przeprowadzić się do Polski, żeby samolotem dostać się do Niemiec. Ale w tym czasie potrzebowało pilnej pomocy ciężko ranne dziecko, nie myślałam o sobie, wszak mojemu życiu już nic nie zagrażało, więc bez wahania ustępuję swojego miejsca w samolocie. Do Niemiec jadę samochodem pogotowia ratunkowego”. Po protezowaniu w Niemczech, po wszystkim przeżytym znowu i znowu w sen wdziera się wojna, pędzi szalonym tempem, gdzie przeszłość przeplata się z teraźniejszością: „Nagle koszmar”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Sen został przerwany wybuchem, a Kijów zakrztusił się dźwiękami alarmu przeciwlotniczego. Serce bije w piersi jak ciężki kamień. Próbuję się uspokoić. Na zegarze 6:59, za minutę zadzwoni budzik, który zazwyczaj zwiastuje początek nowego, ciekawego dnia. Siadam na łóżku, zakładam protezę. Na telefon przychodzi powiadomienie o odwołaniu alarmu przeciwlotniczego. Szybko się ubieram, pakuję walizkę i wychodzę na ulicę. Oby jak najszybciej dotrzeć na dworzec kolejowy, bo pociąg nie będzie na mnie czekał”. Historia, która w całości przypomina prawdę (jakby zasłyszana, odczuta – tak oczywisty wydaje się jej przebieg), historia, która poprzez jeden ludzki los pokazuje bóle i cierpienia wielu, wielu ludzi. W opowiadaniu Anny Basowej „Spowiedź mojej nauczycielki” (KZ „Manguśki ośrodek kształcenia ogólnego I/III stopnia” Rady Osiedlowej Manguś w rejonie mariupolskim obwodu donieckiego) odzwierciedlone są emocjonalne świadectwa o wojnie, okupacji, stracie, bólu i sile ducha. Można w nim wyróżnić kilka głównych motywów: wojna i jej tragizm (pełnoskalowa wojna w Ukrainie) ze szczególnym naciskiem na Mariupol, rodzinną wieś, Charków; straty i ból: zniszczony dom, szkoła, a także życie przed wojną, ból z powodu zniszczeń, utrata pamięci (tablicy pamiątkowej Bohatera), szabrownictwo byłych uczniów; patriotyzm i niezłomność: bohaterka to nauczycielka, która wychowywała pokolenia Ukraińców w miłości do Ojczyzny. Mimo wszystko jej uczniowie bronią Ukrainy, wolontariują, trzymają się, dlatego ta wiara i duma z uczniów dodaje jej sił do życia. Powtarzana modlitwa „Ojcze nasz…” jest motywem przewodnim opowiadania. Główna bohaterka – nauczycielka – mówi nie tylko o swoim zawodzie, ale o powołaniu: wychowywać patriotów, ludzi z wartościami, boleśnie odbiera próbę zniszczenia przez okupantów ukraińskiej edukacji. Główna bohaterka nie traci nadziei i wiary w zwycięstwo, ponieważ uczniowie stale się kontaktują, pomagają sobie nawzajem. Wiktoria Kołodczenko (Czerkaski Liceum rejonu kramatorskiego) w opowiadaniu „Dziwny zimowy wieczór”, które jest raczej wspomnieniem-baśnią, opowiada o małżeństwie – mężu Mrozie i żonie Zimie, a Iwan Wołowodenko i Mychajło Juryk z tej samej placówki oświatowej w swoich wierszach malują obraz szczęśliwego kraju („Baśń o szczęśliwym kraju”) oraz odtwarzają głębię tęsknoty i nadziei jako przejawów miłości, między innymi w poezji „Poczekaj”, gdzie podmiot liryczny przebywa daleko od ukochanej, co wywołuje ból i smutek, a odległość przedstawiana jest jako „wielka niedola”, którą zakochani próbują pokonać. Bohater przeżywa nieobecność ukochanej: „Nie widzę cię obok…”, „Słuchasz smutnych piosenek”, boli go, że ona cierpi, i współodczuwa. Obraz Bonnie i Clyde’a symbolizuje nierozerwalną więź, dlatego bohater przysięga wrócić i być obok: „Obiecuję: będziemy nierozłączni”, a nadzieja i prośba o czekanie przekazane są w wersie „Proszę, kochanie, poczekaj”. Obraz rybki Nemo to symbol poszukiwania i powrotu do domu. To poezja o cierpliwej miłości, która nie gaśnie mimo odległości, oraz o sile emocji zdolnych pokonać rozłąkę. Jelizaweta Leonowa (m. Drużkiwka) w całościowym zbiorze „Serce na papierze: myśli o życiu, miłości i sztuce” proponuje własne szkice, wolne eseje, rozważania o tym, co najważniejsze, spośród których wyróżniają się pytania o znaczenie drobiazgów w codzienności („Lot duszy, czyli jak wiele piękna kryje się w drobiazgach”), analizuje główne problemy obecnego stulecia („Problemy XXI wieku”), rozmyśla nad alternatywą: „Książka elektroniczna czy papierowa?”, gdzie mimo wszystko wersja papierowa nie tylko ma prawo do życia, ale jest skrajnie niezbędna jako znakowy przejaw kultury. Spośród prac twórczych na temat wojny i jedności we współczesnej Ukrainie Tymur Tesłenko (m. Wełykonowosiłkiwka) zaproponował dziennik z gry „Odliczanie”, gdzie metafora gry pomaga dziecku zrozumieć wojnę, a czytelnikowi – lepiej pojąć jej rzeczywistość, a decydujące motywy wojny, dzieciństwa, strachu, wzajemnej pomocy, rodziny i nadziei są splecione w unikalnej formie. Autor pokazuje wojnę jako okrutną rzeczywistość, a nie grę, w której nie ma „restartu”, „punktów kontrolnych” ani „pauz”. Dzieci żyją w tej rzeczywistości – z syrenami, wybuchami, schronami, dlatego oczami 10-letniego dziecka wojna przedstawiana jest w formie terminologii z gier. To czyni tekst emocjonalnie silnym: świat dziecka się zmienił, a „gra” nie jest już wesoła – jest o przetrwaniu, gdzie nawet schron to nie „respawn”, a jedynie iluzja bezpieczeństwa. W pracy motyw „kooperacji” (współpracy) jest kluczowy: ludzie pomagają sobie nawzajem: babci, sąsiadce, wolontariuszom, wojskowym, a wers „Nie ma trybu solo – tylko multiplayer” jest w pełni uzasadniony jako symbol jedności Ukraińców. Osobiste straty i czekanie na wieści od bliskich (taty, chrzestnego) podkreślają ból i niepokój, a wojna staje się częścią codziennego życia nawet dla dzieci. Mimo całego horroru autor wierzy w „misję finałową” – zwycięstwo, a po niej – „nowa gra”, gdzie się zjednoczymy i będziemy żyć szczęśliwie” – obraz odnowy i przyszłości. Spośród prac twórczych w oryginalnym wykonaniu gatunkowym i oprawie zaproponowano ciekawy komiks-interpretację na podstawie powieści Iwana Neczuja-Łewyckiego „Rodzina Kajdaszów”, czyli „Jak uratować gruszę”, którego autorem jest Ołeksandr Borysow (Ołeksandriwski miejski liceum rolnicze obwodu donieckiego), który przyciąga obecnością i funkcjonalnym obciążeniem samego autora niezrównanego arcydzieła artystycznego oraz interpretacją działań wszystkich postaci. Koncept „bogactwo” stał się podstawą do jego studiowania w onirycznym (związanym ze snami, omdleniami, marzeniami i interpretacją znaczeń, a także sklonowanymi wyobrażeniami o śnie i symbolach, które się śnią) folklorze (Anhelina Szepel z m. Wełykonowosiłkiwka obwodu donieckiego), a modus tożsamości narodowej w liryce Hryhorija Luteho przeanalizowała Kristina Pańkowa również z m. Wełykonowosiłkiwka. Otwarty międzyregionalny konkurs wśród młodzieży uczniowskiej i studenckiej „Słowo w duszy – dusza w słowie” zapamiętał się nieoczekiwanymi odkryciami w różnych gatunkach – poezji, prozie, pracach twórczych w oryginalnym wykonaniu i oprawie, pracach twórczych na temat wojny i jedności we współczesnej Ukrainie i innych. A także tym, że autorzy prac zgłoszonych na konkurs są pewni siły ducha narodu ukraińskiego, pełni optymistycznej wiary w przyszłość Państwa Ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Natalija LESZCZENKO, dyrektorka obwodowej komunalnej pozaszkolnej placówki oświatowej „Czernihowska Mała Akademia Młodzieży Uczącej się” Rady Obwodowej w Czernihowie
Uosobieniem niezłomności na północy Ukrainy w czasach pełnoskalowej wojny stało się miasto-bohater Czernihów. Tutaj, pośród prób i niepokojów, pracuje ośrodek nauki, idei i marzeń – obwodowa komunalna pozaszkolna placówka oświatowa „Czernihowska Mała Akademia Nauk młodzieży szkolnej” Rady Obwodowej Czernihowa, która jest nie tylko przestrzenią rozwoju, ale i duchowym schronieniem dla młodzieży w trudnym dla kraju czasie. Placówka jednoczy ponad 1100 młodych badaczy, którzy, nie zważając na wojnę, wierzą w przyszłość i tworzą ją swoimi badaniami, projektami oraz wiarą, że ich siła tkwi w wiedzy, a broń – w sercu, przepełnionym miłością do Ukrainy. W czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej zniszczeniom uległo 159 placówek oświatowych obwodu czernihowskiego. Z nich: 87 placówek ogólnokształcących, 57 – przedszkolnych, 7 – wyższego i zawodowego wyższego wykształcenia, 5 – zawodowego (zawodowo-technicznego) i 3 placówki oświaty pozaszkolnej. Tragicznie w historię Czernihowa wpisał się 28 lutego 2022 roku, kiedy zmasowany ostrzał rakietowy wojsk rosyjskich uszkodził szereg obiektów infrastruktury cywilnej. Wśród nich było także pomieszczenie Czernihowskiej MAN młodzieży szkolnej. Wybite okna, zniszczone sufity, meble, sprzęt. Wydawało się, że uderzenia były nie tylko w ściany, ale i w marzenia, idee, naukowe poszukiwania. Jednak kolektywy pedagogiczne i uczniowskie nie poddały się i udowodniły, że nauka, tak jak Ukraina, jest niezłomna. W niezwykle trudnych warunkach placówka bez zwłoki przeszła na format zdalny. Zajęcia online, konsultacje, koordynacja pracy nad projektami badawczymi, wsparcie psychologiczne – wszystko to zachowało ciągłość nauczania. Udział w Ogólnoukraińskim konkursie-obronie prac naukowo-badawczych uczniów-członków Małej Akademii Nauk Ukrainy oraz innych zawodach intelektualnych stał się dla wychowanków nie tylko drogą do wiedzy, ale i duchowym oparciem w mroku wojny. Szczególnego znaczenia nabrały badania poświęcone aktualnym tematom społecznym i narodowo istotnym oraz tragicznym kartom historii. Wśród nich – głębokie i treściwe prace: „Krym. Lata okupacji”, „Skrzydlaci wojownicy światła”, „Zeszpecone życie ludności cywilnej na początku pełnoskalowej inwazji Federacji Rosyjskiej (na materiałach Czernihowszczyzny)”, „Nasza duma i nasz wieczny ból”, „Osobisty heroizm wojskowego w kontekście zabezpieczenia życia zablokowanego Mariupola”, „Wyspa Wężowa: historia ukraińskiej niezłomności w przeszłości i teraźniejszości”, „Czernihowszczyzna w płomieniach wojny (luty – kwiecień 2022 roku)”. Każdy z tych tematów stał się nie tylko projektem naukowym, ale i przejawem wewnętrznej siły, świadomości obywatelskiej i patriotyzmu młodych autorów. W ich pracach jest prawda o wojnie, ból strat, godność oporu i wiara w zwycięstwo. Dzisiaj placówka pracuje w mieszanej formie organizacji procesu edukacyjnego w wyremontowanym budynku, oferując swoim wychowankom nowoczesne formy nauczania, nowe projekty i wiarę w przyszłość. We współpracy z uczelniami wyższymi Czernihowska MAN młodzieży szkolnej stworzyła skuteczną platformę i środowisko edukacyjne z wysokim poziomem wsparcia naukowego. Partnerstwo z Narodowym Uniwersytetem „Czernihowska Politechnika” jest przykładem tego, jak synergia placówki oświaty pozaszkolnej i szkoły wyższej może stworzyć unikalne środowisko edukacyjne dla rozwoju uzdolnionej młodzieży. Właśnie dzięki tej współpracy wychowankowie kółek otrzymują dostęp do nowoczesnej infrastruktury naukowej, mają możliwość pracować pod kierunkiem naukowców uniwersytetu, zanurzać się w świat inżynierii, technologii informacyjnych, badań stosowanych. To nie tylko przygotowanie do przyszłej kariery – to kształtowanie dojrzałej, wykształconej, społecznie odpowiedzialnej osobowości, zdolnej zmieniać świat. Współpraca z Narodowym Uniwersytetem „Czernihowska Politechnika” stała się potężnym bodźcem dla naukowego wzrostu młodych badaczy oraz impulsem do międzynarodowego dialogu i integracji w globalną wspólnotę naukową. Niedawno w życiu Czernihowskiej MAN młodzieży szkolnej miało miejsce ważne wydarzenie: z inicjatywy Narodowego Centrum „Mała Akademia Nauk Ukrainy” przeprowadzono międzynarodowy telemost „Kijów – Genewa – Czernihów” pod nazwą „Maszyna czasu w centrum Europy: jak technologie pomagają naukowcom odtwarzać narodziny Wszechświata”. Ten telemost symbolicznie połączył Narodowe Centrum „Mała Akademia Nauk Ukrainy” (Kijów), Europejską Organizację Badań Jądrowych – CERN (Genewa) oraz Czernihowską MAN młodzieży szkolnej i Narodowy Uniwersytet „Czernihowska Politechnika”, wydarzenie stało się przejawem jedności, naukowej odporności i skutecznego międzynarodowego dialogu. Przy tym ważne jest zaznaczenie, że telemost z Czernihowszczyzną jest kontynuacją szeregu wydarzeń edukacyjnych pod przewodnictwem Małej Akademii Nauk i CERN z udziałem ukraińskich naukowców, którzy biorą udział w badaniach Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych, oraz Małych Akademii niepokonanych obwodów Ukrainy – chersońskiego, charkowskiego, dniepropetrowskiego, zaporoskiego, odeskiego, donieckiego, ługańskiego, mikołajowskiego, sumskiego i kijowskiego. Od Czernihowszczyzny uczestników witali: Natalia Diahło – naczelniczka wydziału oświaty przedszkolnej, pozaszkolnej, uzdrowienia i pracy wychowawczej Zarządu Oświaty i Nauki Czernihowskiej Obwodowej Administracji Państwowej; Anatolij Prystupa – prorektor ds. naukowych Narodowego Uniwersytetu „Czernihowska Politechnika”, kandydat nauk technicznych, docent; Natalia Łeszczenko – dyrektorka obwodowej komunalnej pozaszkolnej placówki oświatowej „Czernihowska Mała Akademia Nauk młodzieży szkolnej” Rady Obwodowej Czernihowa. Moderatorami i organizatorami telemostu wystąpili: Ołeksandr Jurow – Ph.D., wiodący specjalista NC „MANU”, który od czasu rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji stał się inicjatorem wielu edukacyjnych wydarzeń charytatywnych i zyskał uznanie jako honorowy wysłannik edukatorów niepokonanych miast Ukrainy, oraz Natalia Nemykina – zastępca dyrektora OKPNO „Czernihowska Mała Akademia Nauk młodzieży szkolnej” Rady Obwodowej Czernihowa. Wydarzenie zgromadziło ponad 120 uczestników – uczniów, studentów, pracowników pedagogicznych i naukowo-pedagogicznych. Kluczowym wydarzeniem telemostu stał się wykład Walerii Łukaszenko – utalentowanej młodej uczonej z fizyki wysokich energii, Ph.D., pracownika naukowego Uniwersytetu w Zurychu, uczestniczki badań CERN i realizacji charytatywnych programów edukacyjnych dla Ukrainy. Podczas jej wystąpienia uczestnicy odbyli wirtualną wycieczkę do Wielkiego Zderzacza Hadronów – największego urządzenia naukowego na świecie, położonego między Szwajcarią a Francją, dowiedzieli się, jak zderzacz przyspiesza cząstki prawie do prędkości światła, jakie procesy fizyczne są badane, a także jaką rolę odgrywają detektory w rejestracji wyników. Szczególną uwagę poświęcono detektorom śladowym, które pozwalają „widzieć” trajektorie cząstek, niczym ślady na śniegu. Dzięki takim technologiom nauka dzisiaj wchodzi na nowy poziom poznania fundamentalnych podstaw Wszechświata. Wspólny udział ukraińskich i międzynarodowych partnerów w takich inicjatywach zaświadcza, że mimo wszystkich wyzwań, oświata, nauka i międzynarodowa współpraca mogą i nadal być potężną siłą jednoczącą, zdolną wywalczyć zwycięstwo i szczęśliwe życie na Ukrainie. Wyrażamy głęboką wdzięczność Małej Akademii Nauk Ukrainy oraz ukraińskim naukowcom, którzy biorą udział w badaniach CERN, za ich wspólne projekty edukacyjne, które nie tylko niosą nową wiedzę uczniom i pedagogom, ale także aktywują zainteresowanie młodzieży twórczością naukową w perspektywicznych dziedzinach, nowoczesną oświatą i nauką w ogóle. Więc wierzymy, że w młodych badaczach jest nadzieja, w ich pytaniach – poszukiwanie prawdy, w ich wyborze – oddanie Ukrainie. I dopóki w murach placówek oświatowych brzmi dociekliwe „dlaczego?”, możemy być pewni: przyszłość Ukrainy jest w pewnych rękach.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Галина САДОВСЬКА, заслужена журналістка України Світлина Миколи ВАСИЛЕЧКА
Гадаю, інколи все ж варто заглянути в той її неспокійний світ. Тим більше, що Дарія Чубата зустрічає свій поважний ювілей і вже має право безбоязно озирнутися на пройдене й пережите. Там колосить щедре жниво, а обважніла чаша добра на терезах життя сягає долу. І на “полички одкровень”, бодай побіжно, варто розкласти діяння цієї загадкової жінки. Іншим на науку, на наслідування, на впевненість, що які б випробування не посилала доля, людина цілеспрямована, наполеглива й добра, зі світлою головою й любов’ю в серці, неодмінно відбудеться, розкриється всіма, Богом даними, талантами. Вона любить цифру три, перші книжки мали її в назвах – “Триєдність”, “Трилисник”, “Три дороги”. Зупинюся на ній ія, обравши з усіх численних іпостасей Дарії Чубатої три найвідоміші – професійну, громадську та літературну. Щоб моя розповідь не була сестринським монологом, надаватиму слово тим, кого Дарія Дмитрівна теж торкнулася своїм теплим крилом.
Іпостась перша: лікарка Вона ще задовго до впровадження в нашу медицину інституту сімейних лікарів була ним за покликом душі та серця. Аби хтось тільки один із сім’ї прийшов до неї на прийом, як за ним тягнулись усі інші, а потім і родичі, і знайомі родичів, і незнайомі, яким хтось нарадив Д. Чубату. Коли ж хтось із сімей її близьких чи знайомих не виходив з дому або ж був прикутий до ліжка, вона поспішала до них не раз і не два, а почасти місяцями та роками. Якщо потрібна комусь консультація вузьких спеціалістів, – завела й слово замовила. Професор Ігор Дзюбановський визнавав: до Чубатої хворі йдуть, як по свячену воду. Коли вона ще працювала, біля її кабінету завжди були черги. Особливо тягнулися до лікаркиреабілітологині (такою була її остання за часом посада в другій міській лікарні) пенсіонери. Вона мала до них янгольське терпіння: по кілька разів роз’яснить усе про їхні хвороби, розпише курс лікування, препарати підбере ефективні й доступні за цінами, та ще й кавою або чаєм напоїть, печивом і цукерками пригостить. Ці
Анатолій ЗБОРОВСЬКИЙ
15 липня в київській книгарні Readeat відбулася презентація казки Максима Парфіненка “Окопний Дід”. Автор – морський піхотинець, старший лейтенант. Він захищає Україну вже 12 років з перервами. Зараз воює на Херсонщині. Модераторкою заходу виступила Тетяна Даниленко. Вона поцікавилася, що спонукало воїна творити. Офіцер Парфіненко пояснив, що на війні кожен знаходить якусь розраду для себе. Для нього такою розрадою є написання літературних творів. Він вже написав роман для дорослих, який мав вийти у 2022 році, але вийшов пізніше. Це роман про військовослужбовця, який потрапив у вир війни. Тетяна Даниленко: – Як вибрати правильний тон для розпоª віді дітям про війну? Максим Парфіненко: – Моя дружина Ольга Голуб – мати шісª тьох дітей. У мене є син від попеª реднього шлюбу. Моєму Артемку 8 років, а мені 45. Що ми робили у 8 років? Гралися у війну, бігали з частування були легендою. Сидимо якось з Дарією Дмитрівною під рентгенкабінетом. Жінка з дорослою донькою підвозить чоловіка на інвалідному візку. Старша впізнає Чубату, вітається. Каже: “Ви мене не пригадуєте, а коли я студенткою була, у нас від старших курсів до молодших передавали, що тут є лікарка, яка частує цукерками та печивом. І всім хотілося саме до вас потрапити на практичні заняття”. А ось який автограф на касеті зі своїми піснями залишив Дарії Дмитрівні ще 1996 року народний артист України Анатолій Горчинський: “Мила, рідна, ніжна, як пісня, шановна Даріє Дмитрівно! Спасибі Вам за Вашу щирість і доброту від мене і моїх рідних – земний уклін! Збережіть ці мої пісні – там моя душа і серце, і все це я віддаю Вам! Як добре, що на землі є такі люди, як Ви! Хочеться жити й творити в ім’я життя і таких людей. Ваш А. Горчинський”. А в розлогому автографі-присвяті на книжці своїх пісень “Росте черешня в мами на городі” він написав: “Не маю таких слів, добрих і щирих, для вдячності Вам за Ваші турботи про моє здоров’я, яке Ви фактично багато років контролюєте і допомагаєте мені ще трохи жити!.. Бажаю, щоб Ви були здорові, ніжні й красиві все своє сонячне життя. Будьте щасливі й любіть нас… З любов’ю ваш А. Горчинський, народний артист України, режисер, композитор і співак. 26.08.1998 р.”. Якщо вже обласканий славою улюбленець публіки довірив своє здоров’я цій лікарці, то що казати про інших її пацієнтів. Саме як знану, авторитетну лікарку тернополяни двічі обирали її депутаткою обласної ради. Обирали б, мабуть, і більше, якби залишилося за ними право голосувати за найдостойніших конкретних особистостей, а не за представників політичних партій…
Іпостась друга: громадська діячка Те її депутатство також було легендарним. Вісім років Дарія Чубата працювала в комісії з питань культури і духовності, куди її запросив світлої пам’яті добре знаний на Тернопіллі громадськополітичний діяч, мистецтвознавець, археолог, поет, історик Ігор Ґерета. Спочатку була його заступницею, а коли його не стало, головувала в ній. Ця комісія добряче “трусила” обласною радою, працювала настільки активно, виносила на обговорення такі гострі питання, що у багатьох складалося враження: саме духовність і культура – головна турбота ради. А ще Дарія Дмитрівна майже три десятиліття очолювала міське об’єднання товариства “Просвіта”, а нині залишається його почесною головою. Про те, що зробили просвітяни обласного центру за її керівництва, Дарія Дмитрівна видала ошатну книжку “Просвітянські будні і свята” й оформила з десяток великих альбомів, що зберігаються нині в обласному краєзнавчому музеї. Вона була не лише лікаркою від Бога, а й просвітянкою від Бога, бо стала нею ще тоді, коли й відродженої після проголошення незалежності України “Просвіти” не було. Які зустрічі з письменниками, художниками, акторами та іншими митцями, які вечори, літературні читання, які народні свята проводила вона у другій міській лікарні! Про це знало все місто. Коли ж очолила міську організацію товариства, тоді діяльність Тернопільської “Просвіти” звучала на всю Україну. Дарія Чубата налагодила зв’язки з просвітянськими осередками Миколаєва, Луганська, Одеси, Сум, Чернігова… Обмінювалася досвідом, ділилася сценаріями проведення різних свят, яких написала десятки. А скільки сорочок вишила в дарунок братам і сестрам зі сходу – з ліку збилася. Її палке слово звучало на мітингах, багатьох урочистостях, а на організовані нею зустрічі з відомими політиками та діячами культури збиралося чимало людей. Нерідко їх не могла вмістити простора світлиця “Просвіти”. Тому не дивно, що високі державні нагороди – ордени “За заслуги” ІІ і ІІІ ступенів та Ярослава Мудрого V ступеня Дарія Дмитрівна отримала саме за громадську роботу. Адже вона була в усіх на виду, про неї говорили та писали.
Іпостась третя: літературна У літературному доробку Дарії Дмитрівни з десяток книжок. Поетичних, просвітянських, із розповідями про світочів української культури. А як гарно звучать їхні назви: “Камертон чистих дум”, “Стежками дарованих літ”, “Мелодійні грона”… Про сутність її літературознавчих досліджень дуже влучно висловився відомий поет, публіцист і краєзнавець Михайло Ониськів: її літературознавство, можливо, не є якимось відкриттям, але, як сказав його знайомий, “добре, що ця жінка пише й освіжає пам’ять народу”. Саме на це спрямовані, зокрема, її розповіді про славетних українців. Десятки імен, серед яких багато призабутих, оживають під російською. Якось вона йшла з дитсадка із сином, якому було тоді років 5-6, і голосно говорила українською. Вони проходили повз якихось дітей. Раптом синок почав прохати: “Тише, тише”. Дома він запитав: “Мама, а почему ты не разговариваешь со мной так, как разговаривают родители с другими детьми?” Нещодавно пані Світлана йшла Хрещатиком. Назустріч їй ішли групки старшокласників. Всі розмовляли російською мовою. Світлана Єременко сказала: “Йде 11-й рік війни, а діти слухають російську музику, дивляться російські мультфільми. Проблеми, які я мала зі пером Дарії Чубатої, промовляють до нас із засвітів, достукуються до наших сердець зі своєю всеперемагаючою любов’ю до України та подвижницькою діяльністю в ім’я вкраїнської нації. “Можна лише по-доброму позаздрити авторці цієї об’ємної праці з такою світлою назвою “Камертон чистих дум”, – так відгукнувся на чергову книжку Дарії Чубатої літературознавець Ярослав Гевко. – Бо це не просто книжка, а сердечна сповідь за прожиті літа впродовж другої половини бурхливого XX та початку не менш бурхливого XXI століття… Дарія Чубата належить до тих людей, які постійно, день у день, живуть болем України. Саме той біль, як на мене, наснажує її на жертовну працю”. До слова, на поезії Дарії Чубатої тернопільські (й не тільки) композитори написали вже 62 пісні. До деяких поезій зверталися одразу кілька композиторів. Збережи, Боже, цю невгамовну жінку ще на багато земних літ. Дай їй до дна виспівати свою джерельну душу, висіяти поміж людей усю свою непроминущу любов, мовити всі слова, що просяться на волю, і роздарувати нетлінні скарби свого щедрого серця. З роси і води Вам, Дарусю, на сто літ і більше.
своїми дітьми, є. Вони нікуди не ділися. Тому ідея серії героїчних казок “Котигорошко” видавництва Літературна агенція “Друге дихання”, в якій вийшла ця книжка, дуже необхідна. Діти повинні знати, хто наш ворог”. Пані Єременко висловила подяку Максиму Парфіненку і в його особі – 3 Окремій штурмовій бригаді, проєктом якої є видавнича серія героїчних казок “Котигорошко”. Відповідаючи на запитання Тетяни Даниленко: “Як нам не стати росією, яка проводить паради дітей у картонних танках?”, Максим Парфіненко сказав: “Передусім треба бути самими собою. Ми українці. У нас є своя українська мова. Вона має значення. Якби це було не так, то окупанти не палили б українські книжки. У нас є стержень. Нам не треба бути схожими на німців, поляків, французів”. Цікавість до “Окопного Діда” у дітей викличуть і малюнки ілюстраторки Ольги Сови. А передмову написав полковник Андрій Білецький, командир Третього Армійського корпусу.
Про цю жінку писати і легко, і важко. Легко, бо стільки літ і десятиліть йдемо поруч, багато хто сприймає нас за сестер. Тож знаю про неї, здається, все, бачила її в різних ситуаціях, не раз і мені вона жертовно допомагала. А важко, бо, як кожна мудра жінка, вона зберігає певну таїну, буває такою різною, іноді навіть і непрогнозованою. А ще вона дуже вразлива, слова для неї мають магічну силу, їх треба добирати, щоб мимохіть не образити, не завдати незаслуженого болю. Ось і поет Олег Герман б’ється над загадкою Дарії Чубатої: “Прагну спізнати глибінь думок цієї невгамовної жінки… і не можу. Хочу відчути енергію джерел її непосидливості – не в силі. Намагаюся підійти до сходинок її загадки – не віднайду… А можливо, й не потрібно її ретельно аналізувати та розкладати на полички одкровень? Хай зостається для всіх несхитною у вірі, пломінкою в переконаннях, щирою в українстві та мироносицею настрою впевнення”.
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
zabawkowymi pistoletami. A on jest w gadżetach, w telefonie komórkowym. Ma dostęp do informacji. Teraz jest dużo ukraińskiego contentu. Trzeba tłumaczyć dzieciom, że najważniejsze jest to, co ukraińskie.
T. D.: – Kiedy przyszedł panu/pani do głowy pomysł napisania tej bajki?
M. P.: – Pomysł narodził się chyba podczas kolejnego nocnego wyjazdu. W nocy wyczuwa się jakąś obecność czegoś nieznanego. W 2015 roku wykonywaliśmy zadanie bojowe w Marjince i wpadliśmy w trudną sytuację. Znaleźliśmy się pod gęstym ostrzałem… Bohaterem mojej bajki jest mistyczna postać, Okopny Did. Przypomnijmy sobie ukraiński folklor. W domu mieszka domowik. Pomaga gospodyni, jeśli dobrze prowadzi gospodarstwo, a robi odwrotnie, jeśli gospodyni jest zła. W lesie jest leśnik. W wodzie – wodnik. Nie może być tak, żeby w okopie nie było jakiegoś ducha. W związku z tym jest to Okopny Did. On pomaga. Kiedyś pojechaliśmy na pozycję, a kiedy powiedzieliśmy chłopakom, że tam byliśmy i którędy jechaliśmy, to oni się zdziwili. Powiedzieli, że tamtędy nie da się przejechać, bo jest zaminowana. Wrażenie jest takie, jakby coś nas ochroniło.
Uczestnicy prezentacji podzielili się swoimi myślami. Tak więc wydawca Wołodymyr Danyłenko opowiedział o percepcji informacji przez różne grupy wiekowe przedszkolaków i podkreślił, że rodziców i dzieci łączy wspólne czytanie i omawianie książki, bajki. Dzieci rozumieją, że ten bohater bajki jest dobry, ten zły, ten skąpy itd. Maria Kostian, która sama pisze w gatunku fantasy, zwróciła uwagę, że bajka sprzyja przejściu dziecka do świata dorosłych. Bajka „Okopny Did” należy do tych tekstów, które mogą postawić dzieciom właściwe akcenty. Dyrektorka Instytutu Demokracji im. Pyłypa Orlyka Switłana Jeremenko żałowała, że jej dzieci nie miały podobnych książek. Po ukończeniu uniwersytetu trafiła do Doniecka. W domu rozmawiano po ukraińsku. Ale przedszkole, szkoła – wszystko było
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCZARENKO Zdjęcie Eduarda MEŻUŁA – Dla nas i dla filharmonii ważne jest, aby dać widzowi refleksję dzisiaj, ponieważ wszyscy czytamy wiadomości, wszyscy przebywamy w teraźniejszości, którą mamy – lepszą czy gorszą: ktoś obudził się, niestety, bez bliskiej osoby, ktoś obudził się bez dachu nad głową, ktoś w ogóle się nie obudził… Ale musimy się trzymać, trzymać obronę, kraj. I ważne jest dla nas, aby widz wyszedł z tego spektaklu z głębokim przemyśleniem rzeczywistości i poczuciem wewnętrznego światła. Dlatego eksperymentujemy, szukamy i mamy nadzieję, że będzie to naszą codzienną aktywną praktyką – zaznaczył Mychajło Szwed, dyrektor generalny Narodowej Filharmonii Ukrainy. Bohaterowie psychodramy to Człowiek i jego archetypy. Spektakl odbywa się na granicy między rzeczywistością a fantazją, a poezja, muzyka, pieśń i animacja piaskowa stają się narzędziami głębokiej medytacji i uzdrowienia. – Tego dnia miałem kilka debiutów. Po raz pierwszy pracowałem w Narodowej Filharmonii Ukrainy, to było moje pierwsze doświadczenie wykonywania poezji Anatolija Matwijczuka oraz współpracy z reżyserką Nadią Ahejewą-Szwed. A poza tym to mój pierwszy poważny projekt razem z ojcem – Bohaterem Ukrainy Anatolijem Pałamarenką. To był bardzo ciekawy i jednocześnie skomplikowany projekt. Trudno było wszystko połączyć, zwłaszcza technicznie, trudno pracować w interakcji z muzykami. Przecież muzyka to samowystarczalny gatunek, więc ważne było, aby połączyła się z poezją. Często, kiedy próbuje się połączyć muzykę z poezją, nic nie wychodzi. A tym razem wyszła synteza. Proces prób trwał półtora miesiąca, wymagał uwagi i wysiłku. Jeśli porównać go z próbami w teatrze, to jest pewne podobieństwo. Ale to inny odcień pracy twórczej. Mój bohater stawia odwieczne hamletowskie pytanie: “Być albo nie być?” Człowiekowi darowano umiejętność samoświadomości. To jest to, czego nie jest w stanie zrobić żaden przedstawiciel świata zwierząt, samoświadomość to dotyk Stwórcy. Człowiek próbuje zrozumieć, kim jest, po co istnieje. W takich pytaniach do samego siebie Człowiek dochodzi do tego, że Switłana PRUHO, kierowniczka służby informacyjnej Narodowego Muzeum Garncarstwa Zdjęcie Jurka POSZYWAJŁA Organizacja społeczna “Kongres ukraińskich ceramologów” w ścisłej współpracy z Narodowym Muzeum Garncarstwa została zwycięzcą programu grantowego Ukraińskiego Funduszu Kultury “Kultura. Regiony”. Dzięki temu w samym sercu ukraińskiej sztuki garncarskiej – w malowniczej Opiszni – rozpoczęła pracę unikalna rezydencja twórcza, poświęcona stuletniemu jubileuszowi wybitnego ukraińskiego garncarza Wasyla Omeljanenki. Ten projekt artystyczny to nie tylko uhonorowanie, ale żywe przemyślenie postaci artysty, którego twórczość stała się synonimem opiszniańskiej tradycji, głęboko zakorzenionej w narodowym gruncie kulturowym. W roku, w którym skończył on stworzona i przyszła na ten świat nie bez powodu. Główną przyczyną jej przyjścia jest Boży zamysł. Z reżyserką Nadią Ahejewą-Szwed pracowało się nadzwyczaj łatwo. Jest ona przedstawicielką młodego pokolenia reżyserów. Wie, czego chce, i umie dojść do rezultatu miękko, ze zrozumieniem, szacunkiem. Ale przy tym dość wymagająco. Potrafi pobudzać, zachęcać aktorów do współpracy. Z ojcem – Anatolijem Pałamarenką – zawsze nie jest łatwo. Po pierwsze, istnieje czynnik syna i ojca. Po drugie, kolosalne doświadczenie ojca. Kiedy pracujesz z gwiazdą, to nie możesz sam nie błyszczeć. Ty też musisz być gwiazdą, mniejszą, ale gwiazdą w gwiazdozbiorze. Tutaj nie przechodzi na pół czy na ćwierć, tylko według pełnego programu. Oczywiście podczas pracy pojawiały się napięte momenty. I ważną rolę odgrywała umiejętność reżyserki, by je złagodzić, aby grupa twórcza stała się jednym organizmem. Zdołała ona prawidłowo rozstawić, prawidłowo wskazać miejsce każdego w tej pracy. Jestem zadowolony z naszego wspólnego rezultatu. Ale chciałbym, aby ta praca nie ograniczyła się do jednorazowego wydarzenia. Bo praca twórcza zawsze wymaga wzrostu. Kiedy między premierą a kolejnym pokazem mija długi czas, to trzeba wszystko zaczynać od początku. Mamy nadzieję, że będzie seria podobnych spektakli, bo naprawdę szkoda swojej pracy i pracy innych. Chce się rozwoju, a to zależy od liczby pokazów. Także niedawno brałem udział w wielkim wieczorze poetyckim, poświęconym 95-leciu genialnej ukraińskiej poetki Liny Kostenko. Czytałem kilka jej błyskotliwych wierszy. Oprócz tego byłem zaangażowany w koncert teatralny w mieście Bucza dla naszych żołnierzy, którzy przechodzą rehabilitację psychologiczną. Ważne, aby chłopcy trochę odpoczęli, zainspirowali się naszą twórczością. W Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki przygotowuje się kilka ciekawych projektów, w których będę zaangażowany. Więc pracy twórczej jest wystarczająco – opowiedział Ołeksij Pałamarenko, główny bohater, artysta ludowy Ukrainy, aktor Teatru imienia Iwana Franki. – To już trzeci projekt, w którym pracuję z reżyserką Nadią Ahejewą-Szwed – wspomina Wszyscy musimy być prawdziwymi ludźmi. Wydaje mi się, że główną myślą, którą starała się przekazać Nadia Ahejewa-Szwed, było: “Ludzie, bądźcie ludźmi!” We wszystkich projektach mam szczęście do zespołów twórczych. Panuje twórcza atmosfera, obecna jest pomoc wzajemna. Bardzo ciekawie było zobaczyć na jednej scenie ojca i syna (Anatolij i Ołeksij Pałamarenkowie). Anatolij Nestorowycz zdążył jeszcze prowadzić warsztaty dla wychowanków szkoły sztuk. Dlatego pracowało się przyjemnie. Jestem wdzięczna za rady od kolegi ze sceny Ołeny Krywdy. A ja nieco doradzałam Ołeksijowi Pałamarence. Po występie zadzwoniliśmy do USA do Anatolija Matwijczuka, aby powiedzieć, że premiera się odbyła. Na sali było wielu znanych ludzi, którzy starali się nas wesprzeć. Także wśród zaproszonych można było zobaczyć wojskowych. Twórcze lekarstwa pomagają na pewien czas oderwać się od rzeczywistości, przenoszą widzów w spokojne wspomnienia, bez obecnych nieszczęść. A wszyscy uczestnicy projektu włożyli wiele pracy i cząstkę swojej duszy. Poezję do spektaklu specjalnie napisał artysta ludowy Ukrainy Anatolij Matwijczuk. Nad muzyką pracowali Wałentyn Sylwestrow, Jewhen Stankowycz, Mychajło Szwed i Mychajło Szuch. – W tak strasznych momentach, jakie dzisiaj przeżywa Ukraina, dusza człowieka napełnia się strachem, niepewnością jutra, rozpaczą, bolesnymi emocjami. A tak naprawdę przestrzeń duszy powinna należeć do miłości, harmonii, które daje przede wszystkim muzyka jako gatunek niewerbalny oraz poezja, która jest bardziej skonkretyzowana. I kiedy brzmi muzyka wspaniałych kompozytorów i poezja, która obrazowo otwiera drogi w inne wymiary naszego postrzegania, a wszystko to pomnożone przez grę aktorską profesjonalistów, którzy potrafią przekazać słowo, emocję, którzy nawet barwą swojego głosu potrafią zahaczyć struny, że zaczynają one wibrować jak nigdy wcześniej – wszystko to daje nadzieję, że jesteśmy w przededniu czegoś ciekawego, znaczącego – podkreślił autor poezji do projektu Anatolij Matwijczuk. Wśród widzów premiery byli wojskowi, weterani oraz lekarze ze szpitali, którzy codziennie pracują nad ratowaniem ukraińskich obrońców.
zasłużona artystka Ukrainy Ołeksandra Tarnowska. – Pierwszy nosił tytuł “Wojna rymów”, jego premiera odbyła się w maju ubiegłego roku w Narodowej Filharmonii Ukrainy. Zaangażowano w nim Mariupolską Miejską Orkiestrę Kameralną “Renesans”, udział wzięli także znani artyści Anatolij Pałamarenko oraz Jewhen Nyszczuk. A potem był spektakl “Na trzech” w Centrum Artystyczno-Koncertowym imienia Iwana Kozłowskiego. Tym razem Nadija miała zamysł stworzenia teatralizowanego programu do wierszy ludowego artysty Ukrainy Anatolija Matwijczuka. Niestety, nie było go na premierze. Ale wierzę, że jeszcze pokażemy ten spektakl i na scenie będzie główna osoba widowiska – Anatolij Matwijczuk. Bardzo podoba mi się jego twórczość. Kiedy czytam jego poezję, mam wrażenie, że to moje wiersze, chociaż w rzeczywistości nigdy nie pisałam poezji. Była współpraca z różnymi rodzajami twórczości. To i animacja piaskowa, i poezja, i sztuka wokalna, muzyka. A także wspaniała oprawa sceny. W tym teatralizowanym widowisku miałam rolę Agapy. To uosobienie miłości, muza szczęścia. Ta muza niesie pragnienie czynienia dobra, obdarowywania ludzi radością. Pod koniec procesu prób nasza reżyserka mówi: “A może muzy staną się ludźmi i pragnienie czynienia dobra pozostanie w ludziach?”. Uczestnicy KeramoRezydencji w Opiszni “100 lat w świetle talentu Wasyla Omelianenki” zajmuje zasłużone miejsce w epicentrum garncarskiego życia Ukrainy, przemawiając do świata językiem gliny, tradycji i twórczości. współczesnym projektom artystycznym, które kształtują kulturalną mapę Ukrainy przyszłości. Opisznia znów i z dumą po- Narodowa Filharmonia Ukrainy zaprezentowała performatywny psychodramat “Człowiek.com.ua…”. Spektakl stał się artystyczną refleksją nad doświadczeniem, które Ukraińcy przeżywają w czasie wojny.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...skończyłby 100 lat, artyści z różnych zakątków Ukrainy połączyli siły w rezydencji, aby w glinie, formie i obrazie wcielić nowe odczytanie jego niezwykłego dziedzictwa. Przez dwadzieścia dni, na tle pachnącego latem powietrza, pięciu utalentowanych artystów-ceramików będzie tworzyć pod gołym niebem, na przestronnym dziedzińcu Narodowego Muzeum Garncarstwa. Ich ręce, pełne natchnienia i szacunku, będą tworzyć dwumetrowe gliniane rzeźby, obrazy zrodzone z dialogu z przeszłością, z głębi narodowej pamięci i szczerego zachwytu mistrzostwem Wasyla Omelanienki. Te dzieła sztuki staną się częścią otwartej przestrzeni Memorialnego Muzeum-Siedziby garncarza Wasyla Omelanienki, które otwarto w zeszłym roku w jego rodzinnym domu. Tam, gdzie kiedyś lepił on swoje legendarne dzieła, pojawią się nowe obiekty sztuki jako żywy cień jego ducha, jako milczący świadkowie nieprzerwanej ciągłości ukraińskiej tradycji garncarskiej. To nie jest zwykły projekt. To święta podróż w czasie, gdzie tradycja nie skostniała, lecz jest żywa, dynamiczna, czynna. KeramoRezydencja stała się jasnym przejawem tego, jak narodowe dziedzictwo potrafi inspirować do nowego, łącząc pokolenia, poszerzając horyzonty kulturalne i umacniając naszą tożsamość poprzez materiał, który pamięta ręce przodków. Szczególne podziękowania dla Ukraińskiego Funduszu Kultury (UKF), ponieważ to właśnie dzięki takim inicjatywom ukraińska kultura otrzymuje nie tylko wsparcie finansowe, ale także przestrzeń do rozwoju, żywego dialogu i inspiracji. UKF przywraca nowe życie tradycjom i daje impuls
Tłumaczenie maszynowe
Taras HOŁOTA, aspirant KNU im. T. Szewczenki, laureat Międzynarodowej niemiecko-ukraińskiej nagrody im. Ołesia Honczara
Nie przypadkiem już od początku XIX wieku walka czołowych ukraińskich badaczy o samodzielność, odrębność i wyjątkowość języka ukraińskiego była nierozerwalnie związana z walką o dziedzictwo Rusi Kijowskiej jako potężnego przejawu ukraińskiej historii, języka, literatury i kultury. Język Rusi Kijowskiej (zarówno mówiony, jak i literacki) przez cały okres moskiewskiej okupacji Ukrainy był przedmiotem bezwstydnych fałszerstw, mających na celu oderwanie Ukraińców od potężnego dziedzictwa kijowskoruskiego i bezpodstawne przypisanie go Moskwianom. Paradoksalnie, już moskiewska wielkomocarstwowo-szowinistyczna „hipoteza” Michaiła Pogodina o wymyślonej zamianie po mongolskim najeździe rzekomo moskiewskiej ludności Rusi Kijowskiej na ludność ukraińską, która przybyła z zachodniej części dzisiejszej Ukrainy, podkreślała, wbrew oczekiwaniom antyukraińskiego autora, odrębność języka ukraińskiego od moskiewskiego już w czasach państwa kijowskoruskiego. Michał Maksymowicz zbudował swoją argumentowaną walkę przeciwko tej „hipotezie” przede wszystkim na badaniu tekstów pisanych dawnej Ukrainy-Rusi, które zawierały wyraźne cechy języka ukraińskiego.
Wiadomo, że wraz z chrześcijaństwem na Ruś przyszedł staro-cerkiewnosłowiański język literacko-piśmienniczy, opracowany na potrzeby cerkiewne w IX wieku na podstawie dialektów bułgarsko-macedońskich przez świętych Cyryla i Metodego. Jego późniejsze zabytki, które w każdym kraju słowiańskim przyjmowały miejscowe cechy językowe, zwyczajowo nazywa się językiem cerkiewnosłowiańskim. W Ukrainie była to cerkiewnosłowiańska odmiana ukraińska („izwod”). Był to wówczas międzynarodowy język kultury chrześcijańskiej, który łączył Ukrainę-Ruś z innymi krajami prawosławnymi (w katolickich, po ostatecznym rozdzieleniu gałęzi chrześcijaństwa w 1054 r., używano łaciny), przede wszystkim z Carstwem Bułgarskim, które, podobnie jak Ruś, szybko stało się potężnym ośrodkiem chrześcijaństwa i konkurowało z ówczesnym centrum prawosławia – Cesarstwem Bizantyjskim (w Bułgarii język staro-słowiański i cerkiewnosłowiański do dziś nazywa się staro-bułgarskim).
Języki literackie ukraiński i moskiewski w XVIII wieku, tworząc nowe literatury, wyraźnie poszły różnymi drogami. Nowa literatura ukraińska, począwszy od „Eneidy” Iwana Kotlarewskiego (a jeszcze wcześniej od wierszy księdza Iwana Nekraszewicza), wyraźnie stanęła na drodze wykorzystania ukraińskiego języka ludowego – mówionego i folklorystycznego (jak określają to językoznawcy, chłopsko-mieszczańskiego). Natomiast nowa literatura moskiewska stanęła na drodze wyznaczonej przez poetę, a zarazem językoznawcę Michaiła Łomonosowa (według pogłosek – pozamałżeńskiego syna krwawego tyrana Piotra Pierwszego): językiem cerkiewnosłowiańskim mo-
ва (określona jako „wysoki styl”, czyli styl) nadal odgrywała pierwszoplanową rolę w moskiewskim języku literackim. Również w moskiewskim Kościele nabożeństwo wciąż odbywa się w języku cerkiewnosłowiańskim. Ideologom Imperium Rosyjskiego, które przez długi czas zakazywało nawet tłumaczenia Biblii z języka cerkiewnosłowiańskiego na język moskiewski, było wszystko jedno, że ten język pozostawał niezrozumiały dla ogromnej większości parafian. Podobny problem istniał także w katolickiej Europie Zachodniej, ale tam został rozwiązany przez protestancką Reformację już w XVI wieku. Widzimy więc, o ile stuleci dzika Moskiewszczyzna opóźnia się w tej kwestii względem cywilizowanej Europy.
Zabytki Kijowskiej Rusi, zależnie od stopnia wykorzystania języka cerkiewnosłowiańskiego, dzieli się, jak wiadomo, na trzy grupy. Do pierwszej należą teksty cerkiewne, w których – zależnie od ich tematyki – użycie cerkiewnosłowianizmów na różnych poziomach języka (przede wszystkim fonetycznym i leksykalnym) jest maksymalne. Do drugiej – utwory literatury pięknej, w których, zależnie od stylistycznych potrzeb danego dzieła, dochodziło do syntezy elementów cerkiewnosłowiańskich z elementami ludowymi ukraińskimi. Wreszcie trzecią grupę reprezentują teksty prawnicze (na przykład zbiory praw ruskiego księstwa – „Ruska Prawda”), w których dominują ludowe elementy językowe, a użycie języka cerkiewnosłowiańskiego jest minimalne.
Dla zilustrowania różnic między dwoma językami – ukraińskim i cerkiewnosłowiańskim – przytoczmy kilka przykładów. Tak więc ukraińskiemu słowu oznaczającemu „chce” odpowiada cerkiewnosłowiańska forma czasownika „chcieć” (choszczet), ukraińskiemu „głowa” – cerkiewnosłowiańskie „glava”, a ukraińskiemu „jagnię” – cerkiewnosłowiańskie „agniec”. Jednak mimo wspólnego pochodzenia praslowiańskiego w czasach Kijowskiej Rusi gwary bułgarsko-macedońskie różniły się od ukraińskich wieloma słowami i cechami.
W językoznawstwie przez długi czas toczyła się i nadal toczy dyskusja na temat tego, jak należy określać język literacki lub języki Kijowskiej Rusi. Zaproponowano kilka modeli naukowych. Według jednego z nich literackim językiem Rusi był język cerkiewnosłowiański z mniejszą lub większą liczbą elementów ludowych, zależnie od treści i stylu zabytku. Według drugiego stanowiska w ruskim księstwie współistniały dwa języki literackie, przy czym jedni językoznawcy uznają je za równorzędne, drudzy za główny (społecznie „wyższy”) uznają język cerkiewnosłowiański, a trzeci – język kijowskoruski.
Problem rozwiązał wybitny ukraiński językoznawca XX wieku, autor wielu odkryć o znaczeniu międzynarodowym, akademik Ołeksandr Melnyczuk. Na podstawie badania takich tekstów encyklopedycznych, jak kroniki, łączących fragmenty o różnej treści i stylu, ustalił, że kijowskoruscy pisarze posługiwali się językiem staroukraińskim bezbłędnie, natomiast językiem cerkiewnosłowiańskim – z błędami. Oznacza to, że pierwszy był dla nich naturalny, a drugi, mimo całej swej sakralności, obcy. Tak więc wychodzi na to, że pytanie o język literacki
…raturną mowę (mowy) Kijowskiej Rusi rozstrzygnięto tak: podstawową, rodzimą, była dawnoukraińska, a drugą – obca, choć sakralna, cerkiewnosłowiańska. Identyczny był stosunek języków w różnych krajach katolickiej zachodniej Europy – własne języki ludowe i obca, sakralna łacina. Należy podkreślić, że dla języków sakralnych, właśnie dla podkreślenia ich świętości, typowe jest pewne oddalenie od języków ludowych, niezrozumiałość dla niewtajemniczonych. Jednak taka sytuacja mogła trwać wówczas, gdy główną literaturą była cerkiewna, a świecka pozostawała w stanie podporządkowanym. Nie przeszkadzało to aktywnemu funkcjonowaniu w folklorze autentycznie ludowych tekstów, których źródła sięgały tradycji pogańskich.
Równoległe funkcjonowanie cerkiewnosłowiańskiej i ludowej ukraińskiej mowy trwało także po zniknięciu Kijowskiej Rusi. Księżna ukraińska (czyli staroukraińska) mowa, istniejąca od najazdu mongolskiego do Iwana Kotlarewskiego, łączyła w różnych stylach te i tamte elementy językowe. Lecz już na początku XIX wieku Kotlarewski, który wyraźnie oparł język nowej literatury ukraińskiej na podstawie ludowej, sparodiował księżną ukraińską mowę dokumentów urzędowych w replikach Woźnego z „Eneidy Poltawskiej”.
Syntetyczny model książkowego języka literackiego staroukraińskiego okresu odpowiadał modelowi Kijowskiej Rusi – świadczyło to o bezpośredniej ciągłości rozwoju ukraińskiego języka literackiego okresu książęcego i kozackiego. Później tę schemat próbował zapożyczyć, przypisując sobie (czyli wprost ukraść), Michaił Łomonosow. Imperium moskiewskie (przede wszystkim Piotr I i Katarzyna II) surowo prześladowało zarówno książkowy język ukraiński, jak i ukraiński wariant języka cerkiewnosłowiańskiego – przede wszystkim zakazami w pierwszym przypadku druku i nauczania, w drugim – odprawiania nabożeństwa ukrainizowanym językiem cerkiewnosłowiańskim.
Paradoksalnie i dziwnie, autorzy niektórych koncepcji, będąc w niewoli „schematu Łomonosowa”, określają język urzędowy Kijowskiej Rusi jako rzekomo „niski styl”. Przeciwnie, zgodnie z modelem Jurija Mosienkisa rodzimy język ukraiński najważniejszych dokumentów państwowych (praw i dyplomów książęcych) był społecznie najważniejszy, będąc wyjątkowo istotnym elementem dawnoukraińskiego budowania państwowości. Sięgał on tradycji pogańskiej – ponadgwarowych tekstów eposu ustnego, utrwalających sakralną historię państwa. Takie teksty zostały utrwalone w kronikach jako opisy pochodów i bitew, sławienia książąt i lamenty po nich.
Tym samym adekwatny historycznej rzeczywistości model funkcjonowania języka dokumentów prawnych Ukrainy/Rusi jest rękojmią właściwego historycznego rozumienia procesów ukraińskiego budowania państwowości. Błędne rozumienie, a nawet świadome przekręcenie historii języka literackiego (języków) Kijowskiej Rusi prowadzi do fałszowania historii procesów państwowotwórczych dawnej Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, doktor nauk filologicznych. „Słowo o wyprawie Igora” to cały system odrębnych pieśni, które stanowią harmonijną syntezę. Nieprzypadkowo w starożytnej Grecji istniały dwa typy poetów-muzyków – aedzi („śpiewacy”), którzy tworzyli i wykonywali poszczególne pieśni, oraz rapsodowie („zszywacze”), którzy łączyli te pieśni w wielkie epickie płótna. Do tych ostatnich należał także genialny autor „Słowa o wyprawie Igora”. Obecnie zwróćmy uwagę na końcową pieśń (hymn/sławień) tego majestatycznego poematu muzycznego/dramatu, gdzie wysławiono dowódców wyprawy (ale, ku wielkiemu zdziwieniu, nie wielkiego księcia kijowskiego, od którego powinni byli zacząć – czyżby wzmiankę o nim usunął redaktor po jego śmierci w 1194 r.?). Chrześcijańskiemu redaktorowi „Słowa” zawdzięczamy między innymi opracowanie zakończenia poematu. Pierwotne „kniaziam sława a chorobram” (monorym z „Ihoriu” – „Wsewołodu” – „Ihoriczu” – „bojare” – „poboraja” – „worohy”) poprawił on na „kniaziam sława a drużynie! Amin”. Tutaj „chorobr” (chrabr) to najdawniejsze określenie rycerza, przed zapożyczeniem skandynawskiego „witiaź” i jeszcze późniejszego mongolskiego „bohatyr”. Zatem w rekonstrukcji sławień uczestnikom wyprawy pierwotnie brzmiał tak: „przez morze się leją głosy ku Kijowowi stołecznemu grodowi. Jedzie Igor Boryczewem ku Świętej Bogurodzicy Dziesięcinnej, Pyrohoszczy. Weseli wsi i grody! Śpiewawszy pieśni kniaziam przeszłym, śpiewać dziś sławę młodym: „Sława Swiatosławiczowi Igorowi, bujnemu turowi Wsewołodowi, Władimirowi Ihoriczowi!”. Zdrowi kniaziowie i bojarzy, za chrześcijan walczący przeciwko poganom, przeciwko wrogom! Kniaziam sława a chorobram!”
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro KOLIADENKO, stypendysta prezydencki 2025 roku, laureat Międzynarodowej niemiecko-ukraińskiej nagrody imienia Olesia Honczara. Od młodszych klas wszystkim znany jest Pitagoras – dzięki słynnemu twierdzeniu. Ale główną rzeczą nie było ono. I nawet nie to, że ten myśliciel znany jest nie tylko jako matematyk, ale i jako założyciel nowego nurtu religijnego – pitagoreizmu. Co więcej, ze wspomnień współczesnych wiadomo, że uważał się za osobę pośrednią między ludźmi a bóstwami. Wszedł do historii muzyki, odkrywając interwały muzyczne – kwartę, kwintę oraz oktawę. A najbardziej egzotyczną jego osobliwością było to, że on – jedyny na świecie! – rzekomo słyszał „muzykę sfer”. W starożytności wierzono, że ciała niebieskie (Słońce, Księżyc, planety oraz gwiazdy) rozmieszczone są na niewidzialnych sferach, które obracają się i poruszają niebieskie obiekty. W „muzykę sfer” nie wierzyli ani starogreccy badacze muzyki, w szczególności wielki encyklopedysta Arystoteles, ani późniejsi, średniowieczni muzykologowie, choć wspominali czasem o tym. A po zakończeniu okresu szacunku dla mistyki nowożytna nauka pozytywna w ogóle odrzuciła ten rzekomo dziwaczny pomysł jako całkowitą głupotę. Przy uważniejszym rozpatrzeniu zauważono, że tak zwana „muzyka sfer” dotyczy właściwie nie tyle muzyki, co astronomii. A z nią w starożytnej Grecji było ciężko. Słońce, Księżyc, planety oraz gwiazdy uważano za bogów. Za naukowe rozpatrywanie ich jako obiektów astronomicznych we współczesnym rozumieniu skazywano na śmierć. W szczególności teraz uważa się, że teorię heliocentryczną (Ziemia i inne planety obracają się wokół Słońca) popierał nie tylko słynny Arystarch z Samos, ale i inni, lecz bali się o tym mówić wprost. W szczególności wyjaśniono, że heliocentrykiem był Archimedes. Niedawno podjęto próbę uwierzenia Pitagorasowi i sprawdzenia jego najdziwniejszego pomysłu. A mianowicie założenia, że i on wierzył (lub wiedział) w obracanie się planet wokół Słońca. Ponieważ teoria muzyki Pitagorasa bazuje na interwałach muzycznych, to i tutaj mogło chodzić o odległości między ciałami niebieskimi. Wyjaśniło się, że odległość od Słońca do Wenus jest dwukrotnie większa niż od Słońca do Merkurego (oktawa). A od Słońca do Ziemi – półtora raza większa niż od Słońca do Wenus (kwinta). Wreszcie odległość od Słońca do Marsa – o jedną trzecią większa niż od Słońca do Ziemi (kwarta). Dokładne określenie niebieskich odległości proponowali w starożytnej Grecji i inni badacze – w szczególności Archimedes i Posejdonios. W ten sposób wielki Pitagoras, odkrywszy interwały muzyczne, zaobserwował, że podlega im również Kosmos – odległości między Słońcem a planetami. Ale nie mając możliwości powiedzenia tego wprost przez specyfikę ówczesnej ideologii, zaszyfrował to tak skutecznie, że zdołano to rozszyfrować dopiero teraz. Zrozumiałe okazuje się też znaczenie jego słów o tym, że „muzykę sfer” słyszy tylko on – było to jego wybitne odkrycie, które daleko wyprzedziło tamte czasy. I to istotnie zmienia nie tylko historię muzyki, ale i historię astronomii. Szczegółowiej o tym mowa w przygotowanej do druku książce o pochodzeniu sztuki ukraińskiej i światowej.
Tłumaczenie maszynowe
21 lipca Ukraińcy wspominają i czczą „poetkę ognistych granic”, inspiratorkę ukraińskiej idei narodowej, nieustraszoną Ołenę Telihę. Ołena Teliha to ukraińska poetka, publicystka, krytyk literacki, działaczka OUN, bojowniczka o niepodległość państwa ukraińskiego w XX wieku. „Była ona poetką ognistych granic, na progu nowej epoki naszej cywilizacji, epoki, którą wywołała i w walce o którą złożyła głowę. Nic plebejskiego w niej nie było, nic z pojękiwania poezji początku XX w. z ich dekadenckim sentymentalizmem. Wielka wewnętrzna siła biła z niej, z jej twórczości, surowa zaciętość, którą odblaskiem rzucał na nią daleki, a potem tak bliski, w bojach raniony, tragiczny Kijów. Pragnienie błyskotliwego i silnego życia, głęboka świadomość jej narodu oraz jej własnego przeznaczenia, by płonąc, świecić wiekom Bożym pochodnią – oto co wyróżniało tę poetkę, czasem delikatną i kobiecą, a gdy trzeba, twardą i dumną. Taką była ona, taką była jej twórczość” – pisał Dmytro Doncow. Spuściznę O. Telihy stanowią liryki, utwory publicystyczne oraz działalność w szeregach OUN. Jej imię i twórczość zostały przywrócone Ukraińcom z zapomnienia w czasach niepodległości. Chciałoby się w przeddzień urodzin Ołeny Telihy podsumować i przeanalizować, co przez lata niepodległości Ukrainy zrobiliśmy dla badania jej spuścizny, wcielenia w życie jej państwowotwórczych idei. 1. Na dzień dzisiejszy mamy szereg publikacji naukowych, które podsumowują informacje o O. Telihie i odkrywają jej twórczość. W szczególności fundamentalną książkę „O kraju mij… Twory. Dokumenty. Biohraficznyj narys” („O kraju mój… Utwory. Dokumenty. Zarys biograficzny”) / opracowanie, przedmowa doktor nauk historycznych Nadiji Myroneć (1999, 2006) oraz inne prace. 2. Od 1994 roku z inicjatywy honorowych Ukrainek – dziennikarki Olhy Kobec i badaczki twórczości Ołeny Telihy Nadiji Myroneć – założono Ogólnoukraińskie Towarzystwo Kobiece imienia Ołeny Telihy, które powołane jest do kontynuowania postępowych tradycji i sprzyja wcielaniu w życie idei działaczki. 3. Właśnie OTK imienia Ołeny Telihy zainicjowało i doprowadziło do ustanowienia na terenie Narodowego Rezerwatu Historyczno-Pamięciowego „Babi Jar” w Kijowie pomnika Ołeny Telihy, gdzie w 1942 roku została rozstrzelana przez nazistów. 25 lutego 2017 roku na terenie Narodowego Rezerwatu Historyczno-Pamięciowego „Babi Jar” w Kijowie odbyło się odsłonięcie pomnika Ołeny Telihy. W 2009 roku odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika Ołeny Telihy w Kijowie na terenie skweru „Polana” naprzeciwko 12. korpusu KPI. Łącznie na Ukrainie imieniem Ołeny Telihy nazwano ulice w ponad trzydziestu miejscowościach. 4. OTK imienia Ołeny Telihy od kilku dekad zajmuje się badaniem i popularyzacją życia i twórczości Ołeny Telihy, patriotycznym wychowaniem młodzieży, w szczególności zachowaniem pamięci narodowej i tożsamości narodowej naszego narodu. Właśnie w celu wychowania narodowo-patriotycznego młodzieży Towarzystwo organizuje coroczne miejskie i ogólnoukraińskie konkursy na najlepsze wykonanie utworów Ołeny Telihy, które zyskały już szeroką popularność. Konkurs na najlepsze wykonanie utworów Ołeny Telihy „Szczob dali jty dorohoju odnoju” („Aby dalej iść jedną drogą”) ma wieloletnią historię i tradycje. Krótko o tegorocznych wynikach konkursu: w 2025 roku komitet organizacyjny otrzymał do 500 zgłoszeń z różnych zakątków Ukrainy na udział we wszystkich jego kategoriach. Jury rozpatrzyło ponad trzysta wideoprac uczestników ze wszystkich obwodów Ukrainy, konkurs przeprowadzono zarówno online, jak i przy osobistym udziale nominowanych, wyłoniono godnych laureatów. Stacjonarny etap konkursu odbył się w kwietniu 2025 roku w Kijowskim Pałacu Dzieci i Młodzieży. Stacjonarny i zdalny format konkursu w tym roku przeprowadzono w kilku kategoriach: uczniowie, studenci, profesjonalni recytatorzy oraz twórcza młodzież. Najliczniejszą okazała się kategoria „Uczniowie średnich placówek oświatowych, liceów, gimnazjów, placówek zawodowo-technicznych”. Byli to przedstawiciele kijowskich szkół, liceów, kolegiów. W szczególności Kijowskiego Liceum Humanistycznego KNU imienia Tarasa Szewczenki, Kijowskiego Kolegium Architektury, Budownictwa i Zarządzania, Kijowskiego Kolegium Energetycznego, Kijowskiego Kolegium Lotniczego, Kijowskiego Liceum Biotechnologii, WSP „Optyczno-Mechaniczne Kolegium Zawodowe KNU imienia Tarasa Szewczenki”, Kijowskiego Kolegium Nauk Stosowanych i wielu innych placówek oświatowych. Gratulujemy kierownictwu tych placówek tego, że ich wychowankowie wykazali nie tylko zdolności twórcze, ale i obywatelską odwagę, biorąc udział w tak patriotycznym konkursie. A zwycięstwo odnieśli najlepsi: laureatka Pierwszej nagrody – Jaryna Taran, Kijowskie Liceum nr 179; dyplomantka Drugiej nagrody – Jelyzaweta Pisna, Kijowskie Liceum Biotechnologii nr 177; dyplomantka Trzeciej nagrody – Marija Jaremenko, Kijowskie Kolegium Architektury, Budownictwa i Zarządzania. W kategorii „Studenci szkół wyższych I-IV poziomu akredytacji oraz kadeci instytutów wojskowych wszystkich formacji wojskowych” zwycięzcami zostali: laureatka Pierwszej nagrody – Julija Jeremiejewa, Kijowski Uniwersytet imienia Borysa Hrinczenki; dyplomantka Drugiej nagrody – Karina Dudina, Kijowski Uniwersytet imienia Borysa Hrinczenki. Z wielkim wzruszeniem przebiegają zmagania w kategorii „Profesjonalni recytatorzy (w wieku do 30 lat)”, gdyż tutaj najjaśniej przejawiają się talenty naszej młodzieży. I tym razem twórcze ośrodki stolicy przedstawiły nam bardzo ciekawych, utalentowanych wykonawców. A zwycięstwo odnieśli: laureat Pierwszej nagrody – Ihor Moroz, student Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia I. K. Karpenki-Karego; dyplomantki Drugiej nagrody – Ulana Łazorenko, studentka Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia I. K. Karpenki-Karego oraz Kateryna Jaszczenko z Wyszogrodzkiego Teatru „Lycediji”; dyplomantka Trzeciej nagrody – Anastasija Proworowa, studentka Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia I. K. Karpenki-Karego. Odrębną grupę prac stanowiły wideorecytacje online. Jury rozpatrzyło ponad trzysta wideoprac uczestników ze wszystkich obwodów Ukrainy, wyłoniono godnych laureatów. Członkami jury były członkinie OTK imienia Ołeny Telihy, a także aktywiści i działacze społeczni: Olha Kobec, honorowa przewodnicząca Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Kobiecego imienia Ołeny Telihy, deputowana ludowa Ukrainy IV kadencji (przewodnicząca Jury); Hałyna Iljewa, wykonawczyni estradowa, kandydatka nauk filologicznych; Łarysa
Lachocka, zastępczyni przewodniczącej Towarzystwa, pedagożka, doktorka filozofii; Serhij Marczenko, reżyser, wykładowca Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. K. Karpenki-Karego, kandydat nauk o sztuce; Switłana Myrwoda, śpiewaczka, bandurzystka, solistka Akademickiej Orkiestry Muzyki Ludowej i Popularnej Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy, artystka ludowa Ukrainy; Natalija Nasikan, recytatorka, aktorka Kijowskiej Filharmonii Narodowej; Iren Rozdobudko, pisarka, autorka wielu popularnych książek, w szczególności powieści o Olenie Telidze „Niewiarygodna. Oda do radości”; Iryna Dać, śpiewaczka, reżyserka, profesor Kijowskiej Akademii Muzycznej im. P. I. Czajkowskiego, artystka ludowa Ukrainy; Nina Sajenko, artystka sztuki dekoracyjnej, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy. Wyniki tegorocznego Konkursu na najlepsze wykonanie utworów Oleny Telihi „Żeby dalej iść jedną drogą” dowodzą aktywności, nieobojętności oraz zainteresowania współczesnej młodzieży twórczością Oleny Telihi. 5. W dorobku Towarzystwa znajdują się konferencje naukowo-praktyczne poświęcone badaniu życia i twórczości Oleny Telihi, wieczory pamięci oraz uroczyste akademie poświęcone tej wspaniałej poetce i działaczce społecznej. 6. Dzięki inicjatywie Towarzystwa na szczeblu państwowym obchodzono 100-lecie urodzin Oleny Telihi zgodnie z Ukazem Prezydenta Ukrainy W. Juszczenki nr 416/2006 z dnia 22 maja 2006 roku. 7. Na wniosek Wszechukraińskiego Towarzystwa Kobiet im. Oleny Telihi imię Oleny Telihi nadano bibliotece nr 15 w rejonie szewczenkowskim miasta Kijowa, Kijowskiej specjalistycznej szkole średniej nr 97 z pogłębionym nauczaniem języka angielskiego, szkole średniej nr 1 w mieście Teodozja (Krym). 8. W 2000 roku ustanowiono Międzynarodową Nagrodę Literacko-Artystyczną im. Oleny Telihi, której pierwszą laureatką została wybitna ukraińska poetka Lina Kostenko. 9. Na cześć Oleny Telihi ustanowiono tablice pamiątkowe we Lwowie, Równem, Kijowie, Podiebradach na tych budynkach, w których mieszkała, uczyła się i pracowała. 10. Utwory Oleny Telihi zostały wprowadzone do programu nauczania literatury ukraińskiej w szkole średniej. 11. Światło dzienne ujrzała autobiograficzna powieść o Olenie Telidze wspaniałej współczesnej autorki Iren Rozdobudko „Niewiarygodna. Oda do radości” (Kijów, Nora-Druk, 2022), która ukazuje wielowymiarowość natury Oleny Telihi, jej otoczenie, poglądy, działalność. Właściwie Iren Rozdobudko jest autorką scenariusza filmu o Olenie Telidze i szczerze wierzymy, że znajdą się środki państwowe oraz zwolennicy i mecenasi, którzy pomogą wcielić ten scenariusz w życie. 12. Dzisiaj Wszechukraińskie Towarzystwo Kobiet im. Oleny Telihi przeżywa nowy etap działalności w warunkach czasu wojennego. W kwietniu tego roku odbył się Zjazd uczestniczek WTK im. Oleny Telihi, na którym wybrano nową przewodniczącą i Zarząd. Wyznaczono priorytetowe kierunki działalności, wśród których są: wsparcie wolontariackie dla Sił Zbrojnych Ukrainy i matek Bohaterów; nawiązywanie kontaktów z diasporą; aktywizacja i współpraca z oddziałami obwodowymi Towarzystwa; przygotowanie i organizacja obchodów 120-lecia urodzin Oleny Telihi w 2026 roku. Chciałoby się podziękować każdemu, kto dzisiaj wyznaje idee Oleny Telihi, kto włącza się w działalność Towarzystwa. Szczególny szacunek musimy oddać tym, którzy stali u podstaw odrodzenia dziedzictwa i imienia Oleny Telihi, w szczególności honorowej przewodniczącej Wszechukraińskiego Towarzystwa Kobiet im. Oleny Telihi, deputowanej ludowej Ukrainy IV kadencji Oldze Kobec, a także naukowczyni, doktor nauk historycznych Nadiji Myroneć. Ukraina, o której marzyła i o którą walczyła własnym życiem Olena Teliha, dzisiaj znów walczy na froncie. A to oznacza, że Olena Teliha jest z nami, jej Słowo inspiruje i pomaga wywalczyć Zwycięstwo! Tylko tym dane zwycięstwo, Kto i w bólu śmiać się zdołał! (Olena Teliha) Przygotowała Iryna HOŁOWAJ, przewodnicząca WTK im. Oleny Telihi
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
programowe założenia Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz cel ukraińskiego ruchu politycznego, który polegał na ustanowieniu niepodległego, sobornego państwa ukraińskiego na całym ukraińskim terytorium etnicznym. W powieści znajduje się wymowna scena, w której dowódca sformowanej sotni Andrij Hrim agituje chłopów, by wstępowali w jej szeregi w imię wyzwolenia Ukrainy od okupantów: „Naszemu narodowi potrzebny jest Spartakus, który zdołałby zjednoczyć was, wiecznych niewolników, i poprowadzić za sobą na Moskali, którzy już blisko trzysta lat dręczą naszą matkę Ukrainę. Choć wśród Ukraińców połowa to zdrajcy, ale Najwyższy zesłał nam Spartakusa – Stepana Banderę. On zjednoczył nas, dał nam broń, sztandar i wskazał słuszną drogę, która doprowadzi nas do zwycięstwa… Żadnego komunizmu, żadnego internacjonalizmu, żadnego współczucia dla Moskali, Mazurów. Wspomnijmy sponiewieraną Ukrainę, wspomnijmy naszych heroicznych przodków – kozaków. Do broni!”. Na tym samym spotkaniu z wiejską społecznością ich ziomek Dmytro Horisznyj wypowiada się tak: „Jestem jeszcze młody, ale już bywałem w świecie. Gdzie nie byłem, wszędzie narody są wolne. Wszędzie samodzielne państwa, wszędzie republiki. A takiego niewolnictwa, takiego zacofanego, ciemnego i zastraszonego narodu, jak na Ukrainie, nie widziałem…”. Do dziś dziwię się, jak taki obraz pozytywnego bohatera – sotennego Dmytra Horisznego, takie sceny i takie patriotyczne wezwania, a także imiona Stepana Bandery, Andrija Melnyka, Tarasa Bulby-Borowcia, Jarosława Stećki, które w tamtym czasie bezlitośnie wykreślano z tekstów literackich, zdołały przeniknąć przez ideologiczne sito radzieckiej cenzury. Wnikliwy czytelnik mógł wiele się dowiedzieć, czytając zarówno tę powieść „Mylawa”, jak i inne jego utwory, w szczególności powieści i opowiadania „Granica”, „Echo jesiennego gromu”, „Nikomu cię nie oddam”, „Mężczyźni nie czują bólu”, o działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, w szczególności o rozłamie OUN na dwa skrzydła – OUN (M) Andrija Melnyka i OUN (B) Stepana Bandery, o utworzeniu Ukraińskiej Powstańczej Armii oraz o głównym atamanie T. Bulbie-Borowciu, o tragicznej mieszance wzajemnego zwalczania się, zdradziectwa i ofiarnej oddaności, okrucieństwa i miłosierdzia w tym narodowowyzwoleńczym zrywie narodu ukraińskiego. Wiadomo, że rękopisy utworów pisarzy wywodzących się z Ukrainy Zachodniej obowiązkowo były rozpatrywane i recenzowane przez cenzorów oraz redaktorów wydawniczych i przekazywane do tak zwanej zewnętrznej recenzji oraz do zapoznania się przez KGB. Ołeś Łupij wiedział o tym, później przyznawał, że wszystkie jego „książki poetyckie i prozatorskie doświadczyły okrutnej ingerencji cenzorów, były skrócone niemal o jedną czwartą, a niektóre nawet o jedną trzecią”. „Tak, moja utalentowana powieść „Nikomu cię nie oddam” po recenzji z KGB – wspominał pisarz – została skrócona o ponad 90 stron maszynopisu i wszędzie wykreślono słowa „Sybir”, „deportacja”, „białe niedźwiedzie”, „tajga”, „wywózka”… A jakich udręk przyszło doświadczyć pisarzowi przy przygotowaniu do druku zbioru poezji „Równonoc”. Trzeba było iść na kompromisy, w wyniku których zbiór ukazał się drukiem ze skróconą objętością i zmienionym tytułem na „Ludzie całej planety”. Powieść „Wierność” została zatwierdzona przez redaktora wydawnictwa „Radziecki Pisarz”, ale kiedy rękopis rozpatrzył wydział cenzury, to, próbując ratować powieść, autor musiał znacznie skrócić tekst, przerobić szereg scen i usunąć słowa „żołnierz UPA”, „strzelec siczowy”, „powstaniec”, „UHA”, „druhu dowódco”, „sotenny” oraz szereg innych. Później Ołeś Łupij przyzna, że nie należało iść na takie kompromisy – „sam popełniłem błąd, zgadzając się na takie wydania moich utworów poetyckich i prozatorskich w latach siedemdziesiątych. Nie trzeba było iść na kompromis. Nie starczyło odwagi”2. Lecz wróćmy do powieści „Nikomu cię nie oddam”. Ołeś Łupij w tym utworze z
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła ŻULYNSKYJ
Jemu było dane żyć i tworzyć w tragicznym czasie, przeżywać, a co więcej – przetrwać w tym czasie panowania na ukraińskiej ziemi moskiewskiego komunistycznego reżimu i próbować bronić prawdy oraz ludzkiej i narodowej godności obrazowym słowem. Ten czas, według słów Alberta Schweitzera, był „przepełniony pogardą dla wolnej myśli”. Myśli nurtują nas niespokojne: Co oznacza wieczny ruch, Kim jesteśmy we Wszechświecie bezkresnym, Prostą materią czy duchem? – zastanawiał się Oles Łupij na kilka lat przed dniem pożegnania z ziemskim życiem. Jeśli jesteśmy stworzeni przez Najwyższego? To nie dla skromnego bytu, Cierpień w marnym dnie Grzechów i pokuty. Ale cierpień i grzechów pisarzowi nie było dane uniknąć, torując drogę do maksymalnie możliwej twórczej samorealizacji. Oles Łupij był jednym z wielu, wielu przygnębionych i traumatyzowanych przez totalitarny reżim, ale nie zgasił w pokorze swojego twórczego ducha – wybrał dla siebie duchowy opór tyranii. Ten opór graniczył z pewnymi ideowymi i moralnymi kompromisami, których on, syn rodziny represjonowanej przez komunistyczną władzę za narodowo-polityczne przekonania, nie mógł jako twórcza osobowość uniknąć w warunkach wszechkontrolującej partyjno-ideologicznej cenzury i wymuszonej autocenzury. Przypominam sobie, na drugim roku nauki w aspiranturze Instytutu Literatury imienia Tarasa Szewczenki, a mianowicie w 1969 roku, ja i Jurko Pokalczuk piliśmy jakoś kawę w kawiarni, którą nazywano z jakiegoś powodu „szkiełkiem”. Było to chyba jedyne miejsce niedaleko naszego instytutu, gdzie parzyli kawę i nalewali koniaczek. Na koniaczek pieniędzy nie mieliśmy, zresztą nie „pożądaliśmy” go, ale kawa... Wtedy było modnie i popularnie chodzić na kawę czy to do tego samego „szkiełka”, czy do „podziemki” – przejścia podziemnego niedaleko stacji metra „Chreszczatyk”. Przeważnie w tych miejscach gromadziła się i przesiadywała przy kawie twórcza młodzież – początkujący pisarze, naukowcy, reżyserzy filmowi, scenarzyści, dziennikarze, artyści…. Kto tylko tam, przy przepalonej, czarnej jak smoła kawie, się nie kręcił! Wielu z nich nie miało stałej pracy – przebywało na wątpliwym, z reguły głodnym „twórczym chlebie”, a więc bez grosza w kieszeni, zwłaszcza ci, którzy zostali wykluczeni z Uniwersytetu Kijowskiego za „inaczejmyślenie”. W tych kawowo-twórczych spotkaniach brali udział Wasyl Hołoborodko, Wasyl Ruban, Wiktor Kordun, Stanisław Wyszenskyj, zdaje się, Petro Marusiak i Mykoła Raczuk, Mychajło Hryhoriw, Anatolij Syryk, Mykoła Worobjow…. I zwłaszcza – epatujący, otwarcie rozluźniony Mychajło Sanczenko, który w posłowiu do książki poetyckiej „Wieczorna kobieta i poranna kobieta” również wykluczonej z uniwersytetu Nadiji Kyrjan nazwał ją „swobodnie-niezależną”. Tak samo „swobodnie-niezależnie” czuł się i on, i jego przyjaciele-bohemiści, ustni anarchiści, estetyczni maksymaliści. O niektórych z nich, epatujących, „otwarcie rozluźnionych”, w szczególności o Mychajle Sawczence, Attyli Mohylnym, Mykole Worobjowie, Wasylu Rubanie, Mychajle Hryhoriwie, jasno i szczerze napisał w swoich unikalnych wspomnieniach-rozważaniach – w „przecieraniu lustra pamięci” Mychajło Słaboszpyckyj. To właśnie on najczęściej „fundował” kawę, czasem z koniaczkiem, tym estetom i oponentom, którzy po „podziemce” „przenosili się” to do kawiarni „Metro Chreszczatyk”, to do kawiarni „Kijowskiej”, w której mozolnie, w zaciętych dyskusjach formowała się, a raczej uparcie, dzięki wysiłkom Wasyla Rubana, kompletowała „Kijowska szkoła poetów”. Mnie do tej grupy wciągnął mój ziomek-Wołyniak, rodem z Łucka Jurko Pokalczuk, który poradził mi wstąpić do aspirantury Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki. Sam Jurko ukończył Uniwersytet Leningradzki, wydział wschodni, opanował kilka języków obcych i wstąpił do aspirantury Instytutu Literatury. Po zakończeniu nauki w aspiranturze pracował dzięki uczonemu europejskiego po-
popularności Dmytrowi Zatońskiemu jako młodszy pracownik naukowy działu współczesnych literatur zagranicznych Europy Zachodniej i Ameryki. Poliglota, którego pamięć była „naładowana” po brzegi ogromną ilością wiedzy o filozofii i literaturze „gnijącego Zachodu”, przede wszystkim filozofią Sartre’a i Camus, utworami Kafki, Borgesa, Updike’a, Salingera, Faulknera, pisarzy latynoamerykańskich – a wszystko to zostało przez niego przeczytane przeważnie w oryginale, literaturoznawczo opracowane i z czasem częściowo ujawnione w monografiach „Samotne pokolenie” i „Latynoamerykańska proza”. I oto pewnego letniego dnia ja z tym wołyńskim frondystą-intelektualistą Pakiem-Pokalczukiem pijemy tę przeklętą czarną kawę, po której z reguły męczy zgaga, i wyglądamy na Chreszczatyk, na chodnik, po którym snują się przechodnie – mimowolnie „wypatrujemy” znajome twarze. Nagle Jurko wykrzykuje: „Patrz, tam kroczy jeszcze jeden wołyniak. Z Łucka. Ołeś Łupij. Znasz go?” – Nie, nie znam. A kto to? – pytam Jurka. – Poeta. Niedawno wydał powieść. Chcesz, zawołam? Przedstawię cię. Prawda, raczej nie wejdzie na kawę. Zawsze gdzieś się śpieszy. Ołeś Łupij, prawda, niespiesznie zmierzał w stronę metra „Chreszczatyk”. Wysoki, szczupły, w krawacie. W rękach, widzę, teczka… A włosy! Bujna czupryna falisto kołysała się przy chodzie. – Ma kilka tomików poetyckich, a to, mówiłem, wydał powieść. Tytuł „Mylawa”. Czytałem. Nieźle. Tam o banderowcach pisze. Poczytaj – poradził mi Jurko Pokalczuk. – A gdzie wziąć tę jego powieść? – pytam. – Brałem w naszej bibliotece. Instytut dużo kupuje książek współczesnych pisarzy. Tam weź – poradził Jurko. I rzeczywiście, w bibliotece instytutowej znalazła się i powieść „Mylawa” z 1965 roku wydania, i powieść „Herc”, opublikowana w 1966 roku, i wydana w 1968 roku powieść „Hran”. „Nieźle! Jaki płodny. Tyle już wydał książek – poetyckich i prozatorskich” – zazdrośnie pomyślałem. A kiedy wyczytałem, że Ołeś Łupij jest tylko o dwa lata starszy ode mnie, podczas gdy ja, poza dziennikarskimi notatkami prasowymi, nie mam nic porządnego napisanego i opublikowanego, to zupełnie straciłem nastrój. W rzeczywistości nie z zazdrości, a z wyrzutów sumienia: „Oto tak trzeba pracować ze słowem! Wytrwale i systematycznie”. Dowiedziałem się, że Ołeś Łupij jeszcze w 1957 roku, zdaje się, na pierwszym roku Uniwersytetu Kijowskiego, wydał swoją pierwszą książkę poetycką „Wianki młodości”, po trzech latach drugą – „Zagraj, fujarko”, trzecią – w 1964 roku pod tytułem „Majowość”. Jest i poetą, i prozaikiem – zadebiutował w prozie powieścią „Horyń” (1960 r.). Jaka udana, twórczo płodna biografia! Mnie to zaintrygowało, ale zanim poznałem Ołesia, postanowiłem przeczytać przynajmniej jeden jego utwór – powieść „Mylawa”. Zaciekawiło mnie, co też on mógł napisać takiego o banderowcach, kiedy w tamtym czasie rzadko kto mógł publicznie odważyć się na głos powiedzieć coś dobrego o Ukraińskiej Powstańczej Armii, o Olenie Telidze, Ołehu Olżyczu, Stepanie Banderze, Andriju Melnyku… Ale gdzie tam! Nie to, żeby na głos wspomnieć o UPA, tym bardziej coś dobrego powiedzieć, w tamtych czasach było niebezpiecznie. Zwłaszcza pisarzom, bo kto nie pamiętał opublikowanego w 1945 roku „Słowa do Wielkiego Stalina od narodu ukraińskiego”, które rzekomo było „omówione na zebraniach obywateli miast i wsi Radzieckiej Ukrainy, i podpisało je 9 316 973 ludzi”1. Nie tylko ukraińscy pisarze, a prawie cały naród ukraiński, w imieniu którego dziękowali „Ojcu wielkiemu”, „Nauczycielowi mądremu”, „Przyjacielowi niezmiennemu”, „Naszemu marszałkowi, Wielkiemu naszemu Stalinowi”: „Dzięki za słońce, które Ty rozświetliłeś!” poeci Radzieckiej Ukrainy, rzekomo zdecydowanie z pogardą napiętnowali „przeklętych zdrajców z tryzubem”: Cała Ukraina w walce, Naród cały powstał na kata, Z wrogiem krwawy bój Prowadzą powstańcy już w Karpatach. I tam, gdzie wróg oszalał, Gdzie czeka go koniec i zguba, – On wypuszcza watahę psów, Przeklętych zdrajców z tryzubem. Nie ma litości dla wrogów! Nie ma ratunku i litości Dla wstrętnego pomiotu zdrady, – Ounowskim krwawym psom! Wśród trzynastu (jaka symboliczna liczba!) twórców tego obłudnego panegiryku dla kremlowskiego tyrana, prawdziwie „wstrętnego pomiotu”, widzimy nazwiska Mykoły Bażana i Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego i Wołodymyra Sosiury, Mychajła Stelmaha, ale kto uwierzy, że ci utalentowani artyści z własnej woli wyciskali z siebie te wymuszenie rymowane hymny-uwielbienia dyktatora. Reżim totalitarny mistrzowsko produkował wyrafinowane strategie, konstruując atrakcyjne pułapki dla wabienia w nie utalentowanych, spragnionych twórczej samorealizacji artystów. Dlatego przeważająca większość twórczych ludzi balansowała między pragnieniem zamanifestowania siebie poprzez ujawnienie własnych dzieł artystycznych a koniecznością pójścia na kompromis z własnym sumieniem. Lecz, czytając już dzisiaj tę powieść „Mylawa”, przekonuję się, że wielkiego kompromisu z własnym sumieniem Ołeś Łupij nie dopuścił. I jeśli musiał znacząco przesunąć akcenty w przedstawieniu, powiedzmy, jednego z głównych bohaterów powieści „Mylawa”, dowódcy powstańczej sotni Andrija Hroma, to był to niezbędny w warunkach kompartyjnej cenzury kompromis. Pisarz nazywa go szpiegiem, którego po szkoleniu w Niemczech zrzucono na Ukrainę, przedstawia go jako okrutnego, pysznego, skupionego tylko na samolubnym dążeniu do tego, by o nim mówiono tak, „żeby choć bali się imienia Andrija Hroma” – przywódcy, dowódcy trzech sotni strzelców. Ołeś Łupij, próbując ukryć przed czujnym okiem cenzury, recenzentów i redaktorów wydawniczych prawdziwy cel napisania tej powieści, a zatem odtworzenia wydarzeń okresu II wojny światowej na Ukrainie Zachodniej pod kątem widzenia rozwijania się narodowowyzwoleńczej walki pod przywództwem OUN/UPA, był zmuszony przedstawiać w negatywnym świetle wizerunki jej przywódców. Powiedzmy, tego samego nadrejonowego przywódcy Andrija Hroma, Dmytra Horisznego, który, zaznacza autor, przeszedł niemieckie szkolenie, jest niemieckim kontrwywiadowcą, ale który także, jak i Andrij Hrim, walczy przeciwko wszystkim okupantom – hitlerowskim, radzieckim, polskim. Ale ile prawdziwego, tego, co było nieznane lub specjalnie sfałszowane przez komunistyczny reżim, Ołeś Łupij zdołał podać, „zmuszając” swoich bohaterów do głoszenia i
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z bezlitosnym realizmem odtworzył tragiczne wydarzenia powojennego czasu: wysiedlenia ludzi na Syberię, brutalne „zapraszanie” do kołchozów, nieznośne opodatkowanie... W powieści „Echo jesiennego gromu” jest wszystko, co potrzebne, by przejść przez redakcyjne i cenzuralne „zapory”: niejednoznacznie negatywne oceny „leśników/banderowców”, pozytywne przedstawienie tych „ludzi, którzy przybyli z Ukrainy Wschodniej, z całego Związku Radzieckiego i przynieśli im wyzwolenie”, obiektywnie kreśli wizerunki pracownika rejonowego komitetu komsomołu Bohdana Kryżuna, przewodniczącego rady wiejskiej Myrona Lewczyszyna, bojowników wiejskiej samoobrony, „jastrzębi”… Lecz innemu pisarzowi, który zamierzył się na prawdziwe, w miarę możliwości, odtworzenie dramatycznego i tragicznego losu zachodnioukraińskiej wiejskiej ludności, nie udałoby się choćby lekko uchylić czarnej zasłony zakazów i kompromitacji narodowowyzwoleńczej walki na Ukrainie Zachodniej. W powieści wyraźnie „odczytuje się” zamysł Olesia Łupija, by jak najprawdziwiej odtworzyć złożony, dramatyczny i tragiczny los ukraińskiej inteligencji Zachodniej Ukrainy, która zachowywała narodową świadomość i starała się stawiać opór okupantom. Wrażenie jest takie, że niemal każda postać w tej powieści ma rzeczywistego pierwowzoru. Powiedzmy, dyrektor szkoły Iwan Dołynśkyj i jego siedmioletni synek Wasylko, przewodniczący rady wiejskiej, uczestnik II wojny światowej Myron Lewczyszyn i sekretarz rady wiejskiej Trochym Żylynec – oni, jak i inni bohaterowie tej powieści, występują w artystycznym przedstawieniu wyraźnie prawdziwi, charakterologicznie indywidualizowani, niejednoznaczni w swoich myślach i czynach, bo tak trudna do wyboru drogi życiowej była ówczesna rzeczywistość. Dla przykładu, historia rodziny kapłana Kyrnyćkiego, którego starszy syn Wołodymyr zginął w dywizji SS „Galicja”, poległ pod Brodami, młodszy syn Ihor – bojownik, członek nacjonalistycznej organizacji „Szaten”, którą kieruje jego rodzona matka Iryna Kyrnycka, o czym nie domyślają się ani jej mąż, kapłan, ani syn Ihor. Albo postać Marka Chmelińskiego, który przed przyjściem sowietów miał własny sklep, a teraz musi kłaniać się każdej nowej obcej władzy, jak kłaniał się jego ojciec obcej władzy – Austriakom, a on – Polakom, sowietom, Niemcom, a teraz musi znów sowietom. Przeglądając książkę wspomnień „Krutymi drogami. Wspomnienia z zapisków dziennikowych”, którą Oleś mi podarował 28 września 2014 r. „na dobrą pamiątkę z naszych spotkań”, zwróciłem uwagę na to, że nie przypadkiem wspomina on greckokatolickiego kapłana ojca Wasyla Kulynycza, którego skazano za to, że odmówił przejścia na prawosławie, na dziesięć lat katorgi, a jego żonę z dziećmi wywieziono na Syberię. A tragiczny los przewodniczącego rady wiejskiej Mykoły Zakały, który nie we wszystkim popierał władzę radziecką, dlatego przebrani za powstańców funkcjonariusze MGB go zabili. Nie przypadkiem w swoich wspomnieniach Oleś Łupij wspomina także o dyrektorze szkoły w jego rodzinnej wsi Tymofiju Chmelu, którego wraz z rodziną deportowano na Syberię. Czy nie ci ludzie-rodacy posłużyli za pierwowzory bohaterów jego powieści, przede wszystkim „Echa jesiennego gromu” – kapłana Kyrnyćkiego, przewodniczącego rady wiejskiej Myrona Lewczyszyna, dyrektora szkoły Iwana Dołynnego? „Prawie nic nie wymyśliłem w moich utworach” – stwierdzał w 2008 roku Oleś Łupij w rozmowie z Taisą Szczerbą. „Urodziłem się na Lwowszczyźnie i tam minęło moje dzieciństwo do czasu wywiezienia naszej rodziny na Syberię. Na moich oczach toczyła się zacięta walka prawdziwych obrońców narodu ukraińskiego z zaborcami. Brat mojego taty – „Karmelюk” – był politrukiem setni Ema, a później kurenia „Halajdy”, i cała nasza rodzina pomagała powstańcom. Dobrze pamiętam twarze żołnierzy UPA, często zachodzili do nas, nocowali, leczyli się. Byli dla nas jak rodzina, nasi bohaterowie, bo bronili ludzi przed niemieckimi faszystami i enkawudzistami. A jakie pieśni śpiewali wieczorami – kobiety i dziewczęta płakały. Zatem nie musiałem nic wymyślać, obrazy konkretnych ludzi żyją w mojej pamięci do dziś”.
W wielu utworach Olesia Łupija – prozatorskich i poetyckich – odzwierciedlone są temat Ukraińskiej Armii Powstańczej, wizerunki powstańców oraz narodowo świadomej ukraińskiej inteligencji. Są to powieści „Myliawa”, „Hrań”, która została wydana w Kanadzie i rozpowszechniona wśród Ukraińców w innych krajach ich osiedlenia, „Nikomu cię nie oddam”, „Echo jesiennego grzmotu”, „Mężczyźni nie odczuwają bólu”, a także ballady i poematy powstańcze „Setka”, „Zielone wesele”, „Lwowski legion”, „Echo Piriatyńskiego lasu”, „Bohaterka”, „Stare Machorowskie lasy”, a także cała seria wierszy, a nawet zbiorów poetyckich, w których poeta obrazowym słowem odtwarza bolesne impulsy duszy, zranionej losem sieroty. Dopiero później, po przeczytaniu trzech powieści „Myliawa”, „Horyń” i „Herć”, dowiedziałem się, ile lat miał on, dziewięcioletni chłopiec, i jego młodsza siostra Marijka, i jak musieli się tułać i cierpieć po ucieczce podczas wywózki ich rodziców na Syberię oraz czteroletniego młodszego brata Sławczyka. Olesь opowiadał, jak rodzina starała się ukrywać na chutorze przed wywózką na Syberię, jak uczył się w Rawie Ruskiej i Brzeżanach dzięki starszemu bratu Hrihorijowi. Lecz wtedy, w Domu Pisarzy, nie udało się długo porozmawiać – ktoś z pisarzy wtrącił się do naszej rozmowy i rozeszliśmy się. Było to, zdaje się, w 1971 lub 1972 roku. Wtedy imię Olesia Łupija brzmiało skrzydlato, o jego twórczości – powieściowej i poetyckiej – pisano przychylnie i hojnie. Sam Andrij Malyszko w 1972 roku powitał Olesia Łupija artykułem „Młode żniwo” – przedmową do jego wybranych wierszy, odnotowując jego „bystre spojrzenie na życie i zdolność żywego myślenia”. Nie pamiętam, gdzie w tym czasie pracował Olesь Łupij, zdaje się, że nigdzie, bo po opublikowaniu w gazecie „Literaturna Ukraina” (29 marca 1968 r.) artykułu „Soborzy dusz ludzkich”, w którym nazwał pojawienie się powieści Olesia Honczara świętem w ukraińskiej literaturze („Nie jednego nauczy i wychowa, nie jednemu zwróci uśpioną odwagę”), popularny pisarz znalazł się bez pracy. Później rzadko się spotykaliśmy. W październiku 1972 roku został zwolniony ze stanowiska odpowiedzialnego sekretarza gazety „Literaturna Ukraina”, a jego nazwisko zostało wpisane na tak zwane „czarne listy”. Jedna taka malańczukowska „czarna lista” z klauzulą „Do użytku służbowego”, na której figurowało nazwisko Olesia Łupija obok nazwisk Iwana Switłycznego, Iwana Dziuby, Wasyla Stusa, Wiaczesława Czornowoła, Liny Kostenko, Mykoły Rudenki, Mykoły Łukasza, Myhajlyny Kociubynskiej, Myhajła Brajczewskiego, Iwana Czendeja, Myhajła Saczenka, Wasyla Rubana oraz wielu innych poetów, prozaików, krytyków, uczonych, artystów, kinematografistów, została rozesłana do kierowników wydawnictw, gazet, czasopism oraz do komitetów partyjnych związków twórczych. Co pozostawało bezrobotnemu pisarzowi? Był zmuszony zgodzić się na propozycję głównego redaktora „Literaturnej Ukrainy”, by wyjechać na Daleki Wschód i napisać cykl reportaży o budowniczych magistrali – BAM-u.
Nasze rozmowy toczyły się przeważnie podczas wspólnych wyjazdów: to na odsłonięciu w marcu 1995 r. pomnika Tarasa Szewczenki na placu przed Uniwersytetem Wołyńskim im. Lesi Ukrainki w Łucku, to w Połtawie na obchodach stulecia odsłonięcia pomnika Iwana Kotlarewskiego we wrześniu 2003 roku, to na otwarciu Dni Szewczenkowskich na Prykarpaciu, to na rodzinnej ziemi Tarasa Szewczenki w październiku 2009 r. Wielokrotnie razem z Olesiem odwiedzaliśmy Wołyń. Szczególnie pamiętna jest podróż do Łucka i Kowla z okazji obchodów 120-lecia urodzin Lesi Ukrainki. Po uroczystym wieczorze w Teatrze Muzyczno-Dramatycznym im. T. Szewczenki grupa pisarzy, wśród których, pamiętam, byli także wołyńscy pisarze Wasyl Hej, Iwan Czerneckyj, Petro Mach, Josyp Strutsiuk, Ołeksandr Bohaczuk, postanowiła przespacerować się ulicą Lesi Ukrainki. Olesь Łupij najpierw szedł obok Wiaczesława Czornowoła, który jako nowo wybrany przewodniczący Lwowskiej Rady Obwodowej przyjechał witać wołynian w imieniu Galicji, i coś z nim omawiał… Gdy zaczęliśmy zbliżać się do końca ulicy w kierunku zamku księcia Lubarta, Olesь podszedł do mnie i, pokazując ręką naprzeciw, powiedział: – Tam, niedaleko, to Średnia Szkoła Ogólnokształcąca nr 1. Tam się uczyłem. Mój brat Hrihorij przywiózł mnie do Łucka. Zostałem przyjęty do klasy dziesiątej „B”. Posadzono mnie na przedostatniej ławce. Nawiasem mówiąc, język ukraiński i literaturę uczyła nas matka Oksany Zabużko. Pamiętam, miała na imię Nadija Jakiwna. Potem Olesь opowiedział, jak po raz pierwszy zadebiutował jako poeta na posiedzeniu studia obwodowego zrzeszenia literackiego przy gazecie „Radianśka Wołyń” – przeczytał swoje wiersze, jak poznał przewodniczącego zrzeszenia Mykołę Olijnyka, ze studentami Łuckiego Instytutu Pedagogicznego im. Lesi Ukrainki, zwłaszcza z poetą Ołeksandrem Bohaczukiem, który opublikował swoje pierwsze wiersze w łuckiej gazecie rejonowej, a potem w obwodowej „Radianśkiej Wołyni”…
– A oto szkoła medyczna. Uczyłem się tu. Krótko. Po tym, jak nie dostałem się na Uniwersytet Lwowski, na który namawiał mnie poeta Petro Mach, wstąpiłem tutaj – i Olesь pokazał ręką na dużą ceglaną budowlę na końcu ulicy Lesi Ukrainki. – Wiem o tym. I często oglądałem ten budynek. Wyczytałem gdzieś, że był własnością rodziny Kronsztejnów – i opowiedziałem o tym, że często bywam w Łucku, że tu mieszkają moi dwaj bracia, a siostra mamy Kateryna mieszkała. Kiedyś nawet z wiejskimi kobietami, ile mi wtedy było? – 12/13 lat, chodziłem pieszo po chleb do Łucka. A to od mojej wsi do Łucka 35 kilometrów. Rozgadaliśmy się. Opowiedziałem Olesiowi, że tuż obok, na ówczesnym Rynku, zaraz za szkołą medyczną, w styczniu 1945 roku powieszono dwóch powstańców. Na tę egzekucję zagnano studentów, nawet uczniów starszych klas. I zwykłych ludzi. Moja ciotka Katerina była wtedy na targu, więc i ją przygnano, by patrzyła. Opowiadała mi, co widziała. – Znam tę egzekucję. Anatolij Dimarow opowiadał. Mieszkał i pracował tutaj, w Łucku. Dziennikarz w gazecie obwodowej. Działo się to zaraz po wojnie. – Moja ciotka mówiła, że jednego powstańca powiesili dopiero za trzecim razem. Wyrwał się z liny. Wykrzyknął jakieś słowa – nie zrozumiała, stała daleko, ale ostatnie usłyszała: „Sława Ukrainie!”. Później dowiedziałem się, że takie publiczne egzekucje członków OUN i bojowników UPA na Wołyniu organy radzieckich służb specjalnych praktykowały często. W Łucku, w centrach rejonowych. Na przykład w sąsiednim z moim, wtedy Demidowskim, w rejonie horochowskim. W centrum Horochowa w grudniu 1945 r. publicznie powieszono trzech powstańców – Owsija Janiuka, Stepana Cybulę i Omeljana Kożę. Mężni bohaterowie UPA przed śmiercią także wykrzyknęli „Sława Ukrainie!”.
Kiedyś, przebywając w Łucku, przechadzałem się ulicą Lesi Ukrainki, idąc w stronę zamku, i zauważyłem, że na ścianie szkoły medycznej, obecnie instytutu medycznego, pojawiła się brązowa pamiątkowa tablica, na której przeczytałem: „Straceni przez powieszenie przez moskiewskich okupantów 18 stycznia 1945 roku na Rynku miasta Łucka żołnierze UPA Wiaczesław Nowosad – Pietrusia – ur. 1924. Antin Melnyczuk – Rostyk – ur. 1920. Sława Ukrainie! Bohaterom chwała!” A kiedy przeczytałem drugą tablicę, wiszącą obok: „Ołeksandr Syvyj. 03.01.1991 – 20.08.2014. Absolwent Łuckiego Kolegium Medycznego 2011 r. Felczer roty specjalnego przeznaczenia „Switaź”. Zginął pod Iłowajskiem za wolność Ukrainy”, pomyślałem: wojna z moskiewskim okupantem nigdy nie ustawała na Ukrainie. I bohaterska waleczność synów narodu ukraińskiego nigdy nie gasła. I wtedy przypomniały mi się historyczne dzieła Olesia Łupija, przede wszystkim powieść „Upadek dawnej stolicy”, w której, nawiasem mówiąc, napisanej jeszcze przed proklamowaniem niepodległej Ukrainy, autor odrzucił dogmaty oficjalnej radzieckiej historiografii i przedstawił wydarzenia XIII wieku, a mianowicie heroiczną, całonarodową obronę Kijowa, stolicy państwa ukraińskiego, przed zbójecką nawałą mongolskich hord, broniąc nie tylko swojego państwa, ale i Europy przed tą ordą. Taka celowa uwaga wobec dalekiej przeszłości narodu ukraińskiego – okresu mo/
...łości Rusi Kijowskiej i do tragedii jej stolicy, Kijowa, w 1240 roku, „zbudowana” na badaniu źródeł historycznych, przede wszystkim Halicko-Wołyńskiej i Kijowskiej kroniki, na znajomości genealogii ruskich książąt, historycznych realiów, cywilnego i wojskowego życia tamtych czasów, charakterystyczna także dla innych utworów Olesia Łupija – dramatycznych poematów „Wyrok księcia Kija”, „Miłość i ład” („Maluša”), „Władca Wysokiego Zamku”, a nawet dla scenariusza filmu fabularnego „Daniło – książę halicki”. Wspominam, jak kiedyś Olesь Łupij prosił mnie, abym zapoznał go z wybitnym badaczem dawnej ukraińskiej historii i kultury Leonidem Machnowcem. Właśnie w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy konsultował się z Leonidem Machnowcem, który wówczas pracował nad przekładem „Latopisu Ruskiego” na współczesny język ukraiński. Prawda, w tamtych czasach, a był to koniec siedemdziesiątych, Leonid Machnowiec już nie pracował w Instytucie Literatury – został brutalnie zwolniony w 1973 r. przez dyrektora instytutu Mykołę Szamotę podczas kolejnej kampanii walki z antyhistoryzmem i ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem. Dopiero dzięki interwencji międzynarodowego środowiska naukowego L. J. Machnowca w końcu przyjęto do pracy w Instytucie Archeografii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy.
Oleś Łupij wiedział, że Leonid Machnowiec pracuje nad dawnymi kijowskimi kronikami, tłumaczy na współczesny język ukraiński „Latopis Ruski”. Sądzę, że Olesia Łupija nie bez powodu interesowała także praca Leonida Machnowca nad „Słowem o wyprawie Igora”. Być może miał zamiar napisać o tym dawnym ukraińskim zabytku. Leonid Machnowiec przedstawił bowiem swoją, dość uzasadnioną wersję autorstwa „Słowa o wyprawie Igora”. Udowodnił, że jego autorem był halicki książę Włodzimierz Jarosławicz, syn Jarosława Ósmomysła, brat księżnej Jarosławny, bohaterki „Słowa…” Galicjanina Łupija ta hipoteza nie mogła nie zainteresować.
W Instytucie Oleś Łupij zbliżył się jeszcze z jednym uczonym-dawniste, Oleksą Myszaniczem, który następnie napisał gruntowny artykuł wstępny „Z miłością do ojcowskiego kraju” do jego „Wybranych utworów”. Właśnie to wydanie w serii „Biblioteka Komitetu Szewczenkowskiego”, do którego weszły dwa historyczne utwory Olesia Łupija „Upadek dawnej stolicy” i „Buława hetmańska”, pisarz podarował mi z taką dedykacją: „Drogiemu Mykole Hryhorowiczowi Żulińskiemu z wdzięcznością za szczere, poruszające słowo o moich utworach, za zrozumienie i wsparcie, z życzeniami nowych osiągnięć w szlachetnej działalności, jasnego losu na całe wielkie życie. Serdecznie – Oleś Łupij. 24.XI.2008 r.”. W ostatnich 5–7 latach życia tego utalentowanego i pracowitego pisarza rozmawialiśmy głównie przez telefon. Wspominam jego cichy, spokojny głos, myślę o nim, artyście, który przezwyciężył strach przed tym totalitarnym monstrum, nie schylił pokornej głowy przed tym złem, które tak bezlitośnie niszczyło i trawiło naród ukraiński. Tak, Oleś Łupij nie protestował zuchwale, nie buntował się publicznie przeciw totalitarnemu systemowi, lecz starał się wyrazić, uwidocznić i potwierdzić swój wewnętrzny sprzeciw, swoje twórcze ja, swoim artystycznym słowem, swoją postawą obywatelską. Godnie i uczciwie wybrał drogę duchowego oporu wobec systemu komunistycznej partii, potępiając przemoc, poniżanie i znieważanie narodowej godności i honoru, który żył, tworzył i pracował z wiarą w nadejście dnia wolności i niepodległości ojczystej Ukrainy.
1 Słowo Wielkiemu Stalinowi od narodu ukraińskiego. Ukraińskie Państwowe Wydawnictwo. – Kijów/Charków, 1945. – S. 9. 2 Oleś Łupij. Krętymi drogami. Wspomnienia z zapisków dziennikowych. – K., Ukraiński Pisarz, 2014. – S. 203. 3 Oleś Łupij. Życie i twórczość. Artykuły, recenzje, opinie, wywiady. – K., Ukraiński Pisarz, 2013. – S. 55. 4 Larysa Bondaruk, Bohdan Zek, Tetiana Jaciecko/Błażenko. Projekt „Ukraina”. Wołyń 1939–1946 lat. Okupowany, ale nieugięty. – Charków, „Folio”, 2020. – S. 347.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
li Iwano-Frankiwsk oraz Lwów. Myślę, że 91. sezon będzie nie mniej aktywny. Jestem o tym przekonany i poprze mnie cały zespół, że właśnie w tak trudnym czasie trzeba pracować dwa razy wydajniej. Jeśli zwiększamy część dochodową, to zwiększają się odpisy na ZSU. A te odpisy pochodzą z każdego sprzedanego biletu. Będziemy mieć projekt „Opera” według Mozarta. W opracowaniu jest „Piotruś Pan”. Reżyserka Oksana Taranenko wraz z kompozytorem Iwanem Nebesnym oraz poetą Mykołą Browczenką będą tworzyć spektakl. To nowy projekt, napisany w murach Narodowej Operetki, na motywach utworu Karela Čapka, ale w całości stworzony przez nasz zespół. Mamy również nadzieję, że wreszcie będziemy mogli zrealizować bardzo skomplikowany projekt „Silva”. Oprócz tego wznawiamy nasze spektakle. Kontynuujemy pracę ze studentami. Zapoczątkowaliśmy tradycję w tym kierunku i pokazaliśmy innym teatrom, że bardzo ważne jest dawanie drogi młodym. Już uruchomiliśmy projekt z Teatrem Weteranów. A w Centrum Kozłowskiego pod koniec września będziemy prezentować prace studenckie. Na scenę „77” zostanie przeniesiony spektakl „Bal”. Również na tej scenie chcemy zrobić dedykację dla Szekspira – badanie tematu wojny w jego utworach oraz wojny współczesnej. Mam nadzieję, że wszystkie nasze marzenia i plany spełnią się w 91. sezonie. I znów spotkamy się na naszych spektaklach, wieczorach, święcie muzyki i teatru. Dzisiaj teatr jest nie tylko siłą leczniczą. Jest głosem, który pokazuje sens, ideę. Otwiera przed nami zarówno dramaturgię światową, jak i naszą, ukraińską. Nasz wzrost odbywa się właśnie poprzez takie wieczory, poprzez sztukę. Ona leczy i daje nadzieję. Jeśli dzisiaj siedzimy z wami na sali, jak w czasach pokoju, to jutro będzie dzień naszego odwiecznego marzenia – Zwycięstwa. Chwała Ukrainie! *** Koncert rozpoczęto numerem „Operetka łączy nas” (muzyka I. Kálmána, słowa S. Didka), który można uważać za swoisty hymn tego teatru. Wielu przywołało przyjemne wspomnienia dzięki składance z operetek I. Kálmána, F. Lehára oraz J. Straussa. Dalej brzmiała prawdziwa perła – aria Lindy z opery G. Donizettiego „Linda di Chamounix”. Szczególnie podniosła była aria z szampanem z opery W. A.
Tłumaczenie maszynowe
Świątecznymi galakoncertami zakończyły się sezony teatralne w Narodowej Operetce Ukrainy oraz Operze Kijowskiej (Kijowskim Miejskim Akademickim Teatrze Opery i Baletu). Podczas tych wieczorów na widzów czekało wiele miłych niespodzianek. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia udostępnione przez teatry Narodowa Operetka Ukrainy poświęciła swój galakoncert zamknięciu 90. sezonu teatralnego. Ten sezon po raz kolejny udowodnił: jeśli mówią armaty, to muzy też nie milczą. One przemawiają jeszcze głośniej. – Chcę podziękować Bogu, że mamy możliwość spędzić ten wieczór razem z naszymi widzami. I naszym bogom, którzy trzymają niebo nad nami i w ogóle trzymają Ukrainę. To Siły Wyższe – Siły Zbrojne Ukrainy, dzięki którym możemy chodzić do pracy – podkreślił szef teatru, artysta ludowy Ukrainy Bohdan Strutyński. – Nie będziemy dziękować naszym wrogom, którzy otworzyli nam oczy na nasze. Otworzyli oczy na potężną niepodległą Ukrainę. Ale chcę podziękować za to, że zaczęliśmy rozumieć, iż jesteśmy jednością na tej Ziemi i że największym darem jest życie. Chcę, aby nigdy nie zapominano o tych, których już z nami nie ma. Właśnie pamięć odróżnia nas od naszego wroga. Ukrainiec to dobro, Ukrainiec to światło. Dzisiaj trzyma on światło nie tylko nad Ukrainą, ale i nad całą Europą. I daruje sens światła po to, aby było zwycięstwo nad ciemnością. Także musimy pamiętać, że na tej sali mogliby być chłopcy i dziewczęta, którzy teraz są w niewoli. Na przykład artystka baletu Lidia Iwaszczuk już trzy lata czeka na swojego ukochanego męża-„azowca”. Chcę, abyśmy byli głosem na cały świat. Artyści po tej stronie sali i widzowie, ludzie różnych branż i kierunków po tamtej stronie sali byli głosem na cały świat. 90. sezon teatralny różnił się od innych, był dość udany. Ten sezon minął pod znakiem teatralnego boomu. Chciałoby się, aby ta tradycja pozostała również dalej. A jeszcze był to sezon w czasie wojny. A w czasie wojny wszystko krystalizuje się i otwiera według zupełnie innych praw. To wtedy, kiedy noc nie śpisz, a rano przychodzisz na próby. I tak samo cały zespół. Nasz sezon był dość płodny, mieliśmy wiele premier. U nas pracowały francuskie, hiszpańskie, argentyńskie zespoły. Było wiele projektów z młodzieżą. Wśród premier – „Szafranowa róża” z hiszpańskim reżyserem, ukraińsko-francuski projekt „Przygody Orfeusza”, projekt „Argentyńskie tango” z Ambasadą Argentyny w Ukrainie. Także projekt „Bal” i inne. Mieliśmy kilka tras koncertowych, byliśmy z występami w Hiszpanii, Francji, Austrii, Gruzji. A w Ukrainie odwiedziliśmy Narodowa Operetka Ukrainy Mozarta „Don Juan”. Dalej był liryczny romans „Nie może być” z zarzueli „Karczmarka z portu”. Wiele utworów wykonywano w ukraińskich tłumaczeniach: „Czardasz” z operetki F. Raymonda „Perła Tokaju”, aria mistera X z operetki o tym samym tytule I. Kálmána, „Cząstka diabła w nas” z operetki I. Kálmána „Silva”. Oczywiście były też premiery: „Legenda o Kleinzachu” z opery J. Offenbacha „Opowieści Hoffmanna”, „Pas de deux” z baletu A. Adama „Korsarz”, pieśń „Sztuka wzywa mnie”, muzyka Ch. A. Bixio, słowa Cherubiniego. Pierwsza połowa drugiej części była poświęcona niepowtarzalnemu gatunkowi musicalu. A wielu widzów z niecierpliwością czekało na finałowe numery – popularne ukraińskie pieśni. Pieśń „Rośnie czereśnia w ogrodzie u mamy” do muzyki A. Horczynskiego i słów M. Lukiwa poświęcono najdroższej osobie w życiu każdego. Dedykacją dla niedawno zmarłego kompozytora Ihora Pokłada, którego twórczość swego czasu była ściśle związana z Narodową Operetką Ukrainy, stała się pieśń do jego muzyki i słów J. Rybczynskiego „Skrzypce grają”. Premierowym numerem stał się utwór W. Iwasjuka „Pieśń będzie między nami”. A pieśń „Wolność” z rock-opery do muzyki H. Tatarczenki i słów J. Rybczynskiego „Biała wrona” zabrzmiała tego wieczoru jak nigdy dotąd aktualnie. Podczas koncertu wdzięczna publiczność nie szczędziła burzliwych oklasków chórowi, orkiestrze, baletowi teatru, artystom ludowym Ukrainy Ołeksandrowi Trofymczukowi, Serhijowi Awdiejewowi, zasłużonym artystom Ołeksandrowi Kyrejewowi, Dmytrowi Kyforukowi, Wołodymyrowi Odrynskiemu, Asi Seredzie-Hołdun, Dmytrowi Szaraburinowi, Annie Szaraburiniej, Walerii Tulis, Tamarze Chodakowej, Ołeksijowi Kyryłłowowi, Oldze Fedorenko, Lubowi Dobronożenko; solistom-wokalistom Katerynie Łewyckiej, Maksymowi Hari, Katerynie Jasenczuk, Marijanie Bodnar, Wiktorii Busel i wielu innym. Teraz pozostaje czekać na 12 września. Właśnie tego dnia odbędzie się galakoncert z okazji otwarcia 91. sezonu. Do nowych spotkań, Narodowa Operetko Ukrainy! *** W Operze Kijowskiej odbył się galakoncert z okazji zamknięcia Opera Kijowska
43. sezonu teatralnego. Ten wieczór stał się świętem wysokiej sztuki, które połączyło błyskotliwy kunszt wykonawczy, głęboką treść emocjonalną i szczerą miłość do sceny. Wysoki profesjonalizm zaprezentowali soliści opery, artyści baletu, chóru oraz orkiestry symfonicznej teatru. O tym, jakim dla teatru był 43. sezon teatralny, poprosiliśmy o opowiedzenie dyrektora – kierownika artystycznego teatru, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Petra Kaczanowa. – W tym sezonie było wiele wydarzeń: premiery, trasy koncertowe – zaznaczył Petro Fedorowycz. – W szczególności odbyły się u nas cztery premiery: „Wesele Figara” Mozarta, „Jazzowy alfabet dla dzieci i ich rodziców”, „Dziadek do orzechów” Hoffmanna do muzyki ukraińskiego kompozytora Iwana Nebesnego oraz „Falstaff” Verdiego. Oprócz tego mieliśmy dwie trasy koncertowe. Jedną – do Francji z programem „Rock Symphony Orchestra” we współpracy z Ołeną i Ihorem Wołoszynami. A także trasę po Wielkiej Brytanii i Irlandii z trzema operami: „Traviata”, „Cyganeria” oraz „Madame Butterfly”. Były koncerty w Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina” we współpracy z już wspomnianymi Ołeną i Ihorem Wołoszynami. W ciągu sezonu nasz zespół pokazał się jako wysoce profesjonalny, zgrany i niezwykle oddany Operze Kijowskiej. Wiele koncertów odbyło się na „Scenie-Schron”. Dawaliśmy możliwość Gwardii Narodowej Ukrainy oraz Siłom Zbrojnym Ukrainy przeprowadzania tutaj swoich wydarzeń. Niezwykle ważne jest, że teatr ma w swoim arsenale scenę, na której można prowadzić wydarzenia podczas alarmów przeciwlotniczych. Na „Art-scenie” odbywały się u nas monodramy i niewielkie opery. W teatrze miał miejsce znakomity występ Marii Burmaky z jej akustycznym programem „Pieśni i historie”. Na „Scenie-Schron” z programami koncertowymi występowali Olha Żmurina, Zіnowij Karacz oraz Wiktor Romanczenko. Ogólnie uważam, że teatr przepracował sezon owocnie i udanie. O gali koncertowej z okazji zamknięcia 43. sezonu teatralnego szczegółowiej opowie główny reżyser naszego teatru Witalij Palczykow. Podkreślę jedynie, że tym razem po raz pierwszy w tak dużym koncercie cała klasyka brzmiała w języku ukraińskim. Dla nas jest to niezwykle ważne. Dopiero co zamknęliśmy 43. sezon teatralny – i następnego dnia pojechaliśmy na Howerlę. Można to nazwać finałowym akordem sezonu. Niektórzy nasi kierownicy działów i administracji pragnęli zrealizować swoje marzenia i zdobyć górskie szczyty. Zrobiliśmy sobie zdjęcie z flagą Opery Kijowskiej i przywiązaliśmy ją do steli znajdującej się na szczycie Howerli. Mam nadzieję, że flaga naszego teatru długo tam pozostanie i każdy będzie mógł zobaczyć, że sztuka żyje nie tylko w teatrach, ale może rozprzestrzeniać się także na górskie szczyty. Operą „Patriota”, którą będziemy otwierać 44. sezon teatralny, chcemy pokazać, że patriotyzm to nie tylko hasła, wyszywanki czy barykady podczas rewolucji. Choć będziemy pokazywać główne punkty zwrotne naszej historii: zarówno Rewolucję Godności, jak i początek Wielkiej wojny. Chcemy pokazać, że patrioci to ludzie, którzy żyją pośród nas. Nie wiem, na ile udana będzie ta inscenizacja, jaka będzie reakcja publiczności i krytyków muzycznych. Ale bardzo mamy nadzieję, że premiera pokaże widzowi: patriotyzm musi być w sercu, musi być szczery i prawdziwy, w żadnym wypadku nie nomenklaturowy. Niektórzy mówią, że język ukraiński nie ma znaczenia, po prostu trzeba budować europejski kraj, piękny i ekonomicznie bogaty. My natomiast chcemy zademonstrować, że Ukraina to wielki naród z tradycją kultury narodowej, z miłością każdego do kraju, w którym żyjesz. Planujemy także premierę rock-opery „Jesus Christ Superstar”. Mam nadzieję, że odbędzie się ona w przeddzień kolejnych Świąt Wielkanocnych. A w planach na przyszły sezon jest także spektakl baletowy dla naszych małych widzów. – Gala koncertowa na zakończenie sezonu to nasz raport z pracy w ciągu odpowiedniego okresu – kontynuował rozmowę Witalij Palczykow, reżyser-inscenizator gali koncertowej, główny reżyser Opery Kijowskiej. – Dodajemy także jakieś nowe utwory, które nie były wykonywane, robiąc tym samym reklamę następnego sezonu. Wydaje mi się, że to niezły format, który pokazuje naszą działalność z różnych stron. Początkowo przyszła idea, i to od razu wielu pracownikom teatru. Na jednej z rad artystycznych zaproponowałem, aby zrobić koncert inaczej niż wcześniej. Przez kilka poprzednich lat robiliśmy koncerty finałowe bardziej w stylu filharmonicznym. Na scenie siedziała orkiestra i możliwości były ograniczone. Niemożliwe było pokazanie w pełnym wymiarze numeru baletowego, niewygodnie było śpiewać chórowi. Dlatego zdecydowaliśmy się przywrócić tradycję właśnie koncertu teatralnego. Dało to możliwość zaprezentowania wszystkich naszych możliwości.
Tłumaczenie maszynowe
Jak zaznaczył Petro Fedorowycz, po raz pierwszy podczas koncertu wszystkie numery brzmiały w języku ukraińskim. To strategia teatru, której trzymamy się już od kilku lat w swoich spektaklach. A tym razem zabrzmiały utwory, których nie ma w repertuarze naszego teatru. Szukaliśmy tłumaczeń, staraliśmy się je zaadaptować, aby były wygodne do śpiewu. Niektóre tłumaczenia robili sami wykonawcy. Tą sprawą zajmowała się nasza koncertmistrzyni Marija Polaszowa razem z wokalistami. Tutaj można było usłyszeć tłumaczenia Wołodymyra Szczura, Dmytra Todorjuka, Tetiany Ostrowskiej, Jewhena Małofiejewa, Wiktorii Osadczuk, Anny Wołyńskiej, Maksyma Strihy, Mykoły Łukasza i innych. Podczas koncertu było wiele premierowych numerów. Na przykład aria Donny Elwiry z opery Mozarta „Don Juan”. Szczególną uwagę poświęcono premierze, która odbędzie się na otwarciu nowego sezonu teatralnego – to wspomniana przez Petra Kaczanowa rock-opera „Patriota”. Tutaj była piosenka Kuźmy Skriabina, która wejdzie do następnej inscenizacji. Chcieliśmy zaakcentować to wydarzenie, dlatego piosenka zabrzmiała jako ostatnia. W koncercie zadziałało wszystko – i kostiumy, i dekoracje. Przestrzeń bardzo ładnie wypełniło światło, które specjalnie dodano do inscenizacji. Trzeba odnotować pracę nad koncertem całego teatru. Wszyscy pracowali nad tym, aby wyszedł niestandardowo. Ze swojej strony ja jako główny reżyser zleciłem zrobienie po dwa numery Dmytrowi Todorjukowi, Annie Janczuk i Ołeksandrze Zworyhinie. Dlatego koncert wyszedł niestandardowy, czyli jednego reżysera. Zostało to zrobione po raz pierwszy i też dodało pewną ciekawostkę. Przed koncertem był wielki proces prób z orkiestrą, chórem, wokalistami. Dla nas bardzo ważne jest brzmienie utworów, które przygotowujemy dla naszego widza, wszak jesteśmy teatrem operowym. Od siebie osobiście chciałbym podziękować dyrygentowi-inscenizatorowi – narodowemu artyście Ukrainy, laureatowi Nagrody Szewczenkowskiej Wasylowi Wasylence, dyrygentom: narodowej artystce Ukrainy Alli Kulbabie, laureatowi Międzynarodowego konkursu Serhijowi Hołubnyczemu, Romanowi Budziakowi i Jewhenowi Woronku. Także dobrze popracowała artystka-inscenizatorka Marija Hrabczenko, która stworzyła atmosferę koncertu. Ładne kostiumy, dekoracje i ogólny obraz. Wspaniale wystąpił balet, pokazał się różnorodnymi numerami. Dziękuję za to baletmistrzyni-inscenizatorce, narodowej artystce Ukrainy Tetianie Borowyk. A jeszcze słowa podziękowania dla chórmistrzyni-inscenizatorki Anżeli Masłennikowej. Jesteśmy bardzo wdzięczni szefowi naszego teatru Petrowi Kaczanowowi, który powierzył nam to zrobić. Myślę, że naszej ekipie wszystko się udało. Być może w ciągu następnego sezonu jeszcze coś będziemy robić w podobnym formacie. Takie koncerty są pożyteczne dla śpiewaków, wiele rzeczy można zaśpiewać właśnie w galakoncertach – wypróbować swoje siły w nowych utworach. Relację z galakoncertu z okazji zamknięcia 157. sezonu teatralnego w Narodowej Operze imienia Tarasa Szewczenki czytajcie w następnych numerach „SP”. Oksana PRYCHODKO, docentka Państwowego Uniwersytetu „Kijowski Instytut Lotniczy”, proświcianka Zdjęcie Anatolija MIZERNEGO Jedną z kluczowych stron artystycznego geniuszu Wołodymyra Wynnyczenki, bez wątpienia, jest dramaturgia (24 sztuki). Artystę można uważać za prekursora ukraińskiego nowoczesnego dramatu i teatru, stworzonego przez Łesia Kurbasa i Mykołę Kulisza. Dramaty Wynnyczenki są pierwszą światopoglądową i artystyczną rewolucją oraz alternatywą dla tradycyjnego realistyczno-obyczajowego ukraińskiego teatru koryfeuszy, zapoczątkowanego przez Marka Kropywnyckiego i Iwana Karpenkę-Karego. Psychologiczne kolizje inkorporowane w urbanistyczny dyskurs (wydarzenia dzieją się w mieście, a nie na wsi), chronotop zakorzeniony w obyczajach ukraińskiej miejskiej inteligencji (w szczególności środowisko naukowców, artystów, nauczycieli, bohemy), psychologiczna problematyka, wewnętrzne konflikty osobowości, które przeciwstawiają się ogólnie przyjętym stereotypom – w polu widzenia dramaturgicznych eksperymentów Wynnyczenki. Kontrowersyjne problemy małżeństwa, dziedziczności, nowej moralności po raz pierwszy brzmią w ukraińskiej dramaturgii w jego sztukach „Dysharmonia”, „Kłamstwo”, „Grzech”, „Prawo”, „Czarna Pantera i Biały Niedźwiedź” itp., które są jaskrawymi przykładami europejskiego psychologicznego nowoczesnego dramatu. Transformując i modernizując ukraińską dramaturgię, Wynnyczenko po raz pierwszy wykorzystuje elementy „nowego dramatu” Henrika Ibsena i „teatru idei” Bernarda Shawa. Sztuka Wołodymyra Wynnyczenki „Kłamstwo” (1910) – jaskrawy przykład dramaturgicznych eksperymentów artysty i jednocześnie przykład nowego europejskiego dramatu, dlatego nie traci aktualności do dzisiaj. W utworze poruszono odwieczne moralno-etyczne pytania i egzystencjalne motywy wyboru, kiedy człowiek (cielesny i hedonistyczny ze swojej natury), dążąc do życiowych radości i przyjemności, wchodzi w konflikt z tradycyjnymi chrześcijańskimi wartościami moralności, miłości do bliźniego, współczucia i ofiarności, znajduje się w egzystencjalnej (na pierwszy rzut oka, bezwyjściowej) sytuacji; jednak zawsze ma wybór i może go dokonać, często balansując na granicy życia i śmierci. Problematyka „Kłamstwa” i jej dramaturgiczne rozwiązanie u Wynnyczenki naznaczone jest filozofią i estetyką egzystencjalizmu – filozoficzno-artystycznego nurtu, który powstał po pierwszej i drugiej wojnie światowej, kiedy świat przeżywał głębokie światopoglądowe transformacje i kryzys wartości. Faktycznie, światopoglądową koncepcją swoich dramatów Wołodymyr Wynnyczenko stał się prekursorem egzystencjalizmu w literaturze ukraińskiej. Ostrość problematyki sztuk Wołodymyra Wynnyczenki we wszystkich czasach determinowała ich wielkie zapotrzebowanie na scenach ukraińskich teatrów. „Kłamstwo” w inscenizacji Rówieńskiego Obwodowego Akademickiego Ukraińskiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru (reżyserka spektaklu – Anna Kozyrycka) jest maksymalnie zbliżone do pretekstu W. Wynnyczenki. Sztuka, wystawiona na małej (kameralnej) scenie (co zawsze ma swój szczególny vibe zbliżenia do recy-)
pienta), tworzy szczególną intymną bliskość z widzem i daje możliwość stania się bezpośrednim emocjonalnym uczestnikiem spektaklu. Jedną z cech gry aktorów jest przerysowana ekspresja i dramatyzm, wynikające z napięcia i tragizmu sytuacji – wariantowości rozwiązania kilku trójkątów miłosnych, w których epicentrum znajduje się protagonistka Natalia Pawłówna (Tasia) (artystka dramatu Oksana Murina), w której zakochani są niemal wszyscy mężczyźni występujący w spektaklu: jej mąż – podstarzały, chory i niezbyt odnoszący sukcesy naukowiec-wynalazca Andrij Karpowycz (zasłużony artysta Ukrainy Serhij Bondaruk), kochanek Tasi – młody student-poeta Antin Mychajłowycz (Toś) (artysta dramatu Dmytro Pszeczuk), pomocnik i kompan Andrija Karpowycza – Iwan Stratonowycz (artysta dramatu Ołeh Jaheluk), który również, jak się okazało, od dawna potajemnie i namiętnie kocha się w tej kobiecie. Natalia Pawłówna, która ponad wszystko pragnie w życiu radości i szczęścia, staje przed egzystencjalnym wyborem: porzucić niemłodego, chorego, utalentowanego męża-wynalazcę i rodzinę dla miłości z młodym poetą czy przez poczucie litości poświęcić się dla wartości rodzinnych z niekochanym mężem. Bohaterka Wynnyczenki wywołuje aluzję do balzakowskiej Emmy Bovary, która tak pragnęła radości i szczęścia miłości, ale zaplątawszy się w kłamstwach i będąc zdradzoną przez kochanków, odbiera sobie życie – truje się. Natalia Pawłówna jest silną i pełną woli kobietą, swoistym regentem w domu, która nie tylko zarabia prywatnymi lekcjami muzyki i utrzymuje rodzinę, ale także rozwiązuje wszystkie najtrudniejsze sytuacje. Ta delikatna, młoda, piękna kobieta w rzeczywistości występuje jako głowa rodziny, rozstrzygając wszystkie najtrudniejsze, a nawet codzienne kwestie. Dlatego widz poznaje bohaterkę na początku spektaklu, gdy wykwintnie, arystokratycznie ubrana kobieta naprawia młotkiem krzesło. Wołodymyr Wynnyczenko, śladem Iwana Franki, Łesi Ukrainki i Olhy Kobylańskiej, stara się zniwelować stereotypy płciowe w literaturze ukraińskiej. Taki reżyserski zabieg z krzesłem symbolizuje mentalną bezradność i niższość nie tylko jej męża, ale i wszystkich mężczyzn otaczających bohaterkę. Dlatego właśnie Natalia Pawłówna pod koniec spektaklu „znajdzie wyjście” z egzystencjalnej sytuacji niemożności uszczęśliwienia wszystkich jednocześnie, w tym siebie, będąc przy tym „uczciwą wobec siebie”. Ciekawym, głęboko symbolicznym odkryciem reżyserskim jest okno umieszczone wysoko na tylnej ścianie sceny (horyzoncie), które w mikro-punktach kulminacyjnych spektaklu zaczyna pulsować światłem (podświetlać się), jednak przy tym jest zabite deskami. W takim rozwiązaniu okno można interpretować jako symbol braku wyjścia z zaistniałej sytuacji. I pod koniec spektaklu z oknem wydarzy się transformacja. Efekty dźwiękowe – metalowe wiadro, które kakofonicznie i przenikliwie brzęczy, gdy aktorzy przez widownię okresowo wchodzą na scenę. Symbolizuje ono dramatyzm, dysonans i wewnętrzne rozchwianie wszystkich uczestników konfliktu. Swobodne obchodzenie się reżyserki z tekstem Wynnyczenki potwierdza wprowadzenie niemej bohaterki Dosi (u Wynnyczenki jest to jedna z sióstr męża Andrija Karpowycza i nie jest ona niema). Dziewczyna (artystka dramatu Wiktorija Kleszczenko-Pyłypczuk), w odróżnieniu od innych bohaterów, których mistrzowsko wodzi za nos Natalia Pawłówna, wszystko rozumie, czuje i w końcu wie, co dzieje się naprawdę i co kryje się za zewnętrznie wykreowaną rodzinną idyllą. Tylko ona jedna wyłamuje się z powszechnej pozorności szczęścia i radości, fałszywie tworzonej przez Natalię Pawłównę. Dlatego kiedy w jednej ze scen wszyscy całują protagonistkę, niema Dosia wylewa jej w twarz kieliszek szampana. Ciekawym odkryciem reżyserskim i głębokim obrazem artystycznym w modelowaniu i rozwiązywaniu konfliktu jest lalka – obraz-symbol, z którą w rękach na początku spektaklu pojawia się niema Dosia (taką lalką w rękach losu jest Natalia Pawłówna). Samą dziewczynę również można uznać za bohaterkę-symbol, która ujawnia przerysowaną ludzką czystość, uczciwość i przyzwoitość. Dosia występuje jako swoista antagonistka Natalii Pawłówny, która kłamstwem i obłudą stara się stworzyć iluzję pozornego szczęścia w rodzinie, oszukując siebie i innych. Dosia, jak ta mitologiczna Kasandra, wszystko widzi, rozumie, czuje i przeczuwa, ale powiedzieć nie może. Wszyscy bohaterowie, oprócz Dosi, pozostają w niewoli charyzmy Natalii Pawłówny, która zawsze wie, jak, co i komu robić, potrafi pocieszyć, uspokoić, znaleźć wyjście z każdej sytuacji. A przecież rodzina znajduje się na krawędzi, w kryzysie finansowym. Kulminacją dramatu jest scena rodzinnego świętowania sukcesu naukowego i finansowego uznania wynalazku męża Tasi, Andrija Karpowycza, co przyniesie pieniądze i zysk rodzinie. W momencie powszechnej euforii i apogeum radości Natalia Pawłówna wychodzi z pokoju i strzela sobie w skroń (u Wynnyczenki – wypija truciznę). Nie mając duchowej możliwości dalszego życia w kłamstwie, protagonistka ujawnia jedną z życiowych maksym Wołodymyra Wynnyczenki – „uczciwości wobec siebie”. I wreszcie z okna, zabitego czarnymi deskami, potężnie i jasno wylewa się światło, symbolizując wyjście i wybór. Potężnego światła i wyjścia nam, Ukraińcom, z raszystowskiej ciemności wojny! „Kogo u nas czytają? Wynnyczenkę. O kim toczą się rozmowy, gdy tylko mowa o literaturze? O Wynnyczenkę. Kogo kupują? Znowu Wynnyczenkę”, – tak w 1909 roku o Wołodymyrze Wynnyczence wypowiedział się Mychajło Kociubynski, artykułując megapopularność artysty. 28 lipca 2025 roku mija 145 lat od dnia urodzin Wołodymyra Wynnyczenki (1880–1951), działacza politycznego (przewodniczącego Dyrektoriatu URL, członka Centralnej Rady) w rządzie URL, pisarza, który swoją twórczością (przede wszystkim prozą i dramaturgią) inkorporował literaturę ukraińską w dyskurs europejski, zmusił ukraińskie teksty literackie do wybrzmienia na świecie. A jego książka „Odrodzenie narodu” o Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921, wydana w Wiedniu w 1920 roku, stała się dokumentem epoki i do dziś jest rozchwytywana na cytaty. Pierwsza ukraińska powieść science-fiction, utopia „Słoneczna maszyna” autorstwa Wynnyczenki, była nominowana do Nagrody Nobla. A jego obrazy, wykonane w stylu impresjonistycznym, są dziedzictwem malarstwa ukraińskiego i światowego XX wieku.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna SEMENIAK Zdjęcia autorki
Po raz pierwszy o ikonopisarzu Andrijie Nakonecznym (1905–1983) usłyszałam od naszej krajanki, urodzonej we wsi Urmań na Brzeżańszczyźnie, pisarki i historyczki Hałyny Kozak. „Ikonopisarz z Urmania” – tak nazywa się jej nowa powieść, którą niedawno zaprezentowała w Tarnopolskiej Obwodowej Bibliotece Naukowej. To jeszcze jedna tragiczna karta naszej historii, która zniszczyła życie utalentowanemu artyście, o którego twórczości prawie nic nie wiemy, ponieważ władza radziecka dokładała wszelkich starań, by w zarodku niszczyć wszystko, co ukraińskie i utalentowane. W przypadku książki Hałyny Kozak mieliśmy szczęście, ponieważ autorka nie raz słyszała jego nazwisko w rodzinnej wsi, więc stało się ono dla niej bliskie. Ponieważ z zawodu jest historyczką, to, jak mówią, sam Bóg kazał jej wziąć do ręki pióro i rzetelnie zbadać życiorys niesprawiedliwie przemilczanego artysty, aby przywrócić o nim pamięć (praca z archiwami, eksponatami muzealnymi, wspomnieniami krewnych i mieszkańców wsi). W maju tego roku minęło 120 lat od dnia urodzin artysty-neobizantysty, ikonopisarza Andrija Nakonecznego, którego w dalekich latach 30. ubiegłego wieku w Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie studiował pod okiem Alfreda Terleckiego, nazwano ukraińskim Leonardem. Cóż za ironia losu! Na swojej rodzinnej ziemi, okupowanej przez sowietów, będzie zmuszony malować… znaki drogowe, pracując w służbie drogowej. Kiedy pisarka zabrała się za pisanie powieści, informacji było niewiele. Jednak szukała i znajdowała ludzi, którzy jeszcze pamiętali artystę, a oni chętnie dzielili się wspomnieniami. Dlatego nie raz rozmawiała z jego młodszym synem Wasylem, z rodziną Łyktejów z Urmania, z pracownikami Tarnopolskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego, Lwowskiego Muzeum Narodowego, Lwowskiej Galerii Obrazów, Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki we Lwowie, Brzeżańskiego Muzeum Krajoznawczego. Niestrudzona pisarka opracowała archiwum, które znajduje się w Krakowie. Dlatego powieść nie jest czysto fikcyjna. Jest w niej mowa o dzieciństwie Andrija Nakonecznego, o jego autentycznej miłości do Ukrainy, o tym, jak stawał się znany i o tym, jak los był dla niego bezlitosny. „Mieć taki talent w ręku, takie pragnienie tworzenia… i jednocześnie nie móc tworzyć – wzdycha z żalem pani Hałyna. – Dla artysty nie może być gorszej kary. To duchowe więzienie. Ale Andrij Nakoneczny znów powraca do ludzi. Pamiętam tego wysokiego mężczyznę. Kiedy miałam dwanaście lat, przyjeżdżał do Urmania do swojej rodziny. Prawie w każdej urmańskiej chacie są jego obrazy. W tej dzikiej sowieckiej epoce, którą teraz powinniśmy nienawidzić wszystkimi włóknami duszy, robił to, co mógł”. Jednym z głównych wątków powieści jest miłość Andrija do ukraińskiego haftu, ludowych wzorów. Będąc małym, nie raz pytał matkę, dlaczego on ma „taką” wyszywankę, a siostra Maria – inną. I prosta wiejska kobieta cierpliwie tłumaczyła dziecku, co oznacza każdy wzór. Więc jako dziecko rysuje takie wzory, które potem „zamieszkają” na przyszłych napisanych ikonach. Ze wspomnień krewnych wynika, że rodzina Nakonecznego była zamożna, nawet pożyczała pieniądze panu na folwark. Andrij od małego dążył do wiedzy i dobrze się uczył. Ojciec oddaje go na naukę do wiejskiego warsztatu stolarskiego, gdzie robiono szafy, kredensy. Nawet hrabina z Zamku w Pomorzanach zamówiła szafę, której szkic narysował Andrij. „Dziecino złota, to ty sam narysowałeś?! – nie mogła wyjść z podziwu hrabina, patrząc na to, co było na papierze. – Gdzieś się uczysz?” – „W warsztacie stolarskim”. – „Musisz się uczyć!”. Ten rozkaz hrabiny jeszcze bardziej stymulował pragnienie chłopca do nauki. We Lwowskim Muzeum Tarasa Szewczenki przechowywany jest obraz Nakonecznego „Wieczerza Pańska”, na którym artysta przedstawił swoją rodzinę: tatę Mychajła, mamę Pełahiję, starszego syna Iwana, średniego Łewka, córki Marię, Hannę, Nastunię. Ale dzieciństwo Andrija nie było długo szczęśliwe, ponieważ później rząd austriacki aresztuje ojca, który uważał się za Rusina i był bodaj jedynym piśmiennym człowiekiem w całej wsi. Po przeszukaniu żandarmi znaleźli w chacie moskalofilską gazetę „Ruskie słowo”. Do domu już nie wróci. Talerhof – to wielka tragedia Galicjan i wielki wstyd ówczesnego rządu austriackiego. Niszcząc niezliczoną liczbę Ukraińców w tym obozie koncentracyjnym niedaleko miasta Graz (u podnóża austriackich Alp), Austriacy bardzo szybko zatarli ślady swojej zbrodni. Ekshumowali wszystkich, którzy leżeli w zbiorowej mogile, zabetonowali to miejsce i zrobili… lotnisko. Trzeba dokładnie znać i studiować swoją historię. Bo w tym miejscu leżą dziesiątki tysięcy znanych i nieznanych naszych bohaterów, a wśród nich – Mychajło Nakoneczny. Andrij Nakoneczny w młodości wykonał dla „Proświty” w Urmaniu dekoracje, które służyły przez czterdzieści lat! Kiedy Polska okupowała Galicję, językiem urzędowym stał się polski. Andrija powołano do wojska. Pewnego razu na pytanie kapitana „Co umiesz robić?” chłopak szczerze przyznał: „Rysować”. – „A pisać po polsku?” – „Umiem”. – „No to pójdziesz w Krakowie na kolej jako dekorator i pisarz”. I to był palec Boży! Bo właśnie tutaj, odbywając służbę na kolei, Andrij miał okazję bywać na Wawelu (rezydencja królewska). Później zachorował, ale ponieważ jako sierota nie miał dokąd wracać, zostawiono go przy koszarach. Z czasem poznaje znanego w tamtym czasie polskiego artystę Vlastimila Hofmana, którego rodzina udzieli mu schronienia. Tutaj będzie uczył się malować. Karel Gąmularz, profesor Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, zaszczepi w nim miłość do tradycyjnego bizantyjskiego ikonopisarstwa. Te znajomości otworzą Nakonecznemu drogę do szkoły artystycznej Alfreda Terleckiego. Tam było specjalne szkolenie, które utrwaliło w nim talent artysty. Z dyplomem wolnego artysty zostaje członkiem ukraińskiego towarzystwa „Zarewo”, gdzie prezentuje swoją pierwszą wystawę artystyczną. Prezentacje powieści „Ikonopisarz z Urmania” odbyły się w wielu miastach i wsiach Tarnopolszczyzny, w szczególności w rodzinnej wsi. Hałyna Kozak jest interesującą, wielopłaszczyznową autorką. W jej dorobku twórczym znajdują się dramatyczne powieści „Tajemnica”, „Nie zgubić się w sieci”, „Droga cierniem zarosła”; powieść historyczna „Wygnańcy”, którą pani Hałyna napisała na podstawie bolesnych doświadczeń własnej rodziny, która przeżyła wywózkę na Syberię po II wojnie światowej; zbiór opowiadań dla młodszych uczniów „Przybysze z wyspy Jersey i inne historie”; głęboko emocjonalna powieść historyczna autorki „Dziewczyna na białym koniu”, w której pisarka opisuje narodowowyzwoleńczą walkę UPA w latach 40.-50. XX wieku. W ubiegłym roku ukazała się powieść psychologiczna „Węzełki pamięci”, w której mowa o skomplikowanych relacjach między ludźmi. Olha Wawryk, zastępczyni dyrektora Tarnopolskiego Obwodowego Muzeum Sztuki, zaprezentowała trzy autorskie płótna Andrija Nakonecznego, które obecnie znajdują się w kolekcji muzeum. Na wydarzenie przybyli krewni artysty – wnuczki siostry Nakonecznego, przyjaciele i mieszkańcy wsi, działacze „Proświty”, dziennikarze, bibliotekarze, pedagodzy.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe dla wydawnictwa to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik w taki sposób, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz — 1000 hrywien. 2. Stolarowa Anna Petriwna — 500 hrywien. 3. Rudenko Jurij Dmytrowycz — 500 hrywien. 4. Żywyłko Witalij Petrowycz — 500 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe