Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

SAKRALNY OBRAZ KRAJU

Слово Просвіти, №30 за 2004 рік

PRAKORZENIE Rolnicy z kręgu kultury trypolskiej nie bez powodu uważali swoją ziemię za słoneczną, a przez to i świętą. Słońce przedstawiali na naczyniach: na wczesnym i środkowym etapie żłobili je, a w latach rozwoju — malowali w postaci koła lub okręgu. Ołtarze tworzyli w kształcie słońca z kolisto-falistym promieniowaniem. Słońce przedstawiano na domostwach, co potwierdzają modele w postaci okrągłych okien, namalowanych półkoli, łuków, ukośnych linii-promieni. Słońce sprzyjało zbiorom zboża, prowadzeniu hodowli zwierząt i całemu gospodarowaniu. Wyhodowane ziarno było skupiskiem energii słonecznej, dlatego jego spożywanie napełniało organizm siłą słońca. Swoje osady Trypolczycy-Orjowie budowali według zasady koła. Swój rolniczy kraj ubóstwiali i mogli nazywać świętym. Najwyraźniej też go wysławiali, o czym mowa w ukraińskich kolędach: Pomagaj Bóg, jasne słoneczko! Wysoko wschodzisz, daleko świecisz, Pomagaj Bóg, jasne słoneczko! Światopoglądowe rozumienie życia i jego duchowe potwierdzenie były jednakowe na całym terytorium zasiedlenia rolników kultury Cucuteni-Trypole od Dunaju po Dniepr. W tym widać nie tylko etniczną, ale i społeczną jedność. Społeczno-duchową organizacją jej życia zajmowali się wołchwowie-starsi. Rozwój wielu dziedzin gospodarowania, kształtowanie kosmologicznego światopoglądu, na którym opiera się wiara, kultura, twórczość, wysoki stopień etnicznej konsolidacji, wskazuje na doskonały poziom społeczeństwa na wszystkich ziemiach cywilizacji trypolskiej. Wychodząc z danych o rozwoju, doktor M. Czmychow dowodził, że „protoneolit i neolit prawdopodobnie należy uważać nie za społeczeństwo pierwotne, a za okres kształtowania się państwowości, która pojawiła się w doskonałej formie w epoce brązu”. Opracowaniem problemu państwowości Trypolczyków-rolników zajął się archeolog Jurij Szyłow. Została ona naświetlona w jego pracach „Prarodzina Ariów”, „Praistoria Rusi”, „Praistoria Rusi-Ukrainy”, „Źródła początków ukraińskiej etnokultury” i innych. Jego interpretacja historyczna jest następująca. Część mieszkańców małoazjatyckich miast Çatalhöyük i Hacılar (6200 r. p.n.e.) wyemigrowała za Dunaj. Tutaj połączyli się z miejscową ludnością i utworzyli kulturę archeologiczną Körös (VI tysiąclecie p.n.e.). Na jej glinianej tabliczce zachował się napis: „…(ofiarna) owca, pochwycona przez kapłana Aratty”. Stopniowo centrum Aratty ze Środkowego Podunawia przesuwa się na czarnoziemy międzyrzecza Dunaju, Dniestru i Dniepru. W czasie i pod względem terytorialnym odpowiada ona kulturze Cucuteni-Trypole. O tym, że Aratta jest starsza od Sumeru, świadczą zabytki dolnego biegu Dniepru, w szczególności słynna Kamienna Mogiła. Najdawniejsze osady „świętej- Czteroboczna słoneczna sfera na garnku z miasta Stina (obwód winnicki). Wykopaliska M. Makarewicza „kraju” pojawiają się na południowo-wschodnim Siedmiogrodzie i Przedkarpaciu. Ich liczba wzrasta, a ludzie zasiedlają brzegi i pola nad Południowym Bugiem i Dnieprem. Osady Trypole-Aratta na drugim etapie (około 3600 r. p.n.e.) powiększają się, rozwijają się rzemiosła: garncarstwo, obróbka kamienia, krzemienia, drewna, skóry, kucie i zgrzewanie wyrobów miedzianych. Na trzecim etapie (3000—2250 r. p.n.e.) centrum Aratty objęło terytorium między Południowym Bugiem, Siniuchą, Dnieprem, Rosią. Tutaj skoncentrowane są wszystkie miasta eneolitu z dwupiętrowymi domostwami, które zajmują obszary od 100 do 450 hektarów. Na późnym etapie osady zmniejszają się, podupada twórczość, zwłaszcza ceramika. Rozwój Trypola na wszystkich trzech etapach to rozwój państwa Aratta. Przybysze z Aratty zabudowali Uruk w Sumerze (Mezopotamia), a z czasem i miasto Arattę. Zostało ono założone przez samą boginię miłości i płodności Inannę. Dlatego jest krajem „przykazań bożych” i „czystych obrzędów”. Jej znakiem był pierścień ze wstążką, podobnie jak wieniec ze wstążkami u ukraińskich dziewcząt. Święty kraj Aratta pozostawił po sobie wielkie dziedzictwo historyczne. Na Rusi istniał jako Ars(t)ania z Artą. W Iranie był znany pod nazwą Arty — kraju najwyższego dobra i szczęścia. Hindusi swój kraj do dziś nazywają Bharata, jest tam też prowincja Arta. Działania pięciu plemion aryjskich, które przyniosły ze sobą sławę swojej naddnieprzańskiej praojczyzny, opisane są w poemacie „Mahabharata”. Terytorialnie oraz pod względem produkcyjno-bytowym, według wniosków archeologa Mychajła Widejki, Aratta nie może znajdować się na ziemiach rolników-Oriów. Jednak duchowo i światopoglądowo jednoczy się z Trypolianami jako nosicielami słonecznej, a zatem i prawej wiary. Rdzeń „Ra” w nazwie Aratta i wiara w Słońce Trypolian-rolników jednoczą ich. Bóg Ra należy do najdawniejszych bogów słonecznych. Jest on dobrze znany w Starożytnym Egipcie w III tysiącleciu p.n.e. Ponieważ w tym samym czasie istniała kultura Cucuteni-Trypole, słoneczny Ra rozświetlał także życie duchowe rolników-Oriów. Ich podstawowe narzędzie do uprawy roli nazywało się ralo. Odzwierciedlało ono życiodajną podstawę promieni samego Ra. Słońce w ceramice trypolskiej przedstawiano na cztery strony świata. Taką samą czteroboczną formę miała świątynia boga Ra u starożytnych Egipcjan. Rzeźba staroukraińskiego boga Światowida jest również czterotwarzowa. Zatem cztery słońca Trypolian to ten sam czterotwarzowy Ra. Posłańcem Boga dziennego Słońca-Ra jest ptak, którego nazwa zachowała się w języku ukraińskim — raróg, czyli sokół. Orzeł, sokół w pierwotnym światopoglądzie ucieleśniają słońce, ponieważ latały w samym podniebieniu. W dawnych światosławnych kolędach żniwa uosabiane są do niebiańskich wielkości, które wieńczy słoneczny obraz: Nażniemy snopów, jak drobny deszczyk, Nałożymy kop, jak na niebie gwiazd, Wywieziemy je na górę stromą, Nałożymy stertę samą złotą, Zwieńczymy ją siwym sokołem. Dzielnych ludzi w dawnych ukraińskich pieśniach porównuje się do tych ptaków. Podobnie jak kozacy, sokół z orłem są pobratymcami, co wysławia znana ukraińska pieśń: „Pobratał się sokół z siwoskrzydłym orłem”. Oprócz tego sokół jest jeszcze zwiastunem. Kiedy swatki na weselu odchodzą od ślubu, to właśnie przez niego posyłają wieść: „Leć, sokołku, przed nami…”. Druga połowa słowa „raróg” wskazuje na związek ze Swarogiem. Zatem jest on także jego zwiastunem. Sam zaś Swaróg (według „Księgi Welesa”) ma w sobie wielką tajemnicę, bo ucieleśnia Światowida i Peruna razem. W języku ukraińskim jest wiele słów z rdzeniem „Ra”, zwłaszcza w tych, które mają znaczenie sakralne. Wymieńmy niektóre. Po-Ra, kiedy wschodzi słońce, to — Ra-nok (rano). Przechodzi ono przez niebiańską b-Ra-mę (bramę), a u ludzi zaczyna się Ro-bota i Ra-dist (radość). Ra-da (rada) daje im ład w życiu, a Ra-lo (radło) pomaga w p-Ra-ci (pracy). Wi-Ra (wiara) wyznawana jest w ch-Ra-mi (świątyni). Ra-jduha (tęcza) łączy niebo i ziemię. Strona, gdzie żyją Bogowie i boskie światło, nazywa się Raj, a gdzie żyją ludzie — k-Raj (kraj), żyją p-Ra-wedno (sprawiedliwie) i po p-Ra-wdi (prawdzie). Historyczny k-Ra-jina (kraj) Trypolian-rolników (według J. Szyłowa) znany jest jako A-Ra-tta, a nasze słoneczne państwo — Uk-Ra-jina (Ukraina). Jej drzewo-totem, które sięga do Słońca, to — Ra-jina (topola). Minęły tysiąclecia. Nastała pora żelaza. Na ziemiach prawobrzeżnego Dniepru żyły plemiona borysfenitów. Grecki historyk Herodot pisał, że nazywają siebie imieniem swojego króla — Skolotami, a Scytami nazwali ich Grecy. Oni, jako rolnicy, uważali się za odwieczny lud naddnieprzańskiego kraju. Ziemia Skolotów była święta, ponieważ córka Borystena Api-Geja (Ziemia) była żoną Najwyższego Boga (po grecku — Zeusa). Król (zar) tej ziemi nazywał się Koloksaj. Zatem z pochodzenia Skoloci byli przodkami Nieba i Ziemi. Król miał słoneczną istotę, a jego lud, niczym promienie, wychodził od Koła-Słońca, najdawniejszego jasnego Boga. Od niego pochodzą podstawowe rolnicze nazwy: kołosok (kłos) ucieleśnił w sobie Niebo i Ziemię; pieczone chleby — kołobok, ka(o)łacz, ka(o)łyta; najważniejszy chleb rodu — korowaj; pośmiertna kasza — koływo. Święta na cześć Słońca nazywają się odpowiednio do niego — Kolada, Kołodij, Kałyta. Symbolem kraju jest słoneczne drzewo — kałyna (kalina). Jak Skoloci byli synami Koloksaja, tak po kilku wiekach w „Słowie o wyprawie Igora” Polanie nazwani są „wnukami Dażboga” — Boga Słońca. Koło stanowiło decydującą zasadę światopoglądu Trypolian-Oriów zarówno w sztuce, jak i w budownictwie oraz gospodarstwie. Duchowo, a zatem i etnicznie, ludzie nie zmienili się. Postrzegali świat jako trójjedyny i czteroczęściowy, dlatego rytualnie wszystko robili trzy razy i na cztery strony świata. Najwyższym wyrazem szacunku dla Słońca, wyższych sił, był zwyczaj niesienia swoich darów nad głową. Tym ludzie wyrażali nie tylko szacunek dla światowych wielkości, ale także potwierdzali swoje pokrewieństwo z nimi. Jak wynoszono potrawę w garnku sześć tysięcy lat temu, tak i teraz gospodarz wynosi kutię na pokucie. Koło-słońce dziewczyna z ziemi Skolotów niosła nad głową — tak i do dziś dziewczęta wynoszą korż-kałytę na święto. Kolędnicy ze słońcem-gwiazdą na święta wysławiają wartość świata białego dla życia na Ziemi. Ozdoby u Skolotów były słoneczne, nawet końską uprząż ozdabiali takimi symbolami, które ucieleśniały światłonośną istotę Świata. Wspomniane obrazy pochodzą z warstw artystycznych Trypolian-rolników i przechodzą w staroruską oraz ukraińską sztukę ludową. Starsi mieli symbole władzy — buławy, początkowo — okrągłe z kamienia, a później — metalowe z czterema żebrami. Później tak wytwarzano pułkownikowskie pernacze epoki kozackiej. Oznaką Najwyższego Władcy było brązowe zwieńczenie — papaj. Pod względem stylowo-kompozycyjnym ucieleśniał on obraz Świata. Od postaci w centrum w górę odchodziły łukowe odgałęzienia na cztery strony. Miały one po trzy-cztery dzwoneczki oraz okrągłe blaszki, które, najwyraźniej, dzwoniły i wzywały ludzi do określonych działań. W takich zwieńczeniach ucieleśnione są te same światowe wymiary, co w dorobku kulturowym poprzednich epok. Przez wiele przemian społecznych i historycznych ziemia nad Dnieprem jeszcze za czasów Rusi Kijowskiej zaczęła nazywać się Ukrainą, a z czasem nazwa ta się utrwaliła. W roku 1187 w Latopisie Ipatiewskim wspomina się o śmierci perejasławskiego księcia Włodzimierza Hlebowicza: „I płakali za nim wszyscy perejasławcy, za nim bowiem Ukraina wiele postękała”. Jakich tylko pseudowersji dotyczących tej nazwy nie powymyślali wyznawcy rosyjskiej nauki imperialnej, aby splugawić jej prawdziwe znaczenie. Że to niby obrzeża, i pograniczna strona, i ukrajana część czegoś całościowego (imperium). Chociaż świadoma część ludności wiedziała, że „Ukraina — rodzinny kraj”. Jednak sakralne znaczenie nazwy nie było ujawniane. Jest ono takie samo, jak słoneczna Aratta, jak kraj Skolotów. W rdzennej części słowa stoi słoneczna nazwa Boga Ra, a samych liter jest dokładnie tyle, ile czasu tworzył się świat — siedem. Sakralny sens ucieleśniony jest nie tylko w nazwie kraju, ale i w całych szeregach słów języka ukraińskiego, co bezsprzecznie wskazuje na dawność jej pochodzenia: raj — kraj — krajina — rajina — Ukraina. Świętość ziemi i istnienie na niej państwa potwierdza się także na wyższym — niebiańskim — poziomie. Kultura trypolska rozwijała się pod zodiakalnym znakiem Byka. Kraj, w którym żyli Trypolianie-Oriowie, również miał ten znak. W tamtym czasie ziemskie i niebiańskie siły weszły w dobroczynną interakcję, a dzięki temu życie i kultura osiągnęły wielki duchowy i gospodarczy rozwój. Boskim uosobieniem Byka był Swaróg, a jego boska mowa, święta wiedza ucieleśnione są w „Wedach Rogu” („Rygweda”). Potwierdzeniem tego jest także czczenie kultu Byka u Trypolian-rolników. W osadach często znajdują rogi byków. W domostwach, sanktuariach, jak choćby w Sabatyniwce, mieszkańcy zakopywali czaszkę wołu z rogami, kości. Obraz jego przekazany jest w różnorodnych figurkach byczków, krów, w plastycznych i malowanych obrazach na naczyniach. Głównym obrazem w „Wedach Rogu” jest byk-wół-krowa. Wyższe niebo nazywa się „Swah”. Zatem książka jest zbiorem wyższej wiedzy od Swaroga. Badając je, indolog Stepan Naływajko odkrył wiele paraleli i pisemnych świadectw, które treściowo i duchowo spokrewniają jej obrazy z Cywilizacją Trypolską. Oprócz symbolu byka, w sanskrycie „Go” oznacza „krowa”. Składnik ten w języku ukraińskim związany jest z przynależnością do zwierząt — cha, chu, ha, hu: chudoba (bydło), „gosayin” — gospodarz (właściciel krów), „Goptar” — Goptar oznacza „król, wojownik” (strażnik krów). Go-rasztra, go-radźja, go-desza z sanskrytu tłumaczy się jako „go-kraj”, czyli „kraj byka-tura-krowy”. Samo słowo „go-kraj” z czasem przekształciło się w nazwę Ukraina. Pisemne potwierdzenia tego S. Naływajko znajduje w późniejszym zabytku — „Księdze Welesa” (tabliczka 7): „My — korowicze: Scytowie, Antowie, Rusowie, Borusowie, Surożanie”. Podaje on taki szereg etnonimiczny: korowicze-krawieńcy-Ukraińcy. Pisze on: „Autor „Księgi Welesa” niedwuznacznie samoidentyfikuje, utożsamia siebie i swój lud z borowiczami-krawieńcami-Ukraińcami, konkretyzując, jakie właśnie składniki tworzą i napełniają realną treścią ten zbiorczy etnonim”. Ukraina, według S. Naływajki, dla starożytnych narodów — kraj Tura, Byka. A ja już wyrażałem myśl, że nazwy Tawryka, Scytia, Ruś, Ukraina, Wołyń (jak i Bukowina, Huculszczyzna, Bojkowszczyzna) — to semantyczne odpowiedniki i oznaczają „Kraj-Krajina Tura-Byka”. Wniosek uczonego jest taki: „Kraj Byka”, Gurasztra, Guratta, skąd, być może, i Oratania. I jeśli areał Kultury Trypolskiej — Guratta, gdzie ratta — „kraj”, to mieszkańcy jej — ci sami gu-Ukraińcy, u-Ukraińcy… Etnonim „Ukraińcy” i nazwa „Ukraina” istniały na naszych terenach przez tysiąclecia — w czasach trypolskich, scytyjskich, przedlatopisowych i latopisowych („Słowo Proświty”, nr 34 (202), 20—26.XI.2003 r.). Niebo i Ziemia w obrazach połączone są w folklorze, sztuce, zwyczajach. Obecnie, jak i tysiąclecia temu, ofiary na cześć wyższych sił niesie się na ręcznikach nad głową. Tak niesie się kutię na pokucie, wnosi korowaj dla młodych. Tak dziewczęta dostarczają korż-kałytę do belki stropowej (nieba) na święto Kałyty. Ze słońcem-gwiazdą nad gromadą chodzą kolędnicy, wysławiając pomnażającą siłę Słońca w nadejściu nowego rocznego Koła. Podobnymi działaniami ludzie jednoczą niebiańskie i ziemskie siły i, utwierdzając je, swoją świętość oraz szacunek. Świętość rodzinnej ziemi objawia się w samych nazwach. Tak, miejsce wyższego i wiecznego błogosławieństwa — Raj, a miejsce ziemskiego — k-Raj. Siedziba Bogów nazywa się Wirja, a siedziba rodziny — podwirja (podwórze). Pobożną mowę zwą powirjam (wierzeniem). W niebiosach włada Gospodarz (Bóg), a na ziemi — gospodarz. Chata, jako rodowa siedziba, jest mikrocząstką Świata. Jest ona w pionie trójjedyna — fundament, ściany, dach, a w poziomie — czteroboczna. Ostrokończysty dach na niej — niczym czapka na rzeźbie Światowida czy czapka-byrka na głowie mężczyzny. Wszystkie one skierowane są do niebios. W chacie, jak o tym śpiewają boży posłańcy — kolędnicy, żyją mąż-Księżyc, żona-Słońce, dzieci-Gwiazdy, jak kosmiczne ciała niebieskie w niebie. Gospodarz (Bóg) i gospodarz w staroukraińskim światopoglądzie byli jednością. Bóg sławny „po całym świecie”, i sławnym jest „nasz gospodarz”. Ukraiński Bóg, jako rolnik, ziemię orze, chleb hoduje, nawet siedzi u gospodarza w gościach: Ja u czoła stołu u gospodarza, U gospodarza wszystko u pana Iwana. Tam rozdaje szczęście, zdrowie, Szczęście, zdrowie, mnogie lata, Mnogie lata miłego świata. Zajmując się swoim świętym gospodarowaniem, rolnik żył i tworzył z miłością do Świata, ziemi, ludzi. Czyli robił tak, jak czynił Bóg, był sam w jego obrazie w swoim rodzinnym kraju. Wadym MYCYK, etnolog, dyrektor Talniwskiego Muzeum Historii Rolnictwa. Symbol świętego kraju rolników — kłos-rajina — na dwustożkowym garnku z Majdaneckiego miasta cywilizacji trypolskiej. Wykopaliska Mykoły

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn