Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

KOZAK MAMAJ JAKO SYMBOL IDEI NARODOWEJ

Слово Просвіти, №30 за 2004 рік

“Choć patrzysz na mnie, nie odgadniesz, skąd rodem, jak zwą, ani słowa nie powiesz. Kiedy zdarzyło się komuś po stepach chadzać, ten może nazwisko, imię moje odgadnąć”… — te słowa zapadły w pamięć ludu. Dawno minęły czasy kozaczyzny. Pokryła się kurzem po-bohdanowa Ruina, podczas której wspomnienia o dawnej kozackiej sławie i dążenie do odrębności wykrystalizowały w ludzie swój obraz-ideał, który często stał obok ikon. Był on ukraińską ikoną, ucieleśnieniem wolicjonalnych odwiecznych dążeń Ukraińców, by być gospodarzami we własnym domu. Imię jego — Mamaj. Tureckie “mamaj” oznacza — nikt, nijaki, bez imienia, pustka. Turkowie wierzyli, że o duszę człowieka walczą dobro i zło. I znajdują tego człowieka po imieniu. Jeśli zaś człowiek nie ma imienia, złym siłom nie jest podległy. Ta subiektywna nieokreśloność potęguje wrażenie, bo jeden samotny kozak występuje już w roli obrazu wszystkich Ukraińców. On jest nikim — a zarazem jedynym dla wszystkich. Mamaja wykorzeniano z ludu bardzo długo. Wydawało się, że ten wyidealizowany wojownik-symbol, który zaświadcza o miłowaniu pokoju i głębi duchowego świata Ukraińców, a zarazem o sile ducha i woli, zdolności do obrony swojej Ojczyzny, zniknie z naszej pamięci. Zniewolicielom potrzebny był nie celowy, wolnościowy lud, a szara masa, trybiki w rękach wielkich samowładców. Dlatego nie dziwi, że te obrazy Mamajów, które jeszcze się zachowały i które zbierano w najodleglejszych zakątkach Ukrainy, przeleżały z dala od ludzkiego oka. Nie pokazywano ich szerokiemu ogółowi. Poprzednia wystawa obrazów, na których przedstawiony jest kozak Mamaj, odbyła się w 1929 roku. Po tym wystaw nie było. Jednocześnie kultywowano obraz radzieckiej “szarowarszczyzny”, obraz Ukraińca-małorusa. Kozak z poważnymi i nieco zaniepokojonymi oczami wypłynął na szerokie wody w zeszłym tygodniu. W Kijowie w Narodowym Muzeum Sztuki otwarto wystawę obrazów “Kozak Mamaj”. Jak zaznaczył jeden z jej kuratorów, Wałerij Sacharuk, ta idea powstała zupełnie spontanicznie. Początkowo była myśl o festiwalu sztuki naiwnej. A potem pracownica Narodowego Muzeum Sztuki Tetiana Hruszczenko wysunęła pod dyskusję ideę stworzenia właśnie wystawy obrazów “Kozak Mamaj”, w której realizacji, oprócz Narodowego Muzeum Sztuki, decydującą rolę odegrała Fundacja Marii Prymaczenko. Później powstała idea wprowadzenia intrygi. W tym celu, jak zaznaczył W. Sacharuk, do udziału w wystawie zaproszono dwoje wybitnych współczesnych artystów — Ołeksandra i Tamarę Babaków. Spróbowali oni zmierzyć się z tym niezwykle potężnym materiałem historycznym, który nazywa się obrazem “Kozak Mamaj”. I poradzili sobie genialnie. Produktami tej pracy stały się wideo pana Ołeksandra i obiekty pani Tamary. Bez nich ta wystawa nie miałaby nawet 50% efektu. Odnaleźli oni takie idee, głębokie punkty styczne, których nie każdy mógł do końca zrozumieć. Wideo rzeczywiście zrobiło wrażenie. Pośrodku sali wystawowej stał duży telewizor, na którym demonstrowano proces wyrysowywania sylwetek Mamaja. Artysta, według słów organizatorów, przez 60 minut nieustannie tworzył na oświetlonej od dołu białej płaszczyźnie. Wracając do wystawy, chciałbym zaznaczyć, że ogółem wyeksponowano ponad 40 unikalnych obrazów, które datowane są na XVIII — początek XX wieku. Większość z nich eksponowana jest po raz pierwszy. Podstawą kolekcji stała się bazowa kolekcja Narodowego Muzeum Sztuki, która składa się z 24 obrazów i zawiera najlepsze dzieła z różnych regionów naszego państwa. Oprócz tego organizatorom udało się pozyskać do wystawy kolekcję obrazów Dmytra Jawornyckiego z Dniepropetrowskiego Muzeum Historycznego imienia Jawornyckiego, kolekcję Muzeum imienia Iwana Honczara, Państwowego Muzeum Architektury i Budownictwa Ukrainy. Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej od siebie przekazało wystawie 4 skrzynie, w tym jedną z wizerunkiem Mamaja. Ogólnie otwarcie wystawy było bardziej niż udane i pozostawiło żywe wrażenia u gości. W szczególności deputowany ludowy Ukrainy Iwan Pluszcz, wyrażając podziękowanie organizatorom, powiedział, że dopiero teraz zaczyna rozumieć, jak bardzo radzieccy ideolodzy wykorzeniali wszelkimi możliwymi sposobami z Ukraińców kozackiego ducha, który jest istotą idei narodowej. Bez tego, według słów Iwana Stepanowycza, nie warto liczyć na potężną Ukrainę i szczęśliwy lud: “Mieliśmy i mamy wielu ideologów, którzy mówią, że idea narodowa stoi obok ideologii, która jest właściwa systemowi radzieckiemu. Dlatego, powiadają, teraz jesteśmy demokratami i dla nas ideologia nie jest potrzebna. Moim zdaniem, to niesłuszne, bo podstawą rozwoju ukraińskiego społeczeństwa musi być właśnie idea narodowa i kozacki duch”. Ołeś Sanin, autor filmu “Mamaj”, zaznaczył, że dla niego Mamaj — to niepoznany obraz wolności, swobody, którego niekoniecznie trzeba kojarzyć z kozaczyzną. Bo te obrazy powstały, gdy kozaczyzna już upadła. Dlatego Mamaj — to odpowiedź ukraińskiego ludu na sytuację, która była wokół. Było to drwiną z tych kozaków, którzy nie utrzymali niepodległości, ale zarazem w tych pracach — wielkie marzenie o niegdyś potężnej niepodległej Ukrainie. Kozacki duch, według Sanina, — to duch wolności, idea, która pomagała ludziom walczyć o lepszy los. To główna idea związana z kozaczyzną. Wystawa potrwa do 3 września, a więc miłośnicy ukraińskiej ludowej sztuki artystycznej mają jeszcze dużo czasu, by na własne oczy zobaczyć tego, kogo nie ma naprawdę. Zobaczyć kozaka-legendę, który “…pośrodku stepu czekać będzie ranku i rozmawiać będzie z Bogiem. Wstanie o świcie. Wyjmie wolę zza pazuchy i naostrzy prawdę. Weźmie w ręce dumę i siłę, zniszczy kłamstwo i zdradę… Słońce świeci na horyzoncie, wolność śpiewa. Pośrodku stepu kozak z Bogiem cicho rozmawia”… Bohdan HDAL Zdjęcia autora

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn